Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainadArzanika sAhitya * DaoN. mahendrakumAra jaina nyAyAcArya isa prakaraNameM pramukha rUpase una prAcIna jainadArzanikoM aura mala jainadarzanagranthoMkA nAmollekha kiyA gayA, jinake grantha kisI bhaMDArameM upalabdha haiM tathA jinake grantha prakAzita haiN| una granthoM aura granthakAroMkA nirdeza bhI yathAsaMbhava karanekA prayatna kareMge, jinake grantha upalabdha to nahIM haiM, parantu anya granthoMmeM jinake uddharaNa pAye jAte haiM yA nirdeza milate haiN| isameM aneka granthakAroMke samayakI zatAbdI AnumAnika haiM aura unake paurvAparyameM kahIM vyatyaya bhI ho sakatA hai, para yahA~ to mAtra isa bAtakI ceSTA kI gaI hai ki upalabdha aura sUcita prAcIna mUla dArzanika sAhityakA sAmAnya nirdeza avazya ho jAya / digambara AcArya umAsvAti-(vi01-3 rI) tattvArthasUtra prakAzita samantabhadra (vi0 2.3 rI) AptamImAMsA prakAzita yuktyanuzAsana bRhatsvayambhUstotra jIvasiddhi 'pArzvanAthacarita'meM vAdirAjadvArA ullikhita siddhasena (vi04-5vIM) sanmatitarka prakAzita ( kucha dvAtriMzatikAeM) devanandi (vi0 6vIM) sArasaMgraha dhavalA-TIkAmeM ullikhita zrIdatta (vi06vIM) jalpanirNaya tattvArthazlokavArtikameM vidyAnanda dvArA ullikhita / sumati (vi0 6vIM) sanmatitakaTIkA pArzvanAthacaritameM vAdirAjadvArA ullikhita sumatisaptaka malliSeNa-prazastimeM nirdiSTa [ inhIMkA nirdeza zAntarakSitake tattvasaMgrahameM 'sumatedigambarasya'ke rUpameM hai ] pAtrakesarI (vi0 6vIM) trilakSaNakadarzana anantavIryAcArya dvArA siddhivini zcaya TIkAmeM ullikhita pAtrakesarI-stotra prakAzita [ inhIMkA mata zAntarakSitane tattvasaMgrahameM 'pAtrasvAmi' ke nAmase diyA hai| ] vAdisiMha ( 6-7vIM) vAdirAjake pArzvanAthacarita aura jinasenake mahApurANameM smRta akalaMkadeva (vi0 700) laghIyastraya prakAzita ( svavRttisahita ) ( akalaGkagranthatrayameM) nyAyavinizcaya prakAzita " 1. zrIvarNogranthamAlA, banArasameM saMkalita grantha-sUcIke AdhArase /
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ 5/ jainadArzanika sAhitya : 15 akalaMkadeva (vi0700) (nyAyavinizcaya ( akalaGkagranthatrayameM ) vivaraNase uddhRta) prakAzita pramANasaMgraha ( akalaGkagranthatrayameM) siddhivinizcaya prakAzita (siddhivinizcayaTIkAse uddhRta), aSTazatI prakAzita (AptamImAMsAkI TIkA) pramANalakSaNa (?) maisUrakI lAibrarI tathA kocInarAja pustakAlaya tirUpuNiThaNameM upalabdha tattvArthavArtika prakAzita ( tattvArthasUtrakI TIkA) [jinadAsane nizIthacUNimeM inhIMke siddhivinizcayakA ullekha darzanaprabhAvaka zAstroMmeM kiyA hai / ] kumArasena (vi0 770) jinasena dvArA mahApurANameM smRta kumAranandi (vi0 8vIM) vAdanyAya vidyAnanda dvArA pramANaparIkSAmeM ullikhita vAdIbhasiMha ( vi0 8vIM) syAdvAdasiddhi prakAzita navapadArthanizcaya maDabidrI bhaMDArameM upalabdha anantavIrya (vRddha) ( vi0 8-9vIM) siddhi vinizcayaTIkA ravibhadrapAdopajIvI anantavIrya dvArA siddhivinizcayaTIkAmeM ullikhita anantavIrya ravibhadrapAdopajIvI (9vIM) siddhivinizcayaTIkA prakAzita vidyAnanda ( vi0 9vIM) aSTasahasrI prakAzita (AptamImAMsA-aSTazatIkI TIkA) tattvArthazlokavArtika ( tattvArthasUtrakI TIkA), yuktyanuzAsanAlaGkAra, vidyAnandamahodaya tattvArthazlokavArtikameM svayaM nirdiSTa tathA vAdidevasUri dvArA syAdvAda ratnAkarameM uddhRta AptaparIkSA prakAzita pramANaparIkSA prakAzita pAtraparIkSA ,, AptaparIkSAke sAtha
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ 16 : DaoN. mahendrakumAra jaina nyAyAcArya smRti-grantha vidyAnanda ( vi0 9vIM) satyazAsanaparIkSA zrIpurapArzvanAthastotra paMcamaprakaraNa prakAzita prakAzita aprakAzita jainamaTha zravaNabelagolAmeM upalabdha prakAzita nayavivaraNa (?) (ta0 zlokavA0 kA aMza) anantakIrti ( 10vIM) jIvasiddhiTIkA vAdirAjake pArzvanAthacaritameM ullikhita prakAzita " devasena ( 990 vi0) prakAzita buhatsarvajJasiddhi laghusarvajJasiddhi nayacakraprAkRta AlApapaddhati AptamImAMsAvRtti parIkSAmukha syAdvAdopaniSat vasunandi ( 19vIM, 11vIM) mANikyanandi (vi0 11vIM) somadeva ( vi0 11vIM) dAnapatrameM ullikhita, jaina sAhitya aura itihAsa pR0 88 prakAzita vAdirAja sUri (vi011vIM) prakAzita mAilla dhavala (vi0 11vIM) prabhAcandra (vi011-12vIM) nyAyavinizcayavivaraNa pramANa nirNaya dravyasvabhAvaprakAza prAkRta prameyakamalamArtaNDa (parIkSAmukha-TIkA) nyAyakumudacandra ( laghIyastraya-TIkA), paramatajhaMjhAnila jaina guru cittApura ArakATa nArthake pAsa prakAzita anantavIrya (vi0 12vIM ) prameyaratnamAlA ( parIkSAmukha-TIkA) bhAvasena vidya (vi012-13vIM) vizvatattvaprakAza laghusamantabhadra ( 13vIM) AzAdhara ( vi013vIM) zAntiSeNa (vi0 13vIM) jinadeva dharmabhUSaNa (vi0 15vIM) aSTasahasrI-TippaNa prameyaratnAkara prameyaratnAkara kAruNyakAlikA nyAyadIpikA syAdvAda vidyAlaya banArasameM upalabdha prakAzita AzAdhara-prazastimeM ullikhita jaina siddhAnta-bhavana, ArA nyAyadIpikAmeM ullikhita prakAzita
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ ajitasena 5/ jainadArzanika sAhitya : 17 jaina siddhAnta-bhavana, ArAmeM upalabdha prakAzita nyAyamaNidIpikA (prameyaratnamAlA-TIkA) saptabhaGgitaraGgiNI saMzayavadanavidAraNa SaDdarzanapramANaprameyasaMgraha vimaladAsa zubhacandra zubhacandradeva zAntivarNI prazastisaMgraha, vIra sevA mandira, dillI jainamaTha, maDabidrImeM upalabdha jaina siddhAnta-bhavana, ArAmeM upalabdha prakAzita jainamaTha, mUDabidrImeM upalabdha cArukIrti paMDitAcArya narendrasena sukhaprakAza muni amRtAnanda muni khaNDanAkanda jagannAtha (1703 vi0) vajanandi pravarakIrti amarakIrti nemicandra maNikaNTha zubhaprakAza ajJAtakartRka parIkSAmukhavRtti prameyakaNThikA ( parIkSAmukhavRtti) prameyaratnAlaGkAra pramANaprameyakalikA nyAyadIpAvali TokA nyAyadIpAvaliviveka tattvadIpikA kevalibhuktinirAkaraNa pramANagrantha tattvanizcaya samayaparIkSA pravacanaparIkSA nyAyaratna nyAyamakarandavivecana SaDdarzana jainamaTha, mUDabidrImeM upalabdha jayapura terApaMthI mandirameM upalabdha dhavalakavi dvArA ullikhita jainamaTha, mUDabidrImeM upalabdha hummaca gANaMgaNi, puTappAmeM upalabdha jaina siddhAnta-bhavana, ArA ajJAtakartRka padmanAbhazAstrI, maDabidrIke pAsa upalabdha jainamaTha, zravaNavelagolAmeM upalabdha jaina bhavana, maDabidrImeM upalabdha madrAsa sUcI naM0 1574 , 1557 jainamaTha, mUDabidrI zlokavArtikaTippaNI SaDdarzanaprapaJca prameyaratnamAlAladhuvRtti arthavyaJjanaparyAya-vicAra svamatasthApana sRSTivAva-parIkSA saptabhaGgI SaNmatataka zabdakhaNDavyAkhyAna pramANasidi pramANapadArtha paramatakhaNDana
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainamaTha, mUDabidrI jaina siddhAnta bhavana, ArA bambaI sUcI naM0 1612 prakAzita prakAzita prakAzita anekAntajayapatAkAmeM ullikhita prakAzita 18: DaoN. mahendrakumAra jaina nyAyAcArya smRti-grantha ajJAtakartRka nyAyAmRta nayasaMgraha nayalakSaNa nyAyapramANabhedI nyAyapradIpikA pramANanayagrantha pramANalakSaNa matakhaMDanavAda vizeSavAda zvetAmbara AcArya umAsvAti (vi0 3rI) tattvArthasUtra svopajJa bhASya siddhasena divAkara (vi0 5-6vIM) nyAyAvatAra kucha dvAtriMzatikAe~ mallavAdi ( vi0 6vIM) nayacakra (dvAdazAra) sanmatitarkaTIkA haribhadra ( vi0 8vIM) anekAntajayapatAkA saTIka anekAntavAda praveza SaDdarzanasamuccaya zAstravArtAsamuccaya saTIka, nyAyapraveza-TIkA haribhadra dharmasaMgrahaNI, lokatattvanirNaya anekAnta praghaTTa tattvataraGgiNI, tribhaGgIsAra nyAyAvatAravRtti paJcaliGgI dvijavadanacapeTA paralokasiddhi vedabAhyatAnirAkaraNa sarvajJasiddhi syAdvAdakucodyaparihAra zAkaTAyana strImuktiprakaraNa (pAlyakIrti ) (vi0 9vIM) kevalabhuktiprakaraNa (yApanIya) 1. 'jaina grantha aura granthakAra' ke AdhArase / prakAzita jainagrantha granthakAra sUcIse jaina sAhitya saMzodhakameM prakAzita
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ 5 / jainadArzanika sAhitya : 19 siddharSi (vi0 10vIM) nyAyAvatAra-TIkA prakAzita abhayadeva sUri ( vi0 11vIM) sanmatiTIkA ( vAdamahArNava) prakAzita jinezvarasUri (vi0 11vIM) pramAlakSma saTIka prakAzita paJcaliGgIprakaraNa zAntisUri nyAyAvatAravAtika savRtti prakAzita (pUrNatallagacchIya ) ( vi0 11vIM) municandrasUri ( vi0 2vIM) anekAntajayapatAkA-vRttiTippaNa prakAzita vAdidevasUri (12vIM sadI) pramANanayatattvAlokAlaGkAra prakAzita syAdvAdaratnAkara hemacandra pramANamImAMsA prakAzita (pUrNatallagaccha ) (vi0 12vIM) anyayogavyavacchedikA vAdAnuzAsana ( anupalabdha) vedAMkuza prakAzita devasUri jIvAnuzAsana prakAzita ( vIracandraziSya ) ( vi0 1162 ) zrIcandrasUri ( vi0 12vIM) nyAyapravezaharibhadravRttipaJjikA prakAzita devabhadrasUri nyAyAvatAraTippaNa ( maladhAri zrIcandra ziSya ) (vi0 12vIM) malayagiri ( vi0 13 ) dharmasaMgrahaNITIkA prakAzita candrasena utpAdAdisiddhi saTIka ( pradyumnasUri ziSya ) (vi0 13voM ) AnandasUri siddhAntArNava anupalabdha amarasUri ( siMhavyAghrazizuka ) rAmacandra sUri vyatirekadvAtriMzikA prakAzita ( hemacandra ziSya ) ( 13 vIM) mallavAdi (13 vIM) dharmottaraTippaNaka paM0 dalasukhabhAIke pAsa pradyumnasUri ( 13 vIM) vAdasthala jainagranthagranthakArameM sUcita jinapatisUri ( 13 vIM) prabodhavAdasthala ratnaprabhasUri (13 voM) syAdvAdaratnAkarAvatArikA prakAzita devabhadra (13 vIM) pramANaprakAza jainagranthagranthakArameM sUcita naracandrasUri nyAyakandalITIkA jainagranthagranthakArameM sUcita ( devaprabha ziSya ) ( 13 vIM) abhayatilaka (14 vIM) paJcaprasthanyAyatarkavyAkhyA tarkanyAyasUtraTIkA nyAyalaMkAravRtti
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzita jainagrandhamranthakArameM sUcita jainagranthagranthakArameM sUcita prakAzita jainagranthamanthakArameM sUcita prakAzita prakAzita jainagranthagranthakArameM sUcita prakAzita janagranthagranthakArameM 20 : ma mahendrakumAra kena nyAyAcArya smRti-grantha malliSeNa ( 14 vIM) syAdvAdamaJjarI somatilaka (vi0 1392) SaDdarzanaTIkA rAjazekhara ( 15 vIM) syAdvAdakalikA ratnAkarAvArikA paJjikA SaDdarzanasamuccaya nyAyakandalIpaJjikA jJAnacandra (15 vIM) ratnAkarasvatArikATippaNa jayasiMhasUri ( 15 vIM) nyAyasAradIpikA merutuGga SaDdarzananirNaya ( mahendrasUri ziSya ) ( 15 vIM) guNaratna (15 vIM) SaDdarzanasamuccayakI tarkarahasyadIpikA bhuvanasundarasUri ( 15 vI) parabrahmotthApana laghu-mahAvidyAviDambana satyarAja jalpamaMjarI sudhAnandagaNiziSya (16 vIM) sAdhuvijaya ( 16 vIM) vAdavijayaprakaraNa hetudarzanaprakaraNa siddhAntasAra (16 vI ) darzanaratnAkara dayAratna (17 vIM) nyAyaratnAvalI zubhavijaya ( 17 vIM) tarkabhASAvArtika syAdvAdamAlA bhAvavijaya (17vIM) SaDvizatjalpavicAra vinayavijaya ( 17 vIM) nayakaNikA SaTtriMzatjalpasaMkSepa yazovijaya (18vIM) aSTasahasrIvivaraNa anekAntavyavasthA jJAnabindu ( navyazailImeM) jainatarkabhASA devadharmaparIkSA dvAtriMzat dvAtriMzatikA, dharmaparIkSA nayapradIpa nayopadeza nayarahasya jainagranthagranthakArameM prakAzita jainagranthagranthakArameM prakAzita jainagrantha granthakArameM prakAzita prakAzita
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ 5/ jainadArzanika sAhitya : 21 yazovijaya (18vIM) nyAyakhaNDakhAdya ( navyazailI) prakAzita nyAyAloka bhASArahasya zAstravArtAsamuccayaTIkA utpAdavyayadhrauvyasiddhi TIkA jJAnArNava anekAnta praveza gurutattvavinizcaya AtmakhyAti jainagranthagranthakArameM tattvAlokavivaraNa trisUtryAloka dravyAlokavivaraNa nyAyabindu, pramANarahasya yazovijaya maMgalavAda, vAdamAlA vAdamahArNava, vidhivAda vedAntanirNaya siddhAntatarka pariSkAra siddhAntamaJjarI TIkA syAdvAdamaJjUSA ( syAdvAdamaJjarIkI TIkA ), dravyaparyAyayukti yazasvat sAgara ( 18vIM) jainasaptapadArthI prakAzita pramANavAdArtha jainagranthagranthakArameM vAdArthanirUpaNa syAdvAdamuktAvalI prakAzita bhAvaprabhasUri ( 18vIM) nayopadezaTIkA prakAzita mayAcandra ( 19vIM) jJAnakriyAvAda jainagranthagranthakAra padma vijayagaNi ( 19vIM) tarkasaMgrahaphakkikA RddhisAgara ( 20vIM) nirNayaprabhAkara ityAdi isa taraha jainadarzana granthoMkA vizAla kozAgAra hai| isa sUcI meM saMskRta granthoMkA hI pramukharUpase ullekha kiyA hai / kannar3a bhASAmeM bhI aneka darzanagranthoMkI TIkAe~ pAI jAtI haiN| ina sabhI granthoMmeM jainAcAryoMne anekAntadRSTise vastutattvakA nirUpaNa kiyA hai, aura pratyeka vAdakA khaMDana karake bhI unakA nayadRSTise samanvaya kiyA hai| aneka ajainagranthoMkI TIkAe~ bhI jainAcAryoMne likhI hai, ve una granthoMke hArdako bar3I sUkSmatAse spaSTa karatI haiM / iti /