Book Title: Jain Darshan me Swatantrya Bodh
Author(s): Narendra Bhanavat
Publisher: Z_Nanchandji_Maharaj_Janma_Shatabdi_Smruti_Granth_012031.pdf
Catalog link: https://jainqq.org/explore/210716/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pUjya gurUdeva phavilaya paM. nAnAsajI mahArAja janmazatAhida smRtigraMtha jaina darzana meM svAtantrya bodha -DA0 narendra bhAnAvata M.A. P. H.D. dArzanikoM, rAjanItijJoM aura samAjazAstriyoM meM svatantratA kA artha bhinna bhinna dRSTikoNoM se gRhIta huA hai| yahAM do paribhASAeM denA paryApta hai| morTigara je. eDalara ke anusAra yadi kisI vyakti meM aisI kSamatA athavA zakti hai, jisase vaha apane kiye gaye kArya ko apanA svayaM kA kArya banA sake tathA jo prApta kare use apanI sampatti ke rUpa meM apanA sake to vaha vyakti svatantra khlaayegaa|' isa paribhASA meM svatantratA ke do Avazyaka ghaTaka batAye gaye haiM- kAryakSamatA aura apekSita ko upalabdha karane kI shkti| astitvavAdI vicAraka 'jyAM pAla sArva' ke zabdoM meM svatantratA mUlataH mAnavIya svabhAva hai aura manuSya kI paribhASA ke rUpa meM dUsaroM para Azrita nahIM hai| kintu jaise hI maiM kAryameM gUMthatA hUM maiM apanI svatantratA kI kAmanA karane ke sAtha sAtha dUsaroM kI svatantratA kA sAmanA karane ke liye pratizruta huuN| 3 isa paribhASA ke do mukhya bindu haiM-Atma nirbharatA aura dUsaroM ke astitva va svatantratA kI svIkRti / / kahanA na hogA ki ukta donoM paribhASAoM ke Avazyaka tattva jainadarzana kI svatantratA viSayaka avadhAraNA meM nihita hai| ye tattva usI avasthAmeM mAnya ho sakate haiM jaba manuSya ko hI apane sukha-dukha kA kartA athavA bhAgya kA niyaMtA svIkAra kiyA jAye aura Izvara ko sRSTi ke kartA, bhartA aura hartA ke rUpa meM svIkRti na dI jaay| jainadarzana meM Izvara ko sRSTikartA aura sRSTi niyAmaka ke rUpa meM svIkAra nahIM kiyA gayA hai| isa dRSTi se jainadarzana kA svAtantrya bodha Adhunika cintanA ke adhika nikaTa hai| jaina mAnyatA ke anusAra jagata meM jar3a aura cetana do padArtha haiN| sRSTi kA vikAsa inhIM para AdhArita hai| jar3a aura cetana meM aneka kAraNoM se vividha prakAra ke rUpAntara hote rahate haiM / ise paryAya kahA gayA haiN| paryAya kI dRSTi se vastuoM kA utpAda aura vinAza avazya hotA hai parantu isake lie deva, brahma, Izvara Adi kI koI AvazyakatA nahIM hotii| ataeva jagata kA na to kabhI sarjana hI hotA hai na pralaya hii| vaha anAdi, ananta aura zAzvata hai| prANizAstra ke vizeSajJa 'zrI jai. bI. esa. hAlDena kA' mata hai ki "mere vicAra meM jagat kI koI Adi nahIM hai| sRSTi viSayaka yaha siddhAnta akATya hai aura vijJAna kA carama vikAsa bhI kabhI isakA virodha nahIM kara sktaa| para smaraNIya hai ki guNa kabhI naSTa nahIM hote aura na apane ko badalate haiN| ve paryAyoM ke dvArA avasthA se avasthAntara hote hue sadaiva sthira bane rahate haiN| isa dRSTi se jainadarzana meM cetana ke sAtha sAtha jar3a padAthoM kI svatantratA bhI mAnya kI gaI hai| jainadarzana ke anusAra jIva athavA AtmA svataMtra astitva vAlA dravya hai| apane astitva ke liye na to yaha kisI dUsare dravya para Azrita hai aura na isa para Azrita koI anya dravya hai| isa dRSTi se jIva ko prabhu kahA gayA hai jisakA abhiprAya hai jIva svayaM hI apane utthAna yA patana kA uttaradAyI hai| vahI apanA zatru hai aura vahI apanA mitr| baMdhana aura mukti usI ke Azrita hai| jaina darzana meM jIvoM kA vargIkaraNa do dRSTikoNa se kiyA gayA hai - sAMsArika aura AdhyAtmika / sAMsArika dRSTikoNa se jIvoM kA vargIkaraNa indriyoM ko apekSA se kiyA gayA hai| sabase nimna cetanA stara para eka indriya jova hai jisake kevala eka sparzendriya hI hotI hai| vanaspati varga isakA udAharaNa hai| inameM cenA sabase kama vikasita hotI hai| inase uccastara cetanA ke jIvoM meM kramazaH rasanA, ghrANa, cakSu aura karNa indriyoM kA vikAsa hotA hai| manuSya inameM sarva zreSTha mAnA gayA hai| AdhyAtmika dRSTikoNa se jIva tIna prakAra ke mAne gaye haiN| bahirAtmA, 1- da AiDiyA Apha phrIDama pR. 586 2- Existentalism pR. 54 tattvadarzana Jain Education Intemational Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'pUjya gurUdedya kavivaya paM. nAnacandrajI mahArAja jana HzatAkida Rtathas RAN NEHATI smRtithara antarAtmA aura prmaatmaa| bahirAtmA zarIra ko hI AtmA samajhatA hai aura zarIra ke naSTa hone para apane ko naSTa huA samajhatA hai / baha aindriya sukha ko hI sukha mAnatA hai| antarAtmA apanI AtmA ko apane zarIra se bhinna samajhatA hai| usakI sAMsArika padArthoM meM ruci nahIM hotii| paramAtmA vaha hai jisane samasta kama baMdhanoM ko naSTa kara janma - maraNa ke cakra se sadA ke liye chuTakArA pA liyA hai| suvidhA kI dRSTi se bahirAtmA, antarAtmA aura paramAtmA se sambadhda svAtantrya bhAva ko hama tIna prakAra se samajha sakate haiN| (1) bahirAtmA ko svatantratA eka prakAra se icchA pUrti karane kI kSamatA dhAraNa karane vAlI svatantratA hai kyoMki yaha kSamatA sabhI jIvoM meM nyUnAdhika mAtrA meM nihita hotI hai| bhautika AkAMkSAoM ko pUrti sabhI jova karate hI haiN| yaha svataMtratA rAjanaitika zAsana praNAlI, sAmAjika saMgaThana aura paristhitiyoM ke Azrita hotI hai| svatantratA kA yaha bodha bahuta hI sthUla hai aura dezakAlapata niyamoM aura bhAvanAoM se baMdhA rahatA hai| (2) antarAtmA kI svataMtratA eka prakAra se Atma pUrNatA kI kSamatA dhAraNa karane kI svataMtratA hai| ise hama AtmasAkSAtkAra karane kI svataMtratA athavA Adarza jIvana jIne kI svataMtratA bhI kaha sakate haiN| yaha svataMtratA ajita svataMtratA hai jo jJAna, darzana, cAritra aura tapa ke samyak paripAlana se sampAdita kI jA sakatI hai / samyak dRSTi sampanna sadgRhastha arthAt vratI zrAvaka, muni, Adi isa prakAra kI svAtantrya bhAvanA ke bhAvaka hote haiN| (3) paramAtmA kI svatantratA janma-maraNa ke cakra se sadA ke liye mukta hokara ananta jJAna, ananta darzana, ananta sukhaaura ananta vala ke prakaTIkaraNa kI svataMtratA haiN| yaha svataMtratA jIvana kA sarvocca mUlya haiM jise pAkara aura kucha pAnA zeSa nahIM raha jaataa| tIrthaMkara, arhatta, kevalI, siddha Adi paramAtmA isa zreNI meM Ate haiN| jaina darzana meM paramAtmA kI svataMtratA hI vAstavika aura pUrNa svatantratA mAnI gaI haiN| jIva yA AtmA kA lakSaNa upayoga arthAt cetanA mAnA gayA haiN| saMsArI jIva apane apane karmAnusAra sukha-duHkha kA anubhava karatA hai| jaina darzana ke anusAra saMsArI jIva jaba rAga-dveSa yukta mana, vacana, kAyA ko pravRtti karatA hai taba AtmA meM eka spandana hotA hai usase vaha sUkSma pudagala paramANuoM ko grahaNa karatA hai aura unake dvArA nAnA prakAra ke Abhyantara saMskAroM ko utpanna karatA hai| AtmA meM cumbaka kI taraha anya pudgala paramANuoM ko apanI ora AkarSita karane kI tathA una paramANuoM meM lohe kI taraha AkarSita hone kI zakti hai / yadyapi ye pudgala paramANu bhautika haiM, ajIva haiM tathApi jIva kI rAga-dveSAtmaka mAnasika, vAcika evaM zArIrika kriyA ke dvArA AkRSTa hokara ve AtmA ke sAtha aise ghula mila jAte haiM jaise dUdha aura paanii| agni aura lauhapiNDa kI bhAMti ve paraspara ekameka ho jAte haiN| jIva ke dvArA kRta (kiyA) hone se ye karma kahe jAne haiN| jaina karma zAstra meM karma kI ATha mUla prakRtiyAM mAnI gaI haiN| ye prakRtiyA~ prANI ko bhinna bhinna prakAra ke anukUla evaM pratikUla phala pradAna karatI haiN| ina ATha prakRtiyoM ke nAma hai - jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, vedanIya, mohana antarAya / inameM se jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, mohanIya aura antarAya ye cAra ghAtI prakRtiyAM haiM kyoMki inase AtmA ke cAra mUla guNoM jJAna, darzana, sukha aura vIrya kA ghAta hotA hai| ina ghAtI karmoM ko naSTa kiye binA AtmA sarvajJa aura kevalI nahIM bana sakatI, Atma sAkSAtkAra nahIM kara sktii| zeSa cAra prakRtiyAM aghAtI haiM kyoMki ye AtmA ke kisI guNa kA ghAta nahIM krtiiN| unakA prabhAva kevala zarIra, indriya, Aya Adi para par3atA hai| ina sabhI karmoM se mukta honA hI vAstavika va pUrNa svatantratA hai| Aja hama svatantratA kA jo artha lete haiM vaha sAmAnyataH rAjanaitika svAdhInatA se hai| yadi vyakti ko apanI zAsana-praNAlI aura zAsanAdhikArI ke cayana kA adhikAra hai to vaha svatantra mAnA jAtA hai, para jaina darzana meM svatantratA kA yaha sthUla ayaM hI nahIM liyA gayA, usako svatantratA kA artha bahuta sUkSma aura gaharA hai| samasta viSaya-vikAroM se, rAga-dveSa se, karmabandha se mukta honA hI usako dRSTi meM vAstavika svatantratA hai| bhagavAna mahAvIra ne antarmukhI hokara sAr3hA bAraha varSa kI kaThora sAdhanA kara, yaha cintana diyA ki vyakti apane karma aura puruSArtha meM svatantra hai| unhoMne kahA-yaha AtmA na to kisI 9 jaina darzana meM svAtantrya bodha 373 Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paMDya gurUdeva kaviyatra paM. nAnacandrajI mahArAja janmazatAbdi smRtigraMtha paramAtma zakti kI kRpA para nirbhara hai aura na usase bhinna hai| jaba vaha yaha mahasUsa karatI hai ki merA sukha-dukha kisI dUsare ke adhIna hai, kisI kI kRpA aura krodha para vaha avalambita hai, taba cAhe vaha kisI bhI gaNarAjya meM, kisI bhI svAdhIna zAsana praNAlI meM vicaraNa kare, vaha paratantra hai| yaha paratantratA AtmA se pare kisI anya ko apane bhAgya kA niyantA mAna lene para banI rahatI hai| ataH mahAvIra ne kahA-Izvara AtmA se pare koI alaga zakti nahIM hai| AtmA jaba jAgaruka hokara apane karmamala ko sarvathA naSTa kara detI hai, apane meM nihita ananta jJAna, ananta darzana, ananta cAritra aura ananta bala kA sAkSAtkAra kara letI hai, taba vaha svayaM paramAtmA bana jAtI hai| paramAtma dazA prApta kara lene para bhI vaha kisI parama zakti meM mila nahIM jAtI varan apanA svatantra astitva alaga banAye rakhatI hai| isa prakAra astitva kI dRSTi se jaina darzana meM eka paramAtmA ke sthAna para aneka va ananta paramAtmA kI mAnyatA hai para guNa kI dRSTi se sabhI paramAtmA ananta catuSTaya kI samAna zakti se sampanna hai| uccatama AdhyAtmika sthiti meM vyakti, svAtantrya aura samUhagata guNAtmakatA kA yaha sAmaMjasya jaina darzana kI eka viziSTa aura maulika dena hai| paramAtmA banane kI isa prakriyA meM usakI apanI sAdhanA aura usakA puruSArtha hI mUlataH kAma AtA hai| isa prakAra Izvara nirbharatA se mukta kara jaina darzana ne logoM ko Atma-nirbharatA ko zikSA do| - kucha logoM kA kahanA hai ki jaina darzana dvArA prasthApita AtmanirbharatA kA siddhAnta svatantratA kA pUrI taraha se anubhava nahIM karAtA, kyoMki vaha eka prakAra se AtmA ko karmAdhIna banA detA hai| para saca bAta to yaha hai ki jaina darzana kI yaha karmAdhInatA bhAgya dvArA niyantrita na hokara puruSArtha dvArA saMcAlita hai| mahAvIra spaSTa kahate haiM - he Atman ! tU svayaM hI apanA nigraha kara / aisA karane se tU dukhoM se mukta ho jaaygaa|' yaha sahI hai ki AtmA apane kRta karmoM ko bhogane ke liye bAdhya hai para vaha utanI bAdhya nahIM ki vaha usameM parivartana na lA ske| mahAvIra kI dRSTi meM AtmA ko karma baMdha meM jitanI svataMtratA hai, utanI hI svataMtratA use karmaphala ke bhogane kI bhI hai| AtmA apane puruSArtha ke bala para karmaphala meM parivartana lA sakatI hai| isa sambandha meM bhagavAna mahAvIra ke karma-parivartana ke nimna likhita cAra siddhAnta vizeSa mahattvapUrNa haiM : (1) udIraNA : niyata avadhi se pahale karma kA udaya meM aanaa| (2) udvartana : karma kI avadhi aura phala dene kI zakti meM abhivRddhi honaa| (3) apavartana : karma kI avadhi aura phala dene kI zakti meM kamI honaa| (4) saMkramaNa : eka karma prakRti kA dUsarI karma prakRti meM saMkramaNa honaa| ukta siddhAnta ke AdhAra para bhagavAn mahAvIra ne pratipAdita kiyA ki manuSya apane puruSArtha ke bala se baMdhe hue karmoM kI avadhi ko ghaTA-vaDhA sakatA hai aura karmaphala kI zakti ko manda athavA tIvra kara sakatA hai| isa prakAra niyata avadhi se pahale karma bhoge jA sakate haiM aura tIvra phala vAlA karma manda phala vAle karma ke rUpa meM tathA manda phala vAlA karma tIvra phala vAle karma ke rUpa meM badalA jA sakatA hai| yahI nahIM, puNya karma ke paramANu ko pApa ke rUpa meM aura pApa karma ke paramANu ko puNya ke rUpa meM saMkrAnta karane kI kSamatA bhI manuSya ke svayaM ke puruSArtha meM hai| niSkarSa yaha hai ki mahAvIra manuSya ko isa bAta kI svataMtratA dete haiM ki yadi vaha jAgaruka hai, apane puruSArtha ke prati sajaga hai aura vivekapUrvaka apramatta bhAva se apane kArya sampAdita karatA hai, to vaha karma kI, adhInatA se mukta ho sakatA hai, paramAtma dazA arthAt pUrNa svataMtratA ko prApta kara sakatA hai| mahAvIra ne apane isa Atma svAtaMtrya ko mAtra manuSya taka sImita nahIM rkkhaa| unhoMne prANI mAtra ko yaha svataMtratA pradAna kii| apane ahiMsA siddhAnta ke nirupaNa meM unhoMne spaSTa kahA ki pramatta yoga dvArA kisI ke prANoM ko kSati pahuMcAnA yA usa 1- purisA ! attANameva abhinigijjha, evaM dukkhA pamokkha'si -AcArAMga 3 / 3 / 119 374 tattva darzana Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pUjya gurUdeva vivaya paM. nAnacandrajI mahArAja janmazatAlida smRtigraMtha para pratibaMdha lagAnA hiMsA hai| inameM se yadi kisI eka bhI prAga ko svataMtratA meM bAdhA pahuMcAI jAtI hai to vaha hiMsA hai| svataMtratA kA yaha ahiMsaka AdhAra kitanA vyApaka aura loka mAMgalika hai| jaba hama kisI dUsare ke calane phirane para roka lagAte haiM to yaha kArya jIva ke zarIra balaprANa kI hiMsA hai| jaba hama kisI prANI ke bolane para pratibaMdha lagAte haiM to baha vacana bala prANa kI aura jaba hama kisI ke svataMtra cintana para pratibandha lagAte haiM to vaha manobala prANa kI hiMsA hai| isI prakAra kisI ke dekhane sunane Adi para pratibaMdha lagAnA vibhinna prANoM kI hiMsA hai| kahanA nahIM hogA ki hamAre saMvidhAna meM mUla adhikAroM ke antargata likhane, bolane gamanAgamana karane Adi ke jo svataMtratA ke adhikAra diye gaye haiM, ve bhagavAna mahAvIra ke isI svAtaMtrya vodha ke pariNAma haiN| bhagavAna mahAvIra kA svAtaMtrya bodha unakI vrata sAdhanA ke mAdhyama se sAmAjika jIvana - paddhati se jur3atA hai| ahiMsA ke sAtha - sAtha satya, acaurya, brahmacarya, icchA parimANa Adi vrata vyakti ko saMyamita aura anuzAsita banAne ke sAtha sAtha dUsaroM ke adhikAroM kI rakSA aura unake prati Adara bhAva ko bar3hAvA dete haiN| acaurya aura icchAparimANa vratoM kI Aja ke yuga meM bar3I sArthakatA hai| acauryavrata vyavahAra zuddhi para vizeSa vala detA hai| isa vrata meM vyApAra karate samaya acchI vastu dikhA kara ghaTiyA de denA, kisI prakAra kI milAvaTa karanA, jhUThA nApa taula tathA rAjya-vyavasthA ke viruddha AcaraNa karanA niSidhda hai| yahAM kisI prakAra kI corI karanA to vajita hai hI, kintu cora ko kisI prakAra kI sahAyatA denA yA curAI gaIM vastu ko kharIdanA bhI vajita hai| Aja kI bar3hatI huI taskaravRtti cauravAjArI, rizvatakhorI, Teksa corI Adi saba mahAvIra kI dRSTi se vyakti ko pApa kI ora le jAte haiM, use parAdhIna banAte haiN| ina sabakI roka se hI vyakti svataMtratA kA sahI anubhava kara sakatA hai| mahAvIra kI dRSTi meM rAjanaitika svataMtratA hI mukhya nahIM hai| unhoMne sAmAjika va Arthika svataMtratA para bhI bala diyaa| unhoMne kisI bhI stara para sAmAjika viSamatA ko mahatva nahIM diyaa| unakI dRSTi meM koI janma se UMcA nIcA nahIM hotA, vyakti ko usake karma hI UMcA nIcA banAte haiN| unhoMne paramAtmadazA taka pahuMcane ke liye saba logoM aura saba prakAra ke sAdhanAmAgiyoM ke liye mukti ke dvAra khola diye| unhoMne pandraha prakAra se siddha honA batalAyA-tIrtha siddha, atIrthasiddha, tIrthakara siddha, atIrthaMkara siddha, svayaMbuddha siddha, pratyeka vuddha siddha, buddha-bodhita siddha, strIliMga siddha, puruSaliMga siddha, napusaMka liga siddha, svaliMga siddha, anyaliMga siddha, gRhasthaliMga siddha, eka siddha aneka siddha (pannavaMNA pada 1, jIva prajJApana prakaraNa) unake dharmasaMgha meM kumhAra, mAlI, cANDAla Adi sabhI varga ke loga the| unhoMne candanavAlA jaisI sAdhvI ko apane saMgha kI pramukha banAkara nArI jAti ko sAmAjika stara para hI nahIM AdhyAtmika sAdhanA ke stara para bhI pUrNa svataMtratA kA bhAna kraayaa| gRhasthoM ke liye mahAvIra ne AvazyakatAoM kA niSedha nahIM kiyaa| unakA bala isa bAta para thA ki koI AvazyakatA se adhika saMcaya-saMgraha na kre| kyoMki jahAM saMgraha hai, AvazyakatA se adhika hai, vahA~ isa bAta se inkAra nahIM kiyA jA sakatA ki kahIM AvazyakatA bhI pUrI nahIM ho rahI hai| loga duHkhI aura abhAvagrasta haiN| ata: saba svataMtratApUrvaka jovanayApana kara sakeM isake liye icchAoM kA saMyama Avazyaka hai| yaha saMyamana vyakti stara para bhI ho, sAmAjika stara para bhI ho aura rASTra stara para bhI ho, ise unhoMne parigraha kI maryAdA yA icchA kA parimANa kahA / isase anAvazyaka rUpa se dhana kamAne kI pravRtti para aMkuza lagegA aura rASTroM kI Arthika pratidvanditA rukegii| zoSaNa aura upanivezavAda kI pravRtti para prativandha lgegaa| mahAvIra ne kahA jaise sampatti Adi parigraha hai vaise hI haThavAditA, vicAroM kA durAgraha Adi bhI parigraha hai| isase vyakti kA dila choTA aura dRSTi anudAra banatI hai| isa udAratA ke abhAva meM na vyakti svayaM svataMtratA kI anubhUti kara pAtA hai aura na dUsaroM ko vaha svataMtra vAtAvaraNa de pAtA hai| ataH unhoMne kahA-pratyeka vastu ananta dharmAtmaka hotI hai| use apekSA se dekhane para hI, sApekSa dRSTi se hI, usakA saccA va samagra jJAna kiyA jA sakatA hai| yaha socakara vyakti ko anAgrahI honA caahiye| use yaha socanA cAhiye ki vaha jo kaha rahA hai vaha satya hai, para dUsare jo kahate haiM usameM bhI jaina darzana meM svAtantrya bodha 375 Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'pUjya gurudeva kavilaya paM. nAnacandrajI mahArAja janmazatAhida smRtigraMtha satyAMza hai| aisA samajhakara dRSTi ko nirmala, vivAroM ko udAra aura dila ko vizAla banAnA cAhiye / hamAre saMvidhAna meM dharma nirapekSatA kA jo tattva samAviSTa huA hai vaha isI vaicArika sApekSa cintana kA pariNAma pratIta hotA hai| - kula milAkara kahA jA sakatA hai ki mahAvIra kA svAtaMtrya bodha yadyapi AtmavAdI cintana para AdhArita hai para vaha jIvana ke sabhI pakSoM-Arthika, sAmAjika, rAjanaitika Adi ko sateja aura prabhAvI banAtA hai| svataMtratA ke 28 varSoM bAda bhI hama vibhinna staroM para svataMtratA kI sahI anubhUti nahIM kara pA rahe haiN| isakA mUlakAraNa svataMtratA ko adhikAra prApti taka hI sImita rakhakara samajhanA hai| para vastutaH svataMtratA mAtra adhikAra nahIM hai| vaha eka aisA bhAva hai, jo vyakti ko apane sarvAMgINa vikAsa ke liye ucita avasara, sAdhana aura karma karane kI zakti pradAna karatA hai| yaha bhAva apane kartavya ke prati sajaga aura sakriya bane rahane se hI prApta kiyA jA sakatA hai / parantu duHkha isa bAta kA hai ki Aja hama apanA kartavya kiye binA hI adhikAra kA sukha bhoganA cAhate haiN| isIkA pariNAma hai - Aja kA yaha saMtrAsa, yaha saMkaTa / isa saMtrAsa aura saMkaTa se nipaTane ke liye hameM bAhara nahIM. bhItara kI ora dekhanA hogaa| bAhara se hama bhale hI svataMtra aura svAdhIna lageM para bhItara se hama choTe-choTe svArtho, saMkIrNatAoM aura aMdhavizvAsoM se jakar3e hue haiN| zarIra se hama svataMtra lagate haiM para hamArA mana svAdhIna nahIM hai / jabataka mana svAdhIna nahIM hotA, vyakti kI karmazakti sahI mAne meM jAgRta nahIM hotI aura vaha apane kartavya patha para niSThApUrvaka bar3ha nahIM paataa| mana kI svAdhInatA ke liye Avazyaka hai - viSaya vikAroM para vijaya pAnA aura yaha taba taka saMbhava nahIM jaba jaba taka ki vyakti AtmonmakhI na bne| Aja kI hamArI sArI kArya praNAlI kA kendra kartavya na hokara, adhikAra banA huA hai| zakti kA srota sevA na hokara, sattA hai| pratiSThA kA AdhAra guga na hokara, paisA aura parigraha hai| jaba taka yaha vyavasthA rahegI taba taka hama svataMtratA kA sahI AsvAdana nahIM kara skte| hameM isa vyavasthA ko badalanA hogA aura isake liye cAhie, tapa, tyAga, balidAna, kartavya ke prati agAdha niSThA aura AtmonmukhI dRSTi / * kAvyAJjalI zrI rAjendramuni zAstrI, sAhityaratna parama pAvana jIvana ApakA, prakhara thI kiraNeM guNarAzi kii| yadapi bhAnu samAna vikAsa thA, tadapi jIvana zItala kendra thA / 1 // acalatA girirAja samAna thI, atigaMbhIra athAha samudra se| vitata thI dharaNI sama dhIratA, gagana ke sama vyApaka rUpa thA / 2 / vizada bhAvabharI vacanAvalI, amRtadhAra samA bahatI sdaa| kara gayI vaha pUta janasthalI, upaja thI jisa se jinadharma kI / 3 / vividha ancala bhArata deza kA, viSada prAnta rahA gujarAta hai| kavi ziromaNi nAnamunIndra ke, suyaza saurabha se mahakA svayaM / 4 / janama ke zata varSa hue abhI, akhila mAnava jAti prasanna hai| isa mahotsava se anurakta ho, yaha samarpita hai kusumAJjalI // 5 // tattvadarzana