Atmanand Prakash Pustak 027 Ank 10

Author(s): Jain Atmanand Sabha Bhavnagar
Publisher: Jain Atmanand Sabha Bhavnagar
Catalog link: https://jainqq.org/explore/531319/1

Page #1

Reg. No. B. 431 श्रीमद्विजयानन्दसूरि सद्गुरुम्यो नमः ।
(દર માસની પૂર્ણિમાએ પ્રકટ થતુ' માસિકપત્ર )
|_| શાસ્ત્રવિક્રીતિવૃત્તજૂ II कारुण्यान्न सुधारसोऽस्ति हृदयद्रोहान हालाहलं। वृत्तादस्ति न कल्पपादप इह क्रोधान्न दावानलः ।। संतोषादपरोऽस्ति न प्रियसुहल्लोमान्न चान्यो रिपु । युक्तायुक्तमिदं मया निगदितं यद्रोचते तत्त्यज ॥
૫૦ ર૭ મું. વીર સં. ૨૪૫૬. સ. ૧૯૮૬ વૈશાક.
આત્મ સં'. ૩૪. અંક ૧૦ મા.
પ્રકાશક-શ્રી જૈન આત્માનંદ સભા-ભાવનગર.
વિષયાનુક્રમણિકા.
૨૪૯
૨૫૦ ૨૫૩ २१४
સુબોધક રસઝરણુ શ્રી તીર્થ"કર ચરિત્ર પાટણુના જૈન જ્ઞાનભંડારા. ... ધર્મ. આત્મવિશ્વાસ. વત માન સમાચાર. પ્રકીર્ણ સ્વીકાર–સમાલોચના.
२७० | ૨૭૨ ગ, ૨૭૩
૮
શ્રદ્રકઃ—શા. ગુલાબચંદ લલ્લુભાઈ. આનદ પ્રિ. પ્રેસ સ્ટેશન રોડ-ભાવનગર,
વાર્ષિક મૂલ્ય રૂ. ૧) ટપાલ ખર્ચ ૪ આના.

Page #2

શ્રી આત્માનું પ્રકાશના કદરદાન ગ્રાહકોને નમ્ર સુચના
અાત્માનંદ પ્રકાશ પુસ્તક ( ૨૭-૨૮ મા ) આ વર્ષની ભેટ તરીકે જૈન ઐતિહાસિક ગ્રંથ ૬૬ સુકૃત સાગર યાને માંડવગઢના મહાન સંત્રીશ્વર ?? અનેક જાણુવા જેવી હકીકતો સાથેનું પુસ્તક તૈયાર થાય છે. તેની હકીકત આવતા અંકમાં સંક્ષિપ્તમાં માપવામાં આવશે. વીદ પીઢ તા ખર્ચ નહિં કરનાર બંધુએ હાલમાં ૨૭-૨૮ માં વર્ષ ની લવાજમના નાણાં મોકલી આપવા, નહિંતા ગ્રંથ તૈયાર થયે ધારા પ્રમાણે (વી. પી૦) થી ભેટની બુક મોકલવામાં આવશે.
જે ગ્રાહકોએ ભેટની બુકનું વી , પીન સ્વીકારવું હોય તેમણે અમાને હાલમાં તાતકાલીક લખી જશુાવવું જેથી સભાને નકામા ખર્ચ ન થાય અને તકલીફ ન પડે.
(पूज्य श्री संघदासगणि-वाचकनिर्मितं.) ॥ श्री वसुदेवहिण्डि प्रथमखण्डम् ॥ સંપાદકા ૮ચા સ શેાધકા–આઘાચાર્ય ન્યાયાભાનિધિ શ્રીમદિ જયાનંદસુરીશ્વરજી શિષ્ય રતન પ્રવત્ત કઇ સહારાજશ્રી કાન્તિવિજયજી મહારાજના શિષ્ય પ્રશિષ્યા મુનિરાજ શ્રી ચતુરવિજયજી મહારાજ તથા મુનિરાજ શ્રી પુણ્યવિજયજી મહારાજ, [ આ ગ્રંથના પ્રથમ ખંડતા પ્રથમ અંશ મૂળ (પ્રાકૃત) ભાષામાં આજે પ્રકટ થાય છે. આ પ્રથમ અશા માં સાત સંભકા આવેલા છે. આ ખંડના કતો મહામાતા પરિચય અને તે કેટલા ઉચ્ચ કોટીના છે તે બીજા ભાગમાં આપવામાં આવતો. આ ગ થ જેનાના પ્રાચીનમાં પ્રાચીન કથા સાહિત્યમાંનું એક અણમોલ રતન છે. અનેક પૂજાએામાં, ૨ થી વિગેરેમાં ઘણે સ્થળે આ ગ્રંથની સાધતા અપાય છે; કે જે પ્રકટ થવાની જેનેતર સાસરા, નધર્મના યુરોપીયન અભ્યાસીઓ અને વિદ્વાન મુનિ મહારાજાએ તરફથી રાહ જોવાતી હતી. આ ગ્રંથના ઉત્તરોત્તર ભાગો છપાયે જાય એવા ઉદ્દેશથી
આા પ્રયતી કિંમત રૂા. ૭-૮-૦ સાડા ત્રણ રૂપૈયા રાખેલ છે. ઉચા ફ્રોક્ષસી લાયન સ્કુલે જરા પેપર (કાગળ) ઉપર, નિશુ યસાગર પ્રેસમાં સુંદર શારની વિવિધ ટાઇપ [ અક્ષરો] માં છપાવેલ છે. ઈતિહાસિક પ્રાચીન કથા સાહિત્યના આ ચ'ચનું ગુજરાતી ભાષાંતર કરાવી પ્રકટ કરવા માં સભાની ઈચ્છા છેમનુષ્યજન્મનું સાચું ક કરવાની ઈચ્છાવાળા 'ધુએ લાલા લેવા જેવું છે. તેમની ઈરછા પ્રમાણે સીરીઝ તરીકે, અધી કિ મતે, કે ભેટ તરીકે સભા તે તે રીતે સાહિત્ય પ્રકટને અને પ્રચાર કરવાના પ્રબંધ કરી શકશે.
શ્રીવિમલનાથ પ્રભુનું ચરિત્ર. શ્રી વિમળનાથ મહારાજના પૂર્વભવ સહિતનું સંપૂર્ણ ચરિત્ર, સાથે ધમના પ્રભાવ, ભેદ, શ્રાવકના ત્રતાના અધિકાર અને જૈન ધર્મના શિક્ષણના સંદરા ઉપદેશ વિવિધ પાંત્રીશ કથાઓ સહિત આપેલ છે. થળ રચના અલોકિક હાઈ વાચકના મામાને શાંત રસ પ્રગટાવી, મિક્ષ સન્મુખ લઈ જાય છે. એક દર રીતે આ ગ્રંથ દરેક મનુષ્યને પઠન-પાઠન કરવા જેવા હાઈ પાતાના નિવાસસ્થાનમાં, ભ'ડારમાં, પુસ્તકાલયમાં હોવા જોઈએ. સાડા ત્રણ હ પાનાના ગ્રંથ સારા કાગળા €પર સુંદર ગુજરાતી ભાષામાં છપાવી કપડાના ખાઇડીંગથી અલંકૃત કરેલ છે. કિં મત રૂા. ૧-૧૨ ૦ પાસ્ટેજ જુદું.

Page #3

NewsSee શ્રી »©Dece
આમાન પ્રકાશ..
છે
यथा वा धौतपटो जलाई एव संहतश्चिरेण शोषमुपयाति, स एव च वितानितः सूर्यरश्मिवायुभिर्हतः क्षिप्रं शोषमुपयाति, न च संहते तस्मिन्नभूत स्नेहागमोनापि वितानिते सति अकृत्स्न शोषः, तद्वद्यथोक्त निमित्तापवर्तनैः कर्मणः क्षिप्रं फलोपभोगो भवति, न च कृतप्रणाशाकृताभ्यागमाफन्यानीति ॥
તવાર્થ સૂત્ર-માવ્ય-દ્વિતીય અધ્યાય
પુસ્તક ૨૭ |
વીર સં. ૨૪૧૬ વૈશાલ શાસ્ત્ર સંરક. { અંજ ૨૦ મો.
સુબોધક રસ ઝરણુ.
સૂર ગણ સહુ ચાહે સદા, રિઝર્વ માનવ દેહ વર્ણવે સાધન સિદ્ધનું, રસભર સૂરિવર એહ. ૧ વિર ધર્મ આ વિશ્વમાં, જન સહુ ચાહે જેમ; યત્ન અહર્નિશ એહમાં, વિજય વિજય શુભ નેમ. વક્રોક્તિ નહી વચનમાં, લક્ષ જિનાજ્ઞા જાસ; ભળતું ભેળવવું નહીં, એ વલ્લભ અભિલાષ. મન વચ કાય ત્રિગથી, હાસ્યાદિકથી દૂર; રાગ દ્વેષ બંધન ગણે, જય મહારાજ હજુર નેહ ન પુદ્ગલ ભાવમાં, વંછે શિવ સહકાર; દર્શક નયનાનંદને, વન્દન વાર હજાર. ૫
(વેલચંદ ધનજી.)

Page #4

૨૫૦
બી ખાત્માન પ્રકાર
અગીયાર અંગોમાં નિરૂપણ કરેલ
શ્રી તીર્થકર ચરિત્ર.
(ગતક પૂ8 ૨૩૦ થી શરૂ) પછી શ્રમણ ભગવાન મહાવીરે હે જમાલી, એમ આમંત્રણ પૂર્વક જમાલી અનગારને આ પ્રમાણે કહ્યું કે-હે જમાલી, મારે ઘણુ શ્રમણ નિગ્રન્થ શિ છદ્મસ્થ છે, તેઓ મારી પેઠે આ પ્રશ્નનો ઉત્તર આપવા સમર્થ છે, પણ જેમ તું કહે છે તેમ “ હે સર્વજ્ઞ અને જીન છું. એવી ભાષા તેઓ બોલતા નથી, હું જમાલિ, લેકશાશ્વત છે કારણ કે “લેક કદાપિ ન હતો” એમ નથી, કદાપિ લેક નથી એમ નથી, અને “કદાપિ લેક નહિ હશે એમ પણ નથી. પરંતુ લેક હત છે અને હશે. તે ધ્રુવ, નિયત, શાશ્વત, અક્ષત-અવ્યય, અવસ્થિત, અને નિત્ય છે. વળી તે જમાલી, લોક અશાશ્વત પણ છે. કારણ કે અવસણી થઈને ઉત્સપિણી થાય છે, ઉત્સપિ થઈને અવસર્પિણ થાય છે.
હે જમાલી, જીવ શાશ્વત છે. કારણકે તે કદાપિ ન હતું એમ નથી, કદાપિ નથી એમ નથી, કદાપિ નહીં હશે એમ પણ નથી, છવ યાવદનિત્ય છે, વળી હે જમાલી? જીવ અશાશ્વત પણ છે, કારણ કે નરયિક થઈને તિર્યંચ નિક થાય છે, તિર્યચનિક થઈને મનુષ્ય થાય છે અને મનુષ્ય થઈને દેવ થાય છે.
ત્યારપછી તે જમાલી અનગાર આ પ્રમાણે કહેતા, યાવતુ એ પ્રકારે પ્રરૂપણું કરતા શ્રમણ ભગવાન મહાવીરની આ વાતની શ્રદ્ધા કરતા નથી, પ્રતીતિ કરતો નથી અને આ વાતની રૂચિ કરતો નથી, અને આ વાતની અશ્રદ્ધા કરતે, અપ્રતીતિ કરતે, અને અરૂચિ કરતો પતે બીજીવાર પણ શ્રમણ ભગવંત મહાવીર પાસેથી નીકળે છે, નીકળીને ઘણું અસ–અસત્ય ભાવને પ્રગટ કરવા વડે અને મિથ્યાત્વના અભિનિવેશવડે પિતાને, પરને તથા બનેને બ્રાન્ત કરે અને મિશ્રા જ્ઞાનવાળા કરતાં ઘણું વરસ શ્રમણ પર્યાયને પાળે છે. પાળીને અર્ધમાસિક સંલેખનાવડે–આમાને-શરીરને કૃશ કરીને અનશનવડે ત્રીશ ભકતોને પૂરા કરી તે પાપસ્થાનકને આલોચ્યા કે પ્રતિક્રમ્યા સિવાય મરણ સમયકાલ કરીને લાન્તક દેવકને વિષે તેર સાગરોપમની સ્થિતિવાળા કિબિષિક દેવોમાં કટિબષિક દેવપણે ઉન્ન થયા.
પછી તે જમાલી અનગારને કાલગત થયેલા જાણીને ભગવાન ગામ જ્યાં શ્રમણ ભગવાન મહાવીર છે ત્યાં આવે છે. આવીને શ્રમણ ભગવાન મહાવીરને

Page #5

૨૫
શ્રી તીર્થકરચરિત્ર. વાંદે છે. નમે છે. વાદી-નમીને તે આ પ્રમાણે છેલ્લા કે-હે ભગવન , એ પ્રમાણે દેવાનુપ્રિય એવા આપનો અંતેવાસી કશિથ જમાલી નામે અનગાર હતો, તે કાળ સમયે કાળ કરીને કયાં ગયે કયાં ઉત્પન્ન થયે (ઉ) હે ગતમાદિ ! એ પ્રમાણે કહીને શ્રમણ ભગવાન મહાવીરે ભગવાન ગૌતમને આ પ્રમાણે કહ્યું કે--હે ગેમ, મારો અંતેવાસી કુશિષ્ય જમાલી નામે અનગાર હતો તે જ્યારે હું એ પ્રમાણે કહેતે હતો યાવત્ પ્રરૂપણા કરતું હતું ત્યારે તે આ વાતની શ્રદ્ધા કરતો નહોતો, પ્રતીતિ કરતે નતો, આ વાતની શ્રદ્ધા અનીતિ કે રૂચિ ન કરતો ફરીથી મારી પાસેથી નીકળીને ઘણું અસમિષા ભાવેને પ્રગટ કરવાવડે ઇત્યાદિ યાવતું....કિતિબષક દેવપણે ઉન્ન થયો છે.
( પ્ર.) હે ભગવન, કિબિષક દે કેટલા પ્રકારના કહ્યા છે? [ઉ] હે ગોતમ ત્રણ–પ્રકારના કિબિષ દેવે કહ્યા છે–તે આ પ્રમાણે-ત્રણ પાપમની સ્થિતિવાળા, ત્રણ સાગરોપમની સ્થિતિવાળા અને તેર સાગરોપમની સ્થિતિવાળા.
(પ્ર.) હે ભગવન, ત્રણ પાપમની સ્થિતિવાળા કિટિબષિક દેવો કર્યો ઠેકાણે રહે છે (ઉ૦) હે ગેમ તિષ દેવેની ઉપર અને ધર્મ અને ઇશાન દેવલોકની નીચે ત્રણ પાપમની સ્થિતિવાળા કિતિબષીક કે રહે છે.
(પ્ર.) હે ભગવાન, ત્રણ સાગરોપમની સ્થિતિવાળા કિબિષિક દેવે કયાં રહે છે (ઉ૦ ) હે ગૌતમ! ધર્મ અને ઇશાન દેવલોકની ઉપર તથા સનસ્કુમાર અને મહેન્દ્ર દેવલોકની નીચે ત્રણ સાગરોપમની સ્થિતિવાળા કિલિબષિક દે રહે છે. (૩૦) હે ગતમ, બ્રહ્મ લેકની ઉપર અને લાંતક ક૫ની નીચે તેર સાગરેપમની સ્થિતિવાળા કિબિષક દે રહે છે.
(પ્ર.) હે ભગવન, કિલિબષિક દેવે ક્યાં કર્મના નિમિતે કિલિબષિક દેવપણે ઉત્પન્ન થાય છે. (ઉ૦ ) હે ગેમ, જે જીવ આચાર્યના પ્રત્યેનીક (હેલી) ઉપાધ્યાયનાં પ્રત્યેનીક, કુલપ્રત્યેનીક, ગણુપ્રત્યેનીક, અને સંઘના પ્રત્યેનીક હોય તથા આચાર્ય અને ઉપાધ્યાયના અયશ કરનારા, અવર્ણવાદ કરનારા અને અકીર્તિ કરનારા હોય, તથા ઘણું અસત્ય અર્થને પ્રગટ કરવાથી અને મિથ્યા કદાગ્રહથી પોતાને પરને અને બન્નેને બ્રાન્ત કરતા, દુધી કરતા, ઘણું વરસ સુધી સાધુપણાને પાળે અને પાળીને તે અકાર્ય સ્થાનનું આલેચન કે પ્રતિક્રમણ કર્યા સિવાય મરણ સમયે કોલ કરીને કોઈ પણ કિબિષિક દેમાં કિટિબવિક દેવ પણે ઉત્પન્ન થાય છે. તે આ પ્રમાણે–ત્રણ પોપમની સ્થિતિવાળા, ત્રણ સાગરેપમની સ્થિતિવાળા, કે તેર સાગરોપમની સ્થિતિવાળામાં ઉત્પન્ન થાય.
(પ્ર.) હે ભગવન, તે કિબિષિક દે આયુષ્યને ક્ષય થવાથી, રિથતિને ક્ષય થવાથી, તરત તે દેવ લકથી અવીને કયાં જાય-કયાં ઉત્પન્ન થાય ! (ઉ૦ )

Page #6

રિપર
શ્રી માત્માન પ્રકાશ.
+
+
+
+
+
-
-
-
- -
-
-
હ ગતમ, તે કિબિષિક દે, નારક, તિર્યંચ, મનુષ્ય અને દેવના ચાર કે પાંચ ભવો કરી, એટલે સંસાર ભ્રમણ કરીને ત્યાર પછી સિદ્ધ થાય, બુદ્ધ થાય, યાવ૬ દુ:ખનો નાશ કરે. અને કેટલાક કિબિષિક દે તો અનાદિ અનંત અને દીર્ધ માર્ગવાળા ચાર ગતિ સંસારાટવીમાં ભ્રમણ કરે.
(પ્ર.) હે ભગવન, શું જમાલી નામે અનગાર રસરહિત આહાર કરતો, વિરસાહાર કરતે, અંતાહાર કરતે, પ્રાંતાહાર કરતે, રૂક્ષાહાર કરતે, તુચ્છાહાર કરતો, અરસજીવી, વિરમજીવી યાવત્ તુચ્છજીવી, ઉપશાંત જીવનવાળે, પ્રશાંત છ નવાળો, પવિત્ર અને એકાન્ત જીવનવાળે હતો ? (ઉ.) હે ગતમ? હા જમાલી નામે અનગાર અરસાહારી, વિરસાહારી, યાવ પવિત્ર જીવનવાળો હતે.
(પ્ર.) હે ભગવન, જે જમાલી નામે અનગાર અરસાહારી, વિરસાહારી મ.વ પવિત્ર જીવનવાળો હતો તે હે ભગવન, તે જમાલી અનગાર મરણ સમયે કાલ કરીને લાંતક દેવલોકમાં તેર સાગરોપમની સ્થિતિવાળા કિલિબષિક દેવામાં દે છે કેમ ઉત્પન્ન થયો? ( ઉ.) હે ગેમ? તે જમાલી અનગાર આચાર્યને
ને ઉપાધ્યાયને પ્રત્યેનીક હો, તથા આચાર્ય અને ઉપાધ્યાયને અયશ કરનાર {" વાદ કરનાર હો યાવદૃ તે (મિથ્યા અભિનિવેશવડે પોતાને, પરને અને ૩ને બ્રાન્ત કર ) દુધ કરતે યાવત્ ઘણું વરસ સુધી અનગારપણાને પાળીને અર્ધમાસિક સંખના વડે શરીરને ક્રશ કરીને ત્રીશ ભક્તને અનશનવડે પૂરા કરીને તે સ્થાનકને આલેચ્યા કે પ્રતિક્રમ્યા સિવાય કાલ સમયે કાળ કરીને તક કપમાં યાવ૬ ઉન્ન થયો.
(પ્ર) હે ભગવન , તે જમાલી નામે દેવ દેવપણુથી દેવલોકથી પિતાના આયુષ્યનો ક્ષય થયા બાદ યાવત્ કયાં ઉત્પન્ન થશે? (ઉ.) હે ગતમ, તિર્યંચરોનિક, મનુષ્ય અને દેવનાં ચાર પાંચ ભ કરી. એટલે સંસાર ભમી ત્યારપછી તે સિદ્ધ થશે યાવત્ સર્વ દુઃખેને નાશ કરશે. હે ભગવન્ તે એમ જ છે, તે લવન તે એમ જ છે. એમ કહી ભગવંત શૈતમ યાવત્ વિહરે છે.
–( ચાલુ)

Page #7

પાટણના જૈન જ્ઞાનભડારો.
૫૩
પાટણના જૈન જ્ઞાનભંડારો.
==>>(> > ==> =R જૈન ભંડારાએ પાટણનુ વધારેલુ ગૌરવ. ( ચાલુ ગતાંક પૃષ્ટ ૨૪૪ થી શરૂ )
અણુહીલવાડ પાટણ ગુજરાતના પુરાતન રાજ્યની રાજધાની હતુ અને ચાવડા વંશના પહેલા રાજા વનરાજે ઇ. સ. ૭૪૫-૬ માં વસાવ્યું હતુ ત્યારથી તે આજ સુધી આ પાટણ શહેર ગુજરાતના જૈન ધર્મનું મુખ્ય મથક છે. મધ્યકાલીન સમયના ૧૧, ૧૨ અને ૧૩ મા સૈકામાં તે તે ખરેખર જૈનાનુ કેન્દ્રસ્થાન હતું. એ વખતમાં એ ધર્મને જે ઉદાર રાજ્યાશ્રય મળ્યેા હતેા તેને લીધે એના આચાર્યા નીતિ, તત્ત્વજ્ઞાન, ધર્મ, સાહિત્ય, ઇતિહાસ તથા એવા બીજા અનેક વિષયેા ઉપર ગ્રંથા લખવાના વખત મેળવી શકયા હતા. ચાદમી પંદરમી તથા સાળમી સદીમાં તથા તે પછી પણ જો કે આ કામ કેટલેક અંશે જારી રખાયું હતું તેમ છતાં અગીઆરસી મારમી અને તેરમી સદીમાં જે કૃતિએ રચાઇ છે તે એ પછીના કાળમાં રચાયલી કૃતિ કરતાં ઘણી જ ઉપયેાગી તથા વધારે મહત્વની છે. જૈન આચાર્યોએ ગુજરાતના પાટનગરમાં તથા અન્ય સ્થળેાએ રહીને ઘણા અગત્યના ગ્રંથા રચીને ગુજરાતનું સાહિત્ય ઉત્પન્ન કરેલ છે. જૈન આચાર્યએ રચેલું સાહુિત્ય ખાદ કરીએ તે ગુજરાતનું સાહિત્ય ક્ષુદ્ર દેખાશે. સાહિત્યની પ્રવૃત્તિ પુસ્તકાના સંગ્રહ વગર અશકય છે અને તેથી જૈનાએ પોતાના ધાર્મિક સાહિત્ય ઉપરાન્ત બ્રાહ્મણેા અને બૌદ્ધોના સાહિત્ય વિષયક અને તત્વજ્ઞાન સબંધીના ગ્રંથાની હસ્ત લિખિત પ્રતા પણ પાટણ ખભાત વગેરે દેશામાં સંગ્રહેલી હતી. અને તેથી જ હાલમાં આ જૈન ભંડારાને લીધે જ જૈન, બ્રાહ્મણેા તથા ઐદ્ધોના પ્રાચીન અમૂલ્ય ગ્રંથા જે કાઈ પણ ઠેકાણેથી મળે નહી તેવા અહીંઆના ભંડારામાંથી મળી આવે છે. આ લડારા જયાં જ્યાં છે તે તે શહેરના ગૌરવમાં તેમણે વધારા કર્યા છે; કારણ કે વિદ્વાનાની, ઇતિહાસવેત્તાઓની અને ખાસ કરીને પ્રાચીન ઇતિહાસની કડીઓ મેળવવા ઈચ્છતા સ ંશાધકાની અને ભાષાશાસ્ત્રીઓની દ્રષ્ટિએ આ દૃનીચ વસ્તુએ છે અને દુનિયા ભરના વિદ્વાનાને જ્યારે જ્યારે પ્રસંગ મળે ત્યારે ત્યારે ભૂતકાળના આવા પુરાવાના સંગ્રહસ્થાનની-જ્ઞાન ભંડારના મુલાકાત લેવાનુ ચૂકતા જ નથી, અને તેથી જ પાટણમાંના અમૂલ્ય ભંડારાથી કઇક અનેરી વસ્તુએ હકીકતે મેળવવા યુરોપ અમેરીકાના જિજ્ઞાસુ વિદ્ધાના દરવર્ષે પાટણુમાં આવતા આપણે જોઇએ છીએ. ખરેખર પાટણનું આ ગૈારવ છે.

Page #8

શ્રી માત્માન પ્રકારે. પ્રાચીન ભંડારોની ઉત્પત્તિ, વિકાસ અને દુર્દશા - જન આચાયો, મુનિઓ વિગેરેના ઉપદેશથી કે પોતાના આંતરિક ઉલ્લાસથી જુના વખતમાં રાજએએ, મંત્રીઓએ તેમજ ધનાઢય જેન ગૃહસ્થોએ તપશ્ચર્યાને ઉદ્યાપન નિમિત્ત, શ્રવણ નિમિત્ત, પિતાના કે પરલેકવાસી સ્વજનના ક૯યાણ નિમિત્ત, સાહિત્ય પ્રત્યેની પિતાની અભિરૂચિના કારણે કે લેક આગળ વાંચી બનાવવા આચાર્યોને ભેટ ધરી પુણ્યના ભાગી બનવાની ઈચ્છાથી પોતાની શકિત અનુસાર નવીન પુસ્તકાદર્થો લખાવીને, અથવા પુરાતન જ્ઞાનભંડારો અસ્તવ્યસ્ત થવાને કારણે કોઈ વેચતું હોય તો વેચાતા લઈને મોટા મોટા જ્ઞાનભંડારોની સ્થાપના કરી છે. સાધારણમાં સાધારણ વ્યકિતઓએ પોતે અપસંપન્ન હોવા છતાં શુભ નિમિત્ત પ્રાપ્ત થતાં ટીપે ટીપે સરોવર ભરાય એ ન્યાયે મહાનમાં મહાન જ્ઞાન ભંડાર ઉભા કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ફાળો આપે છે.
ગુજરાતના મહારાજા કુમારપાલ કે સિદ્ધરાજના સમય પહેલાં જૈન ભંડાર હતા કે નહિ તેની માહિતી મળતી નથી. જૈન ગ્રંથાતો વિક્રમની છઠ્ઠી સદીથી લખાયા છે. કુમારપાલે ૨૧ ભંડારો અને રાજા વિરધવલના મંત્રી વસ્તુપાલે ૧૮ કરોડના ખર્ચે ત્રણ મોટા ભંડારો સ્થાપ્યા હતા, પરંતુ દિલગીરીની વાત છે કે આ મહત્વના ભંડારોમાંનું એક પણ પુસ્તક પાટણના ભંડારોમાં મળી આવતું નથી. કુમારપાલની ગાદીએ આવનાર અજયપાલ જૈન અને જૈન ધર્મનો એટલો બધો
ષી બન્યા હતા કે જૈન સાહિત્યનો નાશ કરવામાં તેણે પિતાથી બનતી બધી કોશિષ કરી હતી. તેથી ઉદયન નામના જૈન મંત્રી તથા બીજા આગેવાને પાટણથી આ ભંડાર ખસેડી જેસલમીર લઈ ગયા હતા. જેસલમીરમાં તાડપત્રની નકલે મુખ્ય કરીને પાટણમાંની છે. વસ્તુપાલના સ્થાપેલ ભડા નાશ મુસલમાનના વખતમાં થયો જણાય છે. ઈસ્લામી આક્રમણોનાં પ્રતિદિન ધસી આવતાં મોજાંએ
રાસી ચટાં અને ચોરાસી ચકલાંવાળા સુંદર અને પુરાતન પાટણ શહેરને ધૂળભેગું કરી નાંખ્યું અને તેની સુંદર સ્થાપત્ય કળાનાં સ્મૃતિરૂપ કામને એક પથ્થર પણ અવશેષ ન રહેવા દીધે, છતાંય કોઈ અજબ રીતે જ જૈન મંત્રીઓ અને જૈન ગૃહસ્થાના પ્રયાસથી સરસ્વતી ભંડાર અને તેમાંની હસ્તલિખિત પ્રતોના પુરાણા અને વિખ્યાત સંગ્રહ એમની તીણ દાઢમાંથી બચી ગયા. પરમેશ્વરને પાડ માન જોઈએ કે એલેકઝાન્ડ્રીઆનાં જાણીતાં પુસ્તકાલય જેવી એમની દશા ન થઈ
પ્રાચીન ભંડારેના અવશેષો–– મુસલાનોના આક્રમણના સમયમાં ભંડારિને સાચવવા હેરફેર કરતાં કરતાં જે પુસ્તકો બચ્યાં તેમને સાચવી રાખવા ઉપરાંત ત્યારપછીના શાન્તિના વખતમાં લેક આગળ વાંચી બતાવવા વાસ્તે અગર આચાર્યો અને મુનિવને અધ્યયન કરવા વાસ્તે પુસ્તક ભેટ ધરવાં એ કોન કોમમાં પુણ્યનું કામ મનાતું હોવાથી, લોકોએ પુસ્તકોની નકલ કરાવવા પાછળ યથાશક્તિ

Page #9

પાટણના જૈન જ્ઞાન ભંડશે.
૨૫૫ નાની મેંટી રકમ ભૂતળમાં બચી છે. કેટલીક હસ્તલિખિત પ્રતોની છેવટ આપેલ પ્રશસ્તિઓપરથી આ વાતની સાબિતી સારી રીતે મળી આવે છે. પાટણના ન ભંડારોમાં હસ્તલિખિત પ્રતો આવા મોટા જથ્થામાં શી રીતે એકઠી થઈ તે આ ઉપરથી સમજાશે.
પરદેશીઓએ ભંડારેનું સંશોધન કરવા કરેલા પ્રયત્ન-પાટણના ભંડારોનું મહત્વ સૌથી પહેલું ઈ. સ. ૧૮૩૨ ના જુનમાં “રાજસ્થાનના જતા લેખક કર્નલ ટોડના સમજવામાં આવ્યું. અણહીલવાડની ખાસ મહત્વની વસ્તુઓ તરીકે કનલ ટેડ ફક્ત બેનાં નામ જ આગળ ધરે છે. એક અણહીલવાડ વસાવનાર વનરાજની પ્રતિમા અને બીજું પોથી ભંડાર યાને જૈન પુસ્તકાલયે. કર્નલ ટેડના ગુરૂ હેમાચાર્યથી ઉતરી આવેલા હોવાથી તેમની સાથે તેઓ આ ભંડાર જઈ શક્યા હતા.
તેમના પછી પાટણના ભંડારની મુલાકાત લેનાર યુરોપિયન રાસમાળાનો જાણીતા લેખક અલેકઝાન્ડર કિન્લક કૅર્બસ હતો. તેના પછી સને ૧૮૭૩ માં અને ૧૮૭૫ માં વિદ્વાન હૈં. જી. બુલરે બે મુલાકાત લીધી હતી. વડોદરા રાજ્યના અમલદારની મદદથી અને પાટણ ભંડાર નગરશેઠ અને પંચ કે જેના તાબામાં આ ભંડાર હતા તેમની કેટલીય ખુશામત પછી એમને કેટલાક ભંડારમાં દાખલ થવા દેવામાં આવ્યા હતા. સંઘવીના પાડાનો ભંડાર જેવાની એમને બધાને ક્ટ મળી હતી. અને તેથી એમાંની કેટલીક દુર્લભ કૃતિઓની નકલો ઉતારી લીધી હતી. એજ વર્ષમાં ફરી બે વખત ભંડારે જોવા આવ્યા હતા પણ તેમાં તેમને સફળતા મળી નહિ. પાટણ છોડયા બાદ હેમચંદ્રનો પ્રખ્યાત ભંડાર જેવા દેવાની માલીકે ખુશી જણાવી. તેમનાથી પાછું ફરી શકાય તેમ નહોતું, તેથી તેમણે એક શાસ્ત્રી મોકલાવી તેનું નવું પત્રક બનાવ્યું તથા બીજા ભંડારનું પત્રક મળી આવ્યું. આ પત્રકો ઉપરથી ડો. બુલરે જે નિવેદન રજુ કર્યું તેના ફળ તરીકે મુંબઈ સરકારે ર્ડો. આર. છ ભાન્ડારકરને ભંડારના સંગ્રહો તપાસવા પાટણ મોકલ્યા તેમણે ૧૮૮૩ માં છે. કાથવટે સાથે પાટણની મુલાકાત લીધી હતી અને તેઓ તે વખતના ૧૧ પિકી ચાર-જ ભંડાર–ફળીઆવાડાના બે-ભાભાના વાડાને એક તથા સંઘવીના વાડાને એક–જોઈ શક્યા હતા. બાકીના તેમના માલીકે બતાવવા માંગતા નહોતા. ડૉ. ભાંડારકર માને છે કે સને ૧૮૮૦-૮૧ માં ડેક્કન કોલેજના સંગ્રહમાં જે તાડપત્રીએ ઉમેરવામાં આવી હતી તે મૂળ માકા મદીના ભંડારમાંની હતી. આ જૈન સંગ્રહ ઉપરાન્ત તેમણે પાટણમાંના બ્રાહ્મણ ધર્મની કૃતિઓના ત્રણ સંગ્રહ પણ જોયા હતા,

Page #10

શ્રી આત્માનંદ પ્રકાશ. વડેદરા રાયે કરેલા પ્રયત્નઅત્યાર સુધીની ભંડારે સંબંધની શોધખોળે અપૂર્ણ તેમજ ઉપર ચેટીયા હતી. પરદેશીઓએ ડારે જેવા કરેલા પ્રયત્નએ અને તેમની જ સૂચનાથી મુંબઈ સરકારે ડૉ. ભાન્ડારકર મારફત કરાવેલી તપાસે વડોદરા રાજ્યને આ શહેરના તમામ સંગ્રહની વધારે ઉંડી, સૂક્ષ્મ અને સંપૂર્ણ શેધ કરાવવાનું સુઝાડયું અને એટલા વાસ્તે નડીઆદવાળા વિદ્વાન છે. મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદીને સને ૧૮૯૨ માં આ કામે નીમ્યા. અંધારામાં અને ગુંગળાવી નાખે તેવા ભેાંયરામાં બેસીને પ્રે. દ્વિવેદીએ એકેએક દાબડે ઉઘાડી નવથી દસ હજાર પ્રતે તપાસી કાઢી અને તેની યાદી પણ બનાવી.
તેમણે ગણવેલા બાર ભંડારોમાંના બે-રગુછાડ ભારદ્વાજનો ભંડાર અને મણિશંકરનો-ભંડાર બ્રાહ્મણના ઘરમાં હતા અને તે જેન ભંડાર ન હોતા પહેલામાં કેટલીક જેન કૃતિઓ હતી ખરી, પણ બીજામાં તે ફક્ત બ્રાહ્મણ ધર્મની જ કૃતિઓ હતી. આ તમામ સંગ્રહાની પૂર્ણ તપાસ પછી નકલે ઉતારી લેવા લાયક ૩૭૪ કૃતિઓની એક યાદી છે. ત્રિવેદીએ તૈયાર કરી હતી. તેમણે ભલામણ કરેલ કૃતિઓમાંની ઘણીખરીના સંપૂર્ણ અનુવાદ કે સંક્ષિપ્ત ઉતારા વડોદરા રાજ્ય ગુજરાતી ભાષામાં તૈયાર કરાવ્યા હતા. અગાઉની તપાસ કરતાં આ તપાસ સવિસ્તર અને કેટલેક અંશે સંપૂર્ણ બની હતી.
પ્રો. દ્વિવેદી પછી તુરત જ ૧૮૯૩ના ડિસેમ્બરમાં પ્રેપિટર્સને આજ કામ માટે મુંબઈ સરકાર તરફથી નિમાયા. આ તપાસમાં ફોફળીયાવાળા ભંડારમાંથી બહુ જ પ્રાચીન તાડપત્રી પ્રતોથી ભરેલ એક વિશેષ પેટી જે પહેલાંના જનારને લુગડાંથી ભરેલી છે એમ કહેવામાં આવતું હતું તે જોઈ શક્યા હતા. આ પેટી સ્વતંત્ર પુસ્તકાલય જ હતું તે આ શોધમાં જણાયું. આ વખતે બધી પ્રત પ્રે. પિટર્સનને છુટથી બતાવવામાં આવી હતી અને તેથી કરીને ર૦૦ કરતાં પણ વધારે ગ્રંથના ઉતારા તેઓ લઈ શક્યા હતા. તેમના નિવેદનમાં તેમણે જણાવ્યું છે કે ઉતારા કરેલા ગ્રંથ જૈન કેમ તેમ જ બીજા લાગતા વળગતા પાને ઉત્તેજીત કરશે અને આ પુસ્તકને પ્રકાશમાં લાવવા જરૂર તેઓ પગલાં લેશે.
પ્રો. પિટર્સનની આ આશા થોડા જ વખતમાં પાર પડી, કારણ કે એમના રિપોર્ટ ઉપરથી જેન કોમમાં વિશેષ જાગૃતિ આવી અને તેને લીધે મુંબઈની જેમ કેન્ફરન્સ મારફત પાટણ તેમજ બીજાં સ્થળાના વધારે અગત્યના જૈન ભંડારની એક યાદી તૈયાર કરાઈ પ્રસિદ્ધ થઈ હતી. પણ આ યાદીમાં એક પણ નેતર પ્રતનું નામ દાખલ કરવામાં આવ્યું ન હતું.
ત્યાર બાદ છુટા છવાયા વ્યક્તિગત પ્રયત્ન દેશી અને વિદેશી વિદ્વાનોએ

Page #11

પાટણના જેન જ્ઞાનભંડાર.
અમુક અલભ્ય ગ્રંથ સંશોધન અથે મેળવવા કરેલા છે, પરંતુ પાટણના હાલના એકેએક ભંડારના એકેએક પુસ્તકને જોઈ તેની યોગ્ય નોંધ કરવા અને પ્રતાને વ્યવસ્થિત કરી ગોઠવવાનો ભગીરથ પ્રયત્ન તે સ્વ. ચીમનલાલ ડી. દલાલે પ્રવર્તક કાતિવિજયજી અને તેમના શિષેની મદદથી સને ૧૯૧૫ માં કર્યો હતો. તેમણે કરેલા નિવેદન ઉપરથી આવા પુરાણા અને અમેલા સંગ્રહમાંથી પસંદ કરેલા મહત્વના ગ્રંથોનું સંશોધન કરી પ્રસિદ્ધ કરવા શ્રીમંત સરકારે ગાયકવાડ એરી યન્ટલ ઇન્સ્ટિટયુટ નામનું એક જુદું ખાતું ખોલ્યું છે. આ ખાતા મારફત ગાયકવાડ ઓરીએન્ટ સીરીઝના અંક તરીકે પાટણ ભંડારના કેટલાએ મહત્વના ગ્રંથો છપાઈને બહાર પડયા છે અને હજી બહાર પડયે જાય છે. હાલમાં જ અહિં. ના ભંડારોમાંની તાડપત્રી પુસ્તકોની એક યાદી પ્રસિદ્ધ થાય છે અને તેનાં લગ્ન.. ભગ એક હજાર પાન થશે. ખરેખર શ્રીમંત સરકારે ઉદાર રાજ્યાશ્રય આપી આવાં અમોલાં અને પ્રાચીન હસ્તલિખિત પુસ્તકોને વિસ્મૃતિના ઉંડા ધરામાં વખ તના વહેલા સાથે બૂડતાં બચાવ્યાં છે.
હાલના ભંડાર આ પ્રાચીન અને પ્રધાન તાડપત્રની પ્રતોના સંગ્રહવાળે ઉપગી ભંડાર
છે. તે તપગચ્છની લઘુ પિશાલીય શાળાના છે એમ સ્પષ્ટ (૧) સંઘવીના જણાય છે કે મુનીંદ્ર એમના સમયમાં પ્રથમ તેને ધ્યવસ્થિત પાડાને ભંડાર કરવામાં આવ્યા હતા અને પાછળથી સં. ૧૯૧૪ માં દ્ધિ
'સાગરે ટપ બનાવી યથાથિત કર્યો હતેા. માની ટીપ મળી આવી છે, પણ તે ૪૩ પિથીના ૩ દાબડાના ગ્રંથમાં માત્ર નામ જણાવત અધુરી અને અશુદ્ધ છે. આમાંથી પંદરેક પ્રતે સુરત ગઈ છે, જ્યારે ન્યાયની એક પ્રત ચારાઈ ગઈ છે. પાટણમાં ડે. બુલર આવ્યા ત્યારે તેમને આ ભંડાર જેવા દેવામાં નહેાતે આવ્યા પણ તે સુરતના નારાયણ શાસ્ત્રી પાસે એક ટીપ કરાવી મેળવી શકયા હતા. આ ટીપ શુદ્ધ ન હતી એવું ડેકટર કીબહેનના રિપોર્ટ ઉપરથી જણાય છે. ડો. પિટસને આ ભંડાર જેવા ઘણી મહેનત કરી છતાં તે ફાવ્યા નહતા.
આ ભંડારમાં ખરી રીતે જે અમૂલ્ય ખજાનો છે તે સમસ્ત જગત સમક્ષ મૂકવાથી અતિશય લાભ થવાનો સંભવ છે. જૈન અને બ્રાહ્મણના સંસ્કૃત અને પ્રાકૃત જાણીતા અને અજાણ્યા ગ્રંથો આમાંથી મળી આવ્યા છે, એટલું જ નહિ, પરતુ નવું એવું અપભ્રંશ ભાષાનું વ્યાકરણ લખવામાં સહાય મળશે. ગુજરાતી એકલી નહીં પણ મરાઠી, હિન્દી અને હિંદની બીજી ઘણું દેશી ભાષાનું સુરતનું મૂળ અપભ્રંશ છે તે સાબીત થયે તે તે ભાષાનું રૂપાંતર સમજાશે.

Page #12

૨૧૮
શ્રી આત્માનંદ પ્રકાશ.
આ ભંડારની સ્થિતિ ઘણી જ ખરાબ હતી પણ પ્રવર્તક મુનિ મહારાજશ્રી કાન્તિવિજયજીએ પોતાના શિષ્યોની મદદથી જુનાં પૂઠાં કાઢી નાંખી તેને વ્યવસ્થિત કરેલ છે, તેથી ઘણી સગવડ થઈ છે. તેમાં ૪૧૩ પોથીઓ છે. કેટલીક પોથીઓમાં એક કરતાં વધુ ગ્રંથો લખાયા છે આની ટીપ કરવામાં આવી છે અને તેમાં ગ્રંથ કતની હકીકત, રચનાનો કાળ, અને પ્રતનો સમય જણાવ્યા છે. આ ભંડારની વ્યવસ્થા અને દેખરેખ વંશપરંપરાથી પટવાવાળા રાખે છે. હાલમાં કુટુંબ પકી શેઠ પન્નાલાલ છોટાલાલ સંઘ તરફથી વ્યવસ્થા કરે છે. આ ભંડાર શ્રી સંઘને છે અને તેમાં ૨૬૮૬ કાગળની પ્રતે અને ૧૩૭ તાડ
પત્રની પ્રતે હોવાથી તે મેટામાં મટે છે. કાગળની પ્રતે (૨) વખતજીની સારી રીતે ગોઠવેલી છે. પરંતુ ૮૧ તાડપત્રની નાની પ્રતે શેરીમાં કળી લાકડાનાં પાટીઆં અને લુગડાંનાં પૂઠાં વગર લુગડાના કડચાવાડામાંને કામાં મૂકેલી હતી. હમણું પ્રવર્તક કાન્તિવિજયજીએ લાક ભંડાર. ડાના પાટીઆં વચ્ચે મૂકાવી તેની સંભાળ રહે તેવી વ્યવસ્થા
કરેલી છે. ડોકટર પિટર્સને પિતાના પાંચમા રિપોર્ટમાં ૭૬ તાડપત્રની પ્રતિ વર્ણવી છે. આ ભંડારમાં નીચેના બીજા ત્રણ ભંડારોનાં પુસ્તકો પણ મૂકેલાં છે. (૨) લીંબડીના પાડાન ભંડાર–આમાં ૪૨૫ કાગળની પ્રતે છે કે જેમાં
ની કેટલીક ભાગ્યે જ મળે તેવી અને પ્રાચીન છે તેમાં સંવત
૧૩૫૬-૫૭ માં લખાયેલા જુનામાં જુના કાગળને ગ્રંથ છે. (૧) પાટણમાં બીજે સ્થળે ભાગ્યે જ મળે એવાં કેટલાંક પુસ્તકોની નવી
પ્રતેને સંગ્રહ છે કે જેની સંખ્યા ૩૬૬ છે. (#) વસ્તા માણેકની માલિકીના ગ્રંથમાંના કેટલાક આમાં મૂકવામાં
આવ્યા છે. આ ભંડારની વ્યવસ્થા અને દેખરેખ સંઘની પિઢી શેઠ ધરમચંદ અભે ચંદના નામથી રાખે છે,
(૩) વાડી પાર્શ્વનાથને ભંડાર–આમાં ૪ તાડપત્ર ઉપરની પ્રત છે, પણ આ ભંડારની ખરી ઉપયોગિતા એમાં રહેલી છે કે તેમાં પ્રાચીન તાડપત્ર ઉપર લખેલા ગ્રંથમાંથી સંવત ૧૪૮૦–૧૮૯૦ માં તે સમયના ખરતર ગચ્છના પાટધર આચાર્યની આજ્ઞાથી ઉતારેલા કાગળ ઉપરના હસ્તલિખિત ગ્રંથોને સંગ્રહ છે. આમાં ન મળે તેવા અને વિશ્વસનીય જૈન સાહિત્યના ગ્રંથો છે એટલું જ નહિ,

Page #13

પાટણના જૈન જ્ઞાનભડાર.
૨૫
પરંતુ બ્રાહ્મણેા અને બૌદ્દોના સાહિત્યવિષયક અને તત્ત્વજ્ઞાન સંબંધીના ગ્રંથાની હસ્તલિખિત પ્રતે છે. ઘણેા સમય થયે છતાં તેમાંના ઘણાખરા ગ્રંથા ઘણી સારી સ્થિતિમાં છે, જ્યારે તેજ કાળમાં લખ યલા કેટલાક એવી જીણુ અવ સ્થામાં છે કે માત્ર અડયા કે તેના ભરભર ભૂકા થઇ જાય છે. આનું કારણુ જ્યાં તે મૂળ રાખવામાં આવ્યા હતા તે જગ્યામાં રહેલી ભીનાશવાળી હવા છે. હાલમાં આ ભંડારને સારી રીતે રાખવામાં આવે છે. પ્રતની સંખ્યા ૭૪૪.
આ ભંડારની વ્યવસ્થા અને દેખઢેખ સંઘ તરફથી શેઠ વાડીલાલ હીરાચદ રાખે છે.
(૪) આગલી શેરીના
ફળીઆ વાડાના ભડાર:—તેમાં કાગળ ઉપર ૩૦૩પ, તાડપત્ર ઉપર લખેલા ૨૨ અને લુગડા ઉપર લખેલ એક ગ્રંથ છે, આમાં ખાસ કરી જૈનોનાં આગમે અને તે ઉપર થયેલ ટીકાઓના સુ ંદર સગ્રહ છે. આમાં વિક્રમ સંવત ૧૬ મા સૈકાની શરૂઆતમાં પાટણના કરોડપતિ છઠુશાએ લખાવેલા ગ્રંથા છે. આ ઉપરાંત જૂની ગુજરાતીમાં લખેલા રાસાઓના સગ્ર આમાં સારા છે. આખા ભડાર સારી સ્થિતિમાં રાખવામાં આવ્યા છે. તપગચ્છના સંઘ તરફથી શેઠ મુળચંદ દોલાચ'દ વ્યવસ્થા અને દેખરેખ રાખે છે.
( ૫ ) ભાશાના પાડામાંના તપગચ્છની વિમલ શાખાના ભંડારઃ— આમાં એ સંગ્રહ છે, એકમાં ૫૨૨ અને ખીજામાં ૧૮૧૪ કાગળ ઉપર લખેલી પ્રતે છે. બંનેની યાદી ઘણી જ અશુદ્ધ છે. ઘણીખરી પ્રતા બહુ જૂની નથી પણ સામાન્ય છે. ઘેાડી ઘણી જૂની છે. ભંડાર સારી સ્થિતિમાં છે. આ ભંડારની વ્યવસ્થા ઉત્તમચંદ નાગરદાસ માટલી સંઘ તરફથી કરે છે.
( ૬ ) સાગરના ઉપાશ્રયના લડારઃ—આમાં ૧૩૦૯ કાગળ ઉપર લખેલી પ્રતા છે. તેમાંની ઘણીખરી સામાન્ય અને ઘેાડાં પાનાની છે. આ ઉપરાંત ભાવસાગરના ૧૦૮ હસ્તલિખિત ગ્રંથા છે. આ બધાની સારી સ્થિતિ છે અને તેની વ્યવસ્થા શેઠ વાડીલાલ હીરાચંદ સંઘ તરફથી કરે છે.
( ૭ ) મકા મેાદીના ભંડાર; તેમાં ૨૩૦ કાગળ ઉપર લખેલ અને ર તાડપત્રની પ્રતા છે. કાગળ ઉપર લખેલાં પુસ્તકા સામાન્ય રીતે જૂનાં છે. ડાકટર કીલ્હાને મુખઇ સરકાર માટે સને ૧૮૮૦-૮૧ માં પાટણમાં જે ૭ઃ તાડપત્ર ઉપર લખેલાં પુસ્તકો ખરીદ કર્યાં હતાં તે આ ભડારમાંનાં હતાં. હાલ આ ભંડાર હેમચંદ્ર જૈન સભાને સોંપાયા છે અને તેમના તરફથી સાગરના ઉપાશ્રયમાં રાખવામા આવેલે છે.
(૮) વસ્તા માણેકના ભંડારઃ— ભંડાર માજી વકીલ લેહરૂભાઇ

Page #14

૨૦
શ્રી
ડાહ્યાભાઇને આપવામાં આવ્યેા હતા. ઘણીખરી ૩૦૦ થી ૪૦૦ વર્ષ સુધીની ચા જૈન સભાને સાંપાયા છે અને રાખવામાં આવ્યે છે.
માનદ પ્રકાશ
તેમાં પરર હસ્તલિખિત પ્રતા છે, કે જેમાંની જૂની છે. આ ભંડાર પશુ પાતળુ હેમચંદ્રા ૬ અને ૭ સાથે સાગરના ઉપાશ્રયમાં
ન
(૯) ખેતરવશીના ભંડાર: મા ભંડાર ૭૬ તાડપત્ર ઉપર લખેલા ગ્રંથાને લઇને ઘણા અગત્યને છે. આમાંથી જ કલીંજરના રાજા પરમદી દેવના મત્ર વત્સરાજનાં છ નાટકા મળી આવ્યાં છે. તે ઉપરાંત જેનાનાં કેટલાંક ન મળી શકે તેવાં પુસ્તકે આમાં છે, એટલું જ નહીં, પરંતુ આમાં ગોડવહેા, રાવણુવા અને કાદંબરીના પુલિંદે પૂરા કરેલા ભાગ પણ મળી આવે છે. ધણુ વખતની જૂની પ્રતા હાવા છતાં ઘણી સારી સ્થિતિમાં છે; પરંતુ કેટલીક બેદરકારીને લઇને લાકડાનાં પાટી વગર કપડામાં તેને બાંધી રાખવામાં આવી હતી, પણ રા. દલાલે તેના રખવાળાનું આ ઉપર ધ્યાન ખેંચતાં તેમણે તેને લાકડાના પાટીઓમાં રાખવા વચન આપ્યુ હતુ. સંઘ તરફથી આ ભંડારની વ્યવસ્થા અને દેખરેખ શેઠ ગભરૂચ વસ્તાચંદ રાખે છે.
(૧૦) મહાલક્ષ્મીના વાડાના ભંડારઃ- આમાં ૮ તાડપત્ર ઉપર લખેલાં અને થાડાં અધુરાં કાગળ ઉપર લખેલાં પુસ્તકા છે. તાડપત્ર ઉપર લખેલાં પુસ્તક લક્ષસૂક્તિકાર તરીકે પેાતાને આળખાવતા લક્ષ્મણુ નામના કવિના સુક્તિ ઉપર ગ્રંથ છે. આ ભંડાર ત્યાંના ઉપાશ્રયમાં રાખવામાં આવ્યા છે અને સંઘ તરફથી શેઠ ચુ 'લાલ ઘેલાચ ંદ તેની વ્યવસ્થા અને દેખરેખ રાખે છે.
(૧૧) અવશીના વાડાનેા ભંડાર—આમાં બે તાડપત્ર ઉપર લખેલી પ્રતા છે કે જેમાંની એક તડપત્ર ઉપર લખવાના સમય પછી ઉતારેલી છે. આ સિવાય ખીજા થોડાં કાગળ ઉપર લખેલાં પુસ્તક છે.
( ૧૨ ) હિંમતવિજયજીના ભ’ડાર’—આ ખાનગી ભંડાર છે અને તેમાં મુખ્યપણે શિદ્ધ પકળાનાં પુસ્તક છે, જેના હિંમતવિજયજીએ ખાસ અભ્યાસ કર્યોછે. ( ૧૩) લાવણ્યવિજયના ભંડારઃ— આમાં સામાન્ય કાગળ ઉપર લખેલાં પુસ્તક છે, કે જેના માટેા ભાગ રાધગુપુર રાખવામાં આવેલ છે. પાટણમાં આટલા વિદ્યમાન ભંડારા છે.
( ૧૪) ઢંઢેરવાડાના પ્રસિદ્ધ ભંડારઃ— ભંડાર પુનમીઆ ગચ્છના શ્રી પૂજયના હતા તે હાલ જણાતા નથી. હાલમાં શ્રી પૂજ્ય અને પાટણના જૈન સંધ વચ્ચે એક સુમે થયા હતા તેમાં આ ભંડાર સંબંધી તકરાર હતી, આથી તેને ખસેડી અન્ય સ્થળે લઇ જવામાં આવ્યા છે. ચેડી ઘણી આશ! રહે છે કે તે પ્રા

Page #15

પાટણના જૈન સાનભારે.
શમાં આવશે. એમ કહેવાય છે કે આ ભંડારમાં મૂળ ૪૦૦ દાબડા હતા. જી. સ્વરૂપચંદ યતિના હાથમાં આ ભંડાર હતું, તે કોઈને પણ પ્રત જેવા દેતા નહીં તેમના મરણ પછી શ્રી પૂજ્યની ગાદી સંબંધી તકરાર ઉઠી અને તેનું છેવટ આવે તે પહેલાં ઉપયોગી કેટલાક હસ્તલિખિત પુસ્તકને તેને ખરીદવાને કરતા બ્રિટિરા અમલદારના એજટેને વેચી દેવામાં આવ્યાં. પ્રો. મણિલાલ નભુભાઈ ત્રિવેદીને આ ભંડાર જવા દેવામાં આવ્યો હતો, પણ તેમના મનમાં પણ સંદેહ રહ્યો હતો કે કેટલાંક પુસ્તકો તેની નજરથી દૂર રાખવામાં આવ્યાં હતાં. યુરોપિયન વિદ્વાને એમ માનતા આવ્યા છે અને હજી પણ માને છે કે આ મહાન હેમચંદ્રાચાર્યનો ભંડાર હતો પણ તે ખોટું છે. હેમચંદ્ર પૂર્ણતલ ગચ્છના હતા. ઢઢેરવાડામાં પૂર્ણિમા ગચ્છના શ્રીપૂજ્ય નામે મહેંદ્રપ્રભે અંડરાસ રમે છે તેમાં તે વિજ્યસુંદરથી ઉતરી આવેલા છે એવું જણાવ્યું છે. નહીં કે શ્રી હેમચંદ્રથી. આ ગચ્છની બે શાખા હતી. એક ચાણસ્મામાં અને બીજી લાડોલમાં. આ ભંડારને વિસ્તાર બહેળો જણાય છે અને તેમાં સંસ્કૃત, પ્રાકૃત અને ગુજરાતી હસ્તલિખિત પુસ્તકોને મોટે સંગ્રહ હતે એમ લાગે છે. આમાંનાં ઘણુંખશે તે ગહના યતિઓએ લખેલાં હોઈ શુદ્ધ જ હતાં. આમાં તાડપત્ર ઉપર લખેલું એક પણ પુસ્તક હતું નહી, અને તેમાંના કાગળ ઉપર લખેલાં પુસ્તકો પણ ત્રણ સજા કરતાં વધુ પ્રાચીન નહીં હોય એમ માનવાને કારણ રહે છે.
હસ્તલિખિત પ્રતાની સ્થિતિ અને બીજી હકીકત –પાટણના ભંડારામાંનાં પુસ્તક ઉપર વિદેશી તેમજ બીજાને ડેબે કર્નલ ટેડના વખતથી રહ્યો છે. મૂળ પાટણના ભંડારો યતિઓના તાબામાં હતા અને તેમની પાસે ખાનગી મિલકત તરીકે ઘણી હસ્તલિખિત પ્રતે રહેતી. ઘણી મોટી નાણુની રકમોથી લલચાઈ તેઓ તે આપી દેતા. ખબર પ્રમાણે સંઘના બ્રાહ્મણ મુનિએ પણ ઘણું પ્રતે વેચી નાંખી હતી. કેટલાક સ્વાથી લકે કેટલીક પ્રતેને ચારી પણ લઈ ગયા છે. આ રીતે કાગળ તેમજ તાડપત્ર ઉપરની પ્રતો મુંબઈ, પુના અને વિદેશોમાં ગયેલી છે. હાલમાં આ ભંડારો જૈન શ્રાવકેના હાથમાં છે, તેથી તેમાંથી પ્રતો વેચાણથી ચાલી જવાનો ઘણો ઓછો સંભવ છે.
પુસ્તકો માટે વપરાતા તાડપત્રોઃ–પાટણમાંનાં તાડપત્ર ઉપરના પુસ્તકો દક્ષિહિન્દના તાડપથી કદમાં, પત્રેની જાતમાં અને લેખન પદ્ધતિમાં ઘણું ભિન્ન પડે છે. મદ્રાસનાં તાડપત્ર હમેશાં જાડાં અને ઘટ્ટ હોય છે, જ્યારે પાટણનાં પાન પાતળાં છે. તેમ છતાં જાડાં તાડપત્ર મલબારથી લાવવામાં આવતાં એમ સ્પષ્ટ રીતે સઘવીના પાડાના ભંડારની એક પ્રતમાં એક બાજુ કરેલા ઉલલેખ પરથી જણાય છે. દક્ષિણમાં તાડપત્ર ઉપર ખીલાથી લખવામાં આવે છે. આ

Page #16

બી આભાના પ્રકાશ. ગુજરાતની પ્રતમાં કલમવડે શાહીથી અક્ષરે લખવામાં આવ્યા છે. દક્ષિણમાંનાં પુસ્તકે ગુજરાત જેટલાં પ્રાચીન નથી, કારણ કે ડૅ. બનેલના જણાવવા પ્રમાણે જૂનામાં જૂના પુસ્તકનું વર્ષ સન ૧૪૨૮ છે. તેની લિપિ ગુજરાતનાં તાડપાનાં પુસ્તકની માફક જૂની દેવનાગરી છે અને અક્ષરો તે વખતના શિલાલેખમાં જેવા જણાય છે તેવા છે. મોટામાં મોટા કદનું તાડપત્રી પુસ્તક ૩૬ ઇંચ લાંબા અને અઢી ઇંચ પહોળા પાનાનું છે અને નાનામાં નાની પુસ્તિકાનું કદ કા–રા ઇંચનું છે.
હસ્તલિખિત પ્રતે યતિઓ અથવા જેને લહીઆ તરીકેને ધ હિતે એવા લહીઆએ, કે જે મુખ્યત્વે બ્રાહ્મણ, કાયસ્થ અને વાણીઆઓ હતા, તેમના હાથથી લખાતી. આવી રીતે પ્રતે લખાવવાને, તેમાં વપરાતાં તાડપત્ર વગેરેને ખર્ચ ઘણે વધારે આવતે. આવી પ્રતનું બક્ષીસ કે વેચાણ થતું હતું, તેથી પ્રતે એકના તાબામાંથી બીજાના તાબામાં જતી હતી. જે જે સ્થળોએ પુસ્તકે લખવામાં આવતાં હતાં તેના ઉલેખ પુસ્તકમાં છે અને તેમાં પાટણ, ધૂળકા, કર્ણાવતી, ડુંગરપુર, વિજાપુર, ચંદ્રાવતી અને પ્રહાદનપુર (પાલણપુર) વિશેષ પ્રમાણમાં માલુમ પડે છે. જે રાજાના સમયમાં તે લખાયાં હતાં તેમાં સિદ્ધરાજ, કુમારપાલ, વિશલદેવ અને સારંગદેવના નામ બહુ જણાય છે. - તાડપત્રનાં સચિત્ર પુસ્તકે –તાડપત્રનાં પુસ્તકમાં સમજણ સાથેનાં ચિત્રો પણ આળખવામાં આવતાં. અહીંના ભંડારો પૈકી એક જ ભંડારમાં એકજ પુસ્તક છે કે જેમાં સમજણ સાથેના ચિત્રો છે. આ ચિત્ર તીર્થકરોનાં છે. આ સિવાય બારેક પ્રતો સામાન્ય ચિત્રાવાળી છે. કપસૂત્ર અને કલિકાચાર્યની કથાની પ્રતે સામાન્ય રીતે સચિત્ર હોય છે. ૧૨૯૪ માં ઉતારેલી તાડપત્ર ઉપરની નકલમાં હેમાચાર્ય અને કુમારપાલનાં ચિત્રો છે. આ ચિત્રો શ્રી જૈન વેતામ્બર કોન્ફરન્સનાં હેરલ્ડ માસિકના ઈતિહાસ-સાહિત્યના ખાસ અંકમાં પ્રસિદ્ધ થયાં છે. એક પુસ્તકમાં હેમાચાર્યના વ્યાકરણની રચના અને પ્રસાર સંબંધેની વિગત આપતાં ચિત્રો છે.
કપડાંનાં પાનાંપર લખાયલાં પુસ્તકેદ– પાટણના ભંડારોમાં કપડાં પર લખાયલાં બે પુસ્તકો છે. એક સં. ૧૪૧૮ માં લખેલું ૨૫૪૫ ઇંચનાં કદવાળાં ૯૨ પૃષ્ઠનું છે. તે સારી રીતે રાખવામાં આવ્યું છે, અને તેના ઉપર અક્ષરે ઘણું સ્પષ્ટ છે. સામાન્ય ખાદીના કપડાના બે કટકા ભેગા ચટાડીને પૃટે કરવામાં આવ્યાં છે. હમણું પણ ભાગ્યે જ મળી આવે તેવાં પુસ્તકોની નકલ માટે કપડાનાં પાનાં પસંદ કરવામાં આવે છે. વડોદરાના જેન ભંડારની અંદર જયપ્રાભૂતની નકલ ડ્રેસીંગાથ ઉપર કરવામાં આવી છે. : . - કાગળ ઉપલખેલાં પુસ્તકે–આ ભંડારમાં કાગળ ઉપર લખેલાં પુ ને સંગ્રહ બક્કિ થઇ બાર હજાર કરતાં વધુ છે. સંઘવીના પાડાના ભંડ:

Page #17

પાટણના જેન જ્ઞાનભંડારે, ૨માં કાગળ ઉપરનાં પુસ્તકે તાડપત્રનાં પુસ્તકો જેવાં જ કાપેલાં પાના ઉપર છે. એમ કહેવામાં આવે છે કે ગુજરાતમાં પહેલ વહેલે કાગળને પ્રવેશ કુમારપાલના વખતમાં થયે. પરંતુ તે સમયમાં એટલે તેરમા સૈકામાં લખાયેલાં કાગળ ઉપરનાં પુસ્તકો આ ભંડારોમાં નથી. જૂનામાં જૂના કાગળ ઉપર નકલ કરાયેલાં પુસ્તક સંવત ૧૩૫૬-૫૭ નાં મળી આવે છે. કાગળ ઉપર લખાયેલાં પુસ્તકમાં ચિત્રો સોનેરી રંગથી ચીતરવામાં આવતાં તેવાં ચિત્રવાળાં છએક પુસ્તકે મળી આવે છે. બધા ભંડારને એક સારા મકાનમાં વ્યવસ્થિત રાખવાની જરૂર.
પૂરી સંભાળની ખામીને લીધે તેમ જ એક તાબામાંથી બીજા તાબામાં જવાને લીધે તાડપત્ર ઉપર લખેલાં પુસ્તકે ઉપર ખરાબ અસર થઈ છે. પરંતુ કહેવું જોઈએ કે સામાન્ય રીતે તેને લખાયે ઘણે વખત થયેલ હોવા છતાં ઘણી સારી રીતે સંભાળીને રાખવામાં આવ્યાં છે. કેટલાક ઉપર શાહી ઝાંખી થઈ છે છતાં એકે તાડપત્રની નકલ ઉધઈથી ખવાઈ ગઈ નથી. પુસ્તકમાં ઘોડાવજની પિટલીઓ રાખવામાં આવે છે તેથી જતુઓથી તેમને રક્ષણ મળે છે. કેટલાક તાડપત્રાનાં પુસ્તકો એવાં છે કે તેને યોગ્ય રીતે જાળવી રાખવામાં આવે તે હજી બીજાં પાંચ વર્ષ સુધી ટકી શકે તેવાં છે. હાલના ભંડારો ઉપાશ્રયમાં અથવા તે સામાન્ય ઘરોમાં ગલી કૂચીઓમાં છુપાવી રાખ્યા હોય તેવા છે અને ખાસ દેખાડવામાં ન આવે તે કોઈને જડે પણ નહી. મકાનો પણ પૂરતાં હવા અજવાળા વાળાં નથી. તે અભ્યાસીને બેસવાની સવડ તે કયાંથી જ હોય. પાટણમાં જુદા જુદા લતામાં આવેલા ભંડારનાં પુસ્તકનાં પાનાની વ્યવસ્થા થઈ છે, તે સાથે જ ગ્રંથનું નામ, પાના સંખ્યા, કર્તા, લખ્યા તારીખ, વિષય, ગ્રંથની સ્થિતિ વગેરે હકીકત સાથેની એક ટીપ (કેટલેગ ) પણ તૈયાર છે અને તે છપાઈને થોડા વખતમાં ગાયકવાડ ઓરીએન્ટલ ઇન્સિટટયુટ તરફથી બહાર પડશે. હાલના બધા ભંડારનાં પુસ્તકે એક સારા મકાનમાં પુસ્તકાલયની પુસ્તકે ગોઠવવાની રીત પ્રમાણે વ્યવસ્થિત ગોઠવવાં જોઈએ. આજથી પંદરેક વર્ષ ઉપર આજ કામ સારૂ એક ભવ્ય જ્ઞાનમંદિર બંધાવાનું હતું પણ હજુ બંધાયું નથી. પાટણના દાનશીલ લક્ષમી પુત્રે જરૂર એક ખાસ નમુનેદાર સરસ જ્ઞાનમંદિર બંધાવી આ હસ્તલિખિત ઐતિહાસિક પુરાવાનાં અમૂલ્ય સાધનોને જોઈતું સંરક્ષણ બક્ષી વિદ્વાને તેને સરળતાથી ઉપયોગ કરી શકે તેમ કરશે.
મગનભાઈ ભા. અમીન.
I ! આ લેખ વડેદરા સેન્ટ્રલ લાઇબ્રેરીના માજી સંસ્કૃત લાઇબ્રેરીયન સ્વ. ચીમનલાલ ( ડાયાભાઈ દલાલ એમ. એ. ના નિવેદનના આધારે તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે. ,

Page #18

ખા આત્માન પ્રકાશ
ધર્મ.
જગતમાં તમામ સંપ્રદાય, જ્ઞાતિ, સમૂહ, કઈને કઈ પણ જાતને ધર્મ પાળતા જોવામાં આવે છે, એટલે ધર્મની મહત્ત્વતાને સમસ્ત જગત્ સ્વીકાર કરે છે તે નિર્વિવાદ અને નિ:શંક છે.
સમસ્ત જગતમાં ધર્મ જ એક એવી મહાન વસ્તુ છે કે જેનું નાનાથી મોટા, રાય કે રંક, સર્વ કે, કોઈને કોઈ રૂપમાં પાળતા દ્રષ્ટિગોચર થાય છે, તેનું કારણ તે જ છે કે આ જીવ અનાદિકાળથી અનંત જીવો કરતા કરતા ઉંચ શ્રેણી ઉપર ચડતે ચડતે મહતું પુણ્યના પ્રભાવે માનવધર્મ પામેલ છે; અને ધર્મ તે એક જ એવી વસ્તુ છે કે જે માનવદેહનું સાર્થક કરે છે.
, આમુસ્મિક દુનિયામાં મનુષ્યને ઉન્નતિની શ્રેણમાં અગ્રપદે જે કોઈ પણ મૂકનાર હોય તે તે ધર્મ જ છે, અને તે જ મોક્ષનો પ્રદાતા છે. ધર્મના ગર્ભમાં-મૂળમાં તે જ અંતિમ ઉદાત્ત આશય સમાયેલા છે, પરંતુ અત્યારે આપણે વાસ્તવિક રીતે જોઈશું તે માલમ પડશે કે સત્ય ધર્મનું પાલન કરતા ઘણુ થોડા ધર્મ જોવામાં આવે છે. ધર્મને નામે મિથ્યાત્વ પણ ઘણું પ્રસરતું જોવામાં આવે છે. સત્ય વસ્તુનું પાન કરાવનાર કેઈ વિરલ વ્યક્તિ માલમ પડે છે. બાકી તે ઉદરપિોષણને અર્થે કે કઈ પણ જાતની સાંસારિક વૃત્તિઓના પિષણાથે કેટલાક કુલમીએ કુધર્મની ઉદ્દઘાષણ કરતા આપણે નિહાળીએ છીએ. તેમજ ધર્મના મહાને પ્રપંચજાળ બીછાવનારા કે પિતાને કો ખરે કરવાની ખાતર જાણે - કવિ ની પેઠે કેટલાક પાખંડીઓએ-ધૂત પુરૂએ નવા નવા પશે કાઢેલા છે.
આ સંબંધી જેનેના એક અબધૂત, અલખયેગી, પ્રખરવિદ્વાન. મહાત્મા આનંદઘનજીના શબ્દો સાંપ્રતકાળે દુનિયાના ધર્મનું વાતાવરણ જેવાં સ્મરણપટપર તરી આવે છે.
ગછના ભેદ બહુ નાણુ નિહાળતાં, તત્તની વાત કરતાં ન લાજે;
ઉદર ભરણાદિ નિજ કાજ કરતા થકા, મેહ નડીઆ કીકાલ રાજે આ મુજબ જગત્માં કેટલાક ઉદરભરણપષી ધર્મના નેતાઓ સ્વતંત્ર સંપ્રદાયે કાઢી જગતના જીવોને સત્ય પંથના માર્ગથી દૂર કરી પિતે ભવપમાં પડે છે ને બીજાને પાડે છે.

Page #19

ધર્મ.
માયાનો બાંધેલ પ્રાણી કદી માયા તજવી શક્તો નથી. દરેક બંધુઓએ પિતાના આત્માના હિતાર્થે સત્યધર્મનું સ્વરૂપ સમજવું જોઈએ. એક ચીજ ખરીદવામાં જેટલી કાળજી રાખીએ છીએ તેના કરતાં એક લાખગણું કાળજી રાખી સત્યધર્મનું શોધન કરતાં શીખવું જોઈએ, કારણ કે મનુષ્યદેહની સાર્થકતા તેમાંજ સમાયેલી છે. જે ધર્મ આત્મકલ્યાણ કરતા નથી, જે ધર્મ મોક્ષમાર્ગ બતાવતે નથી, ભવાટવીમાં ભમાવનાર રસ્તાઓનું જે નિર્મૂલન કરતું નથી, જે ધર્મ ઉત્કાન્તિની પરાકાષ્ટાએ પહોંચાડતા નથી; અખંડ શાંતિનું સામ્રાજ્ય સ્થાપતો નથી, જે મૈત્રી ભાવનાનો પ્રકાશ કરતું નથી અને જે સત્ય માર્ગનું અવલંબન કરાવતે નથી, તે ધર્મ નથી પણ એક અધમ છે.
ધમ શબ્દનો ભાવાર્થ એવો છે કે-જે મનુષ્યને પડતી ગતિમાંથી બચાવી જીવનને ઉદ્ધાર કરનાર છે. તેના શબ્દને નાદ થતાંની સાથે જ તેમાં હિતની બાબતોનો સમાવેશ થઈ શકે છે. “ધર્મમાં વાદ નથી, વિવાદ નથી ” કલેશકંકાસ કે કદાગ્રહને સ્થાન નથી, ઝેર–વેર અને વિરોધોને વધારનાર નથી, પરંતુ તેનો નાશક છે. જગતના સર્વ જીવ પ્રતિ “વસુધૈવ કુટુચવ ” સમસ્ત જગત તે કુટુમ્બરૂપ છે એવી વિશ્વભાવનાને પ્રેરક છે, તે પક્ષપાત કે સ્વાર્થબુદ્ધિથી પર છે અને પરમાર્થને સદા વાહક છે, માટે જેઓ ધર્મના નામે લડાઈઓ લડે છે, વેર-વિરોધ વધારે છે, હઠ–કદાગ્રહને સેવે છે તેઓ ધર્મના ન્હાના નીચે અધર્મ કરે છે. પછી તે ચહાય તો તે હિંદુ હે, મુસ્લીમ હો, ક્રિશ્ચીયન હે, યાહુદી હો, ફાવે તે છે, પરંતુ તે ધર્મના નામનું ગૌરવ વધારવાને બદલે ધર્મને હીણપ કરે છે અને ધર્મના નામને એબ લગાડે છે.
“ધર્મમાં જ્ઞાતિ નથી, નાના મેટાનો ભેદ નથી, ક્રોધ નથી, માન નથી, માયા નથી, લેભ નથી,” તે સર્વ પાશવવૃત્તિનો પ્રલય કર્તા છે તે તો માત્ર જગત પ્રતિ મૈત્રી ભાવનાનું આહ્વાહન કરે છે.
જેનોના ૧૪૪૪ ગ્રંથના કર્તા મહાન ધુરંધર, પ્રખર વિદ્વાન, સુવિહિત આચાર્ય શ્રીમદ્દ હરિભદ્રસૂરિજી મહારાજ એક સ્થળે કળે છે કે
सेयंवरो आसंवरोवा बुद्धो वा अहव अन्नोवा ।
समभाव भावि अप्पा लहेइ मुख्खं न संदेहो ।। આ ઉપરથી પણ જોઈ શકાશે કે ફાવે તે જ્ઞાતિ સમૂહની ફાવે તે વ્યક્તિ હોય પરંતુ જ્યાં સુધી તેનામાં જગત્ પ્રતિશામ્ય ભાવનાનો પાદુર્ભાવ થયે નથી તે મોક્ષ જઈ શકતો જ નથી, તે પછી ધર્મમાં કલેશ, કંકાસ કે કદાગ્રહુને કે વૈર વિરોધને સ્થાન જ ક્યાં રહ્યું, માટે ખરા ધર્મના ઉપાસકે યથાર્થ ધર્મ અંગીકાર કરે

Page #20

૧૬૬
શ્રી આત્માનં પ્રકાશ
અને ધર્મ-બુદ્ધિથી ધર્માધપણ છેડી દેવુ જોઇએ અને સત્ય ધર્મના સ્વીકાર કરવા જોઇએ.
મુમુક્ષુઓએ આ સંસારની મેહમયી વસ્તુઓના પરિત્યાગ કરવા જોઇએ અને રાગ, દ્વેષ, ઝેર, વેર, અસુયા, અદેખાઇ વિગેરેને તિલાંજલી આપવી જોઇએ તે વિના સત્ય ધર્મના સન્મુખ કદીપણું થઇ શકાશે નહિ. ધર્મ એ સદા સંપૂર્ણ શાંતિ પ્રાતા છે, તેમાં અશાંતિને સ્થાન નથી.
ખરાધના વાહકે સ'સારનુ સુક્ષ્મ સ્વરૂપ વિચારવુ જોઇએ. જગતમાત્ર જે નામને રૂપથી ગ્રસ્ત છે અને ધમ તે નામ અને રૂપની અનિત્યતાનું ભાન કરાવે છે, તે નામને રૂપને સત્તા નાશ રહેલા છે. તે ધર્મ જ શીખવે છે અને તે જગત્ની પ્રપંચ જાળના-મામયી સૃષ્ટિના નામને રૂપના મેહ તજી આત્મધર્મને ઓળખવા અને તેની જ રમણતામાં નિમગ્ન થવુ જોઇએ તેજ ખરો ધર્મ ને સર્વા ત્તમ માર્ગ છે. જગતની સઘળી નશ્વર દશ્ય ચીજોમાં ન મુઝાતા હુ ંમેશા સત્યધર્મનુ પાલન કરવું એજ હિતાવહુને કલ્યાણકારી છે. બાકી ધર્મના નામે સંસાર વધારવાની વાતા કરવી, વૈવિરાધને-લડાઇએ કરવી, એક બીજા તરફ ઘુરકીઆં કરવાં, વૈર દૃષ્ટિનું સામ્રાજ્ય જમાવવુ તે સઘળું અધમ છે તે સત્ય ધમ નથી. માટે મુમુક્ષુઓએ કલેશની પરંપરાને તજી દઇ અરસપરસ એકય સાધી સત્યધના આચરણને માટે આત્મ નિરીક્ષણા કરતાં શીખવુ જોઇએ તેજ સાચા ધર્મ છે સુરૂષ ઇત્યલમ લી. શ્રમણા પાસક.
આત્મવિશ્વાસ. EXXXXX વિઠ્ઠલદાસ મૂ. શાહુ બી. એ.
( ક્ાગણુ માસના અંક પૃષ્ઠ ૨૧૮ થી શરૂ. )
એવા મહાન્ આત્માઓના પ્રતાપેજ આજે આપણે અનેકવિધ આરામ ભાગવી રહ્યા છીએ. તકલીફ વગર ઘેાડા કલાકમાં સેકડા ગાઉનો મુસાફી કરીએ છીએ, આપણા ઇષ્ટ મિત્રાને થાડી મિનિટમાં સુખદુ:ખના સદેશા મોકલી શકીએ છીયે, તે મહાન આત્માયાના માર્ગમાં વિપત્તિના પર્વતે આવ્યા હશે, પરંતુ તે સર્વને તેઓએ વીરતા પૂર્વક તાડી નાખી પેાતાના માર્ગ સરલ અનાવી કાર્ય સાધ્યું છે. તેઓને નિરૂત્સાહ કરવામાં, તેઓના મા`થી ચલિત કરવામાં લોકોએ કશી વાતની ખામી નથી રાખી, પરંતુ તેઓએ કોઇ પણ વાત ઉપર લક્ષ આપ્યુ
EL

Page #21

આત્મ-વિશ્વાસ.
૨૧૬૭
નહિ. તેઓએ તેા પેાતાને માર્ગે જ આગળ ધપાવ્યે રાખ્યું અને કાઇની સહાયતા કે સહાનુભૂતિ વગર તેઓએ એવાં એવાં અદ્દભુત કાર્યો કર્યા કે જે જોઇને દુનિયા દંગ બની ગઇ.
જ્યારે વિશ્વાસનું પ્રાધાન્ય હાય છે ત્યારે દરેક કાર્ય સારૂ થાય છે. વિશ્વાસ જ આપણુને એ માર્ગ બતાવે છે કે જે આપણને ધારેલે સ્થળે પહોંચાડી દે છે. વિશ્વાસ એજ કા નું બળ છે, તેને લઇને જ આપણે માટા કાર્ય હાથમાં લેતાં નથી અચકાતા, કેમકે આપણી અંદર એ શિતના એક એવા ઝા રહેલા છે કે જે દ્વારા બધાં કાર્ય થઇ શકે છે.
આજ સુધીમાં કોઈ મનુષ્ય વિશ્વાસનાં તત્વને ખરાખર સમજી નથી શકયો. એવી કયી વસ્તુ છે કે જે મનુષ્યને પાતાનાં કાર્ય માં હૃઢતા પૂર્વક જોડી રાખે છે ? એવી કયી વસ્તુ છે કે જેને લઇને મનુષ્ય નિરાશામય અ ંધકારમાં રહેવા છતાં પણ આશાના પ્રકાશ જોયા કરે છે ? એવી કયી વસ્તુ છે કે જે મનુષ્યને વિપત્તિ સહુન કરવાનુ ધૈર્ય ભાપે છે ? એવી કયી વસ્તુ છે કે જે દુ:ખમાં પણ મનુષ્યને આન ન્દ્રનુ સુખસ્વપ્ન દેખાડે છે ? એવી કયી વસ્તુ છે કે જે દરિદ્રતાના પંજામાં ફ્સાયલા મનુષ્યને આશ્વાસન આપી રહેલ છે ? એવી કયી વસ્તુ છે કે જ્યારે મનુષ્યની પાસે એક પાઇ પણ નથી હાતી અને તેના ઈષ્ટ મિત્રા પણ વિમુખ થઈ જાય છે ત્યારે તેનાં હૃદયને છિન્ન ભિન્ન થઇ જતું બચાવે છે ? એવી કી વસ્તુ છે, કે જે હુજારા મુશ્કેલીએ આવે તેાપણુ ધીરતા પૂર્વક ઉભા રહેવાનુ` માણસને ખી આપે છે ? જેએ દુનિયામાં સર્વ કાંઇ ખાઇ બેઠા છે, પરંતુ હું અમુક કાર્ય જરૂર પુર્ણ કરીશ એવા વિશ્વાસને મજમ્મુતીથી વળગી રહ્યા છે તે વીર પુરૂષા તરફ જોઇને દુનિયા દગ થઇ રહી છે.
વિશ્વાસ જ એવી વસ્તુ છે કે જે આપણને જોરથી કહે છે કે તમે તમારા કાર્ય તરફ પગ ઉપાડા. એજ આપણી આત્મ-ઇન્દ્રિય છે, એજ આપણી આધ્યાત્મિક અંતર્દ્રષ્ટિ છે, એજ આપણુને માદક થઇ પડે છે, એજ આપણી મુશ્કેલીઓ ઉપર જય મેળવીને આપણે માગ સાફ કરે છે, દુનિયામાં જે જે આવિષ્કાશ થયા છે, નવી નવી ખાખતા નીકળી છે, અદ્ભુત કાર્યો થયા છે તે સઘળા વિશ્વાસના જ ફળ છે.
જે નવયુવકનાં હૃદયમાં વિશ્વાસે જડ ઘાલી છે તેને ભવિષ્યનીલેશપણુ ચિંતા નથી હાતી. આત્મવિશ્વાસમાં એટલી તાકાત રહેલી છે કે જેનાથી તે હજારા વિપત્તિઓની સામે થઇને તેના પર વિજય પ્રાપ્ત કરી શકે છે. એજ ગરીબના મિત્ર અને એજ તેની સૈાથી શ્રેષ્ટ દોલત છે. આપણે ઘણી વખત જોઇએ છીએ કે

Page #22

શ્રી આત્માનંદ પ્રકાશ.
ગરીબ પણ આત્મવિશ્વાસી મનુષ્ય દુનિયામાં અભુત કાર્યો કરે છે, જ્યારે ઘણેજ પિસાદાર મનુષ્ય વિધાસહીનતાને લઈને કંઈ જ કરી શકતો નથી. જે આપણામાં એવો વિશ્વાસ હોય કે હું મોટા મોટા કાર્યો કરી શકીશ, દુનિયાને ફેરવી નાખીશ તે આપણે ઘણું કરી શકશું. જે આપણને એ વિશ્વાસ હોય કે મારામાં એક દૈવી તત્વ રહેલું છે, મારામાં કોઈ પણ પ્રકારનું હલકું તત્વ નથી રહ્યું, મારામાં પૂર્ણતા જ રહેલી છે તે આપણા હાથે દુનિયાના મોટા મોટા કાર્યો થઈ શકશે.
મનુષ્યની નસેનસમાં દેવી લેહી વહી રહ્યું છે, તે દેવી સંપત્તિનો ઉત્તરાધિકારી છે. તે પછી તેણે પોતાના એ જન્મસિદ્ધ અધિકાર ઉપર હૅ તેમજ વિશ્વાસપૂર્વક શા માટે દા ન કરવો જોઈએ.
પરંતુ વાત એમ છે કે આપણે લોકે આપણે સદગુણો બરાબર ધ્યાનમાં નથી રાખતા અને એને લઈને આપણે તેને યોગ્ય વિકાસ નથી કરી શકતા. એ થી જ દેવીભાવ આપણુ ચહેરા ઉપર ઝળકતું નથી.
આપણે જોઈએ છીએ કે ઘણા મનુષ્ય હંમેશાં ગરીબ જ રહે છે, સમાજમાં સન્માન પ્રાપ્ત નથી કરી શકતા; એનું કારણ એ છે કે તેઓ પોતાની જાતને દીનહીન સમજે છે. તેઓને પોતાના આત્મામાં રહેલા ગુણોની ખબર જ નથી હતી. આપણે આપણા દેશની નીચ જાતિઓ ઉપર દ્રષ્ટિ નાખશું તો આપણને પ્રતીતિ થશે કે હજારો વર્ષોથી હલકા વાતાવરણમાં રહેવાને લઈને તેઓ તદન ભૂલી ગયા છે કે અમે પણ મનુષ્ય છીએ, અમારામાં પણ એજ દિવ્ય ગુણ રહેલું છે જે બીજા લોકોમાં રહેલું છે, બીજા મનુષ્યો જેવી અમારામાં પણ શકિત છે જેનાથી તેઓ દુનિયાના મોટા મોટા કાર્યો કરી શકે છે. અમે પણ મનુષ્ય હોવાને કારણે જે અધિકાર બીજા ભેગવે છે તેજ અધિકાર ને લાયક છીયે તથા જે આત્મ-ૌરવ-આત્મ-સન્માન બીજા મનુષ્યમાં છે તે અમારામાં પણ છે. તેઓ તે એમ જ સમજે છે કે આપણે જન્મથી જ દીન હીન છીએ, આપણે નીચ એનિમા જમ્યા છીએ, પરંતુ તેઓ એટલું નથી જાણતા કે આમિક દષ્ટિએ મનુષ્ય માત્ર સરખા છે, મનુષ્ય જેવા કર્મ કરે છે તે જ તે બને છે. પ્રત્યેક મનુષ્યને સારા કર્મ કરીને ઉચ્ચ સ્થિતિએ જવાને અધિકાર છે. પરંતુ એ બીચારા તે હજારો વર્ષોથી અત્યાચાર સહન કરે છે અને તેથી મનુષ્પચિત અધિકાર ભૂલી ગયા છે. તેઓ તો પોતાના હલકા જન્મનો દોષ કાઢી ઉચ્ચ સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરવાનો પ્રયત્ન જ નથી કરતા અને તેથી જ હંમેશાં હીન દશામાં સયા કરે છે. અત્યારે કેટલેક સ્થળે અનેક ઢેઢ, ભંગી લોકો કે જેઓને પશુથી પણ અધમ ગણવામાં આવતા હતા તેઓ શિક્ષિત બનીને પોતાનું આત્મ-ગરવ સમજવા લાગ્યા છે. તેઓને હવે પ્રતીતિ થવા લાગી છે કે આપણને પણ ઉચ્ચ સ્થિતિ,

Page #23

આત્મવિશ્વાસ. મેળવવાને દરેક સ્થિતિમાં હક્ક છે. તેથી તેઓ આજકાલ મોટા હોદ્દા પર કામ કરી રહ્યા છે. તેઓ પોતાની જાતને નીચ માનવાનું ભૂલી ગયા છે. એમાંના કેટલાય લોકેએ પોતાની અદ્દભૂત પ્રતિભાનો પરિચય કરાવી બતાવી આપ્યું છે કે બુદ્ધિ-પ્રતિભા જેમ બ્રાહ્મણાદિ ઉચ્ચ જાતિના મનુષ્યોનાં વિકસિત થાય છે તેમ અમારામાં પણ થાય છે. હવે તે એ સમય હાથવેંતમાં જ છે કે જ્યારે પિતાની જાતને દીન હીન માનનાર અત્યાચાર પીડિત મનુષ્યને અલોકિક પ્રકાશ આખું જગત્ આશ્ચર્યમુગ્ધ દષ્ટિથી જશે અને તેમના પર પોતે ગુજારેલા અત્યાર માટે પશ્ચાતાપ કરશે.
આપણે માનીએ કે ન માનીએ, પરંતુ એટલું તે સાવ સાચું કે આપણું આત્મવિશ્વાસથી આપણે વધારે પ્રબળ નથી બની શકતા. જે આપણે આત્મવિશ્વાસ હશે તેનાથી ચઢીયાતું કાર્ય આપણે નહિ કરી શકીએ.
જે આપણે આપણું આત્મવિશ્વાસને દઢ કરતા રહીએ, જે આપણે એમ માનીએ કે આપણુમાં ઉંચા પ્રકારની શકિત અને યોગ્યતા રહેલા છે તો તેનાથી આપણું માનસિક શકિતઓ ઉપર અત્યંત ઉદાર તથા દિવ્ય પ્રભાવ પડશે; પરંતુ મનુષ્યમાં કોઈપણ મોટી ખામી હોય તે આ આત્મવિશ્વાસની જ છે.
ઘણું મનુષ્ય એવા દેવામાં આવે છે કે જેમાં બીજી શકિતઓ બબ ખીલેલી હોય છે, પણ આત્મવિશ્વાસની મોટી ખામી હોય છે. જે અનેક મનુષ્ય પિતાના કાર્યમાં અસફલ બની રહ્યા છે તેઓ જે પિતાની આત્મવિશ્વાસની શકિતને યોગ્ય રીતે સંસ્કૃત અને પ્રબળ કરે તે ફરી સફળતા પ્રાપ્ત કરી શકે છે.
કોઈ ડરપોક, શંકાશીલ મનુષ્યના પ્રસંગમાં આવવાનું બને તે આપણે તે તેને એમ જ શીખામણ આપવી કે ભાઈ, તમે તમારા આત્મામાં વિશ્વાસ રાખતાં શીખો. તમારામાં એવી શક્તિ રહેલી છે કે જે વડે દુનિયામાં મેટાં મેટાં કાર્યો કરી શકાય છે. તમારામાં એવી લાયકાત રહેલી છે કે જે વડે સમાજમાં તમે તમારું વજન ઉત્પન્ન કરી શકો છો.” આપણે તેમાં આત્મવિશ્વાસને આ રીતે પુષ્ટ કરતા રહેશું તો આપણને જણાવા લાગશે કે તેનું સાહસ કેટલા બધા વેગથી વધી રહ્યું છે તેથી જ તેવી માનસિક શક્તિઓમાં કેવી રીતે વિશાલતા આવી ગઈ છે.
જેવા આપણે આપણી જાતને માનશું તે જ આદર્શ આપણું આત્માનો બનશે. એવું કદી પણ નથી બનતું કે આપણે આપણું જાતને માનતા હોઈએ એ કરતાં આપણે વધારે બની જઈએ. કદાચ કઈ પ્રતિભાશાળી મનુષ્ય એમ માનવા લાગે કે હું અતિ શુદ્ર છું, મારામાં કશે માલ નથી તો તેની ગતિ પણ નીચતાક્ષુદ્રતા તરફ થવા લાગશે અને જ્યાં સુધી તે પોતાની જાતને વજનદાર નહિ ગણવા લાગે, જ્યાં સુધી તે પિતાની જાતને માટે માનવા નહિ લાગે ત્યાં સુધી તે નીચે ને નીચે ઉતરતે જશે. મનુષ્યની પિતાની યેગ્યતા ગમે તેટલી વધારે હોય તે પણ

Page #24

ર૭૦.
શ્રી આત્માનંદ પ્રકાશ
તેને ફલ તે જેટલી યોગ્યતા તે પિતાની માનતા હોય છે તેટલા પુરતું જ મળશે. જેનામાં આત્મવિશ્વાસ નથી હોતા એવા બળબુદ્ધિ સંપન્ન મનુષ્ય કરતાં અપબુદ્ધિવાળો આત્મ વિશ્વાસી મનુષ્ય ઘણું વધારે કાર્ય કરી શકે છે.
આપણે આપણુ આમ–મહત્વને વધારતા રહીએ, આપણે માનતા રહીએ કે સંસારમાં મારું પણ કંઈક મહત્વ છે. એ સિવાય બીજો કોઈ પણ ઉપાય હીનક્ષુદ્ર પ્રકૃતિથી રક્ષણ પામવાને મારી નજરમાં નથી આવતો. એનાથી આપણું આત્માની સઘળી શક્તિઓ સંગઠિત બનીને આપણે આદર્શ પૂર્ણ કરવામાં લાગી જશે, કેમકે આપણા જીવનને એક નિયમ છે કે તે આપણું ઉદ્દેશનું અનુકરણ કરે છે. - આપણે પિતાનો તથા દેવી સંભાવનાઓનો ઉન્નતિશીલ અને અત્યુચ્ચ આ દશ ખડો કરો અને એ આદર્શની સિદ્ધિને અર્થે તનતોડ મહેનત કરવી એટલે જરૂર આપણને સફળતા મળવાની.
આપણું માનસિક શક્તિઓ ગમે તેટલી પ્રબળ હોય, પણ તેનું સંચાલન આત્મવિશ્વાસ દ્વારા ન કરાવવામાં આવે તો તેને કશો ઉપગ જ નથી. માનસિક શક્તિઓ ઉપર આત્મવિશ્વાસનો બહુ ઉડે પ્રભાવ પડે છે. દુનિયામાં આત્મવિશ્વાસ જે બીજે એક પણ પદાર્થ નથી કે જે મનુષ્યને ઉચ્ચ સ્થાને મુકે અને જે મનુષ્યનું હીન પ્રકૃતિથી રક્ષણ કરે. માનુષી સભ્યતામાં આત્મવિશ્વાસને બહુ જ ઉંચા પ્રકારની શક્તિ ગણવામાં આવે છે. માનુષી કાર્યોમાં એ શક્તિની ગણના સૌથી પ્રથમ કરવામાં આવી છે, વધારે શું કહેવું? એ દિવ્ય શક્તિ દ્વારા મનુષ્ય જગદાત્માના એક્યને સુખાનુભવ કરી શકે છે. આત્મવિશ્વાસ આપણે બીજી શક્તિઓને પણ મહાન્ પ્રેત્સાહન આપ્યા કરે છે. આત્મવિશ્વાસનું જેટલું વધારે પ્રમાણ આપણામાં હશે તેટલા આપણે અનંત જીવન તેમજ અનત શક્તિની શકિતની નજીક પહોંચશું.
(ચાલુ) OOOOOOOOO
છે વર્તમાન સમાચાર. 6 OE OE OE OE OE OE OEO DO ( શ્રી મેત્રાણાજીના મેળા ઉપર મુનિ મહારાજશ્રા હંસવિજયજીનું આગમન)
અને મેત્રાણા તીર્થનું સંક્ષિપ્ત વૃતાંત. ચૈતર સુદિ ૧ ના દિવસે મુનિરાજ શ્રી હરવિજયજી મહારાજ તથા પંન્યાસજી સંપત્તવિજયજી મહારાજ આદિ મુનિવરે પાટણથી વિહાર કરી સુજનીપુર થઈને શ્રી ચારૂપ પધાર્યા

Page #25

વર્તમાન સમાચાર.
૨૭ી
હતા. ચારૂપના શિખરબંધ દેવલમાં શ્રી પાર્શ્વનાથ પ્રભુની શામમૂર્તિ ઘણી પ્રાચીન અને દર્શનીય છે. તે મૂતિને કાંતિ નગરી નિવાસી ધનેશ નામનો વહાણવટી શ્રાવક લાવ્યો હતો અને તેને દરિયાના દેવે ખુશી થઈ આપી હતી, જ્યારથી આ પ્રતિમા યારૂપમાં બીરાજમાન થઈ ત્યારથી મહાન તીર્થ તરીકે આ નગર પ્રખ્યાતી પામ્યું હતું. સિદ્ધરાજ રાજાના વખતમાં વરસૂરિ નામના જૈનાચાર્ય ચારૂપ પધાર્યા ત્યારે તેમને પરીચય કરી સિદ્ધરાજે તેમની પ્રશંસા કરી હતી. અહીં બાંડવગઢ નિવાસી પેથડશા શેઠ શાંતિનાથજીનું દેરું પણ કરાવ્યું હતું તે આજે નામશેષ થઈ ગયું છે. અહીની યાત્રા કરી મહારાજશ્રી વડુગામ લાખણેજ લાણા કુંવારાગામ થઈને શ્રી મેત્રાણા ચૈતર સુદ ૧૧ ના દિવસે પધાર્યા હતા. ચૈતર સુદિ ૧૩ ના દિવસે શ્રી વીરજયંતી હોવાથી આંગી રોશની દ્વારા પ્રભુ ભક્તિ થઈ હતી અહીં શ્રી રૂષભદેવ સ્વામીનું ભવ્ય શિખરબંધ મોટા તીર્થરૂપ દેરાસર છે. તેની આગલી બાજુએ શણગાર કી એક પાટડો નમેલે તેથી એક તોરણ જેવી પથ્થરની મજબુત કમાન ચઢાવવી પડી છે. તેવી જંગમંડપમાં ૧૧ કમાં ચઢાવવાની જરૂર છે. નહિ તો મોટું દેરાસર ધાસ્તીમાં આવી પડે તેવી શંકા છે, તેની સાથે થાંભલીઓને લગતી પુતળીનું કામ પણ અધુરૂં રહી ગયું છે તે કરાવવાની કોઈ સદ્દગૃહસ્થને ઈચ્છા હોય તો લાભ લેવા યોગ્ય છે. આ દેવલ માં મૂલ નાયક શ્રી આદીશ્વર ભગવાનની પ્રાચીન મૂર્તિ બીરાજે છે, બીજી ત્રણ્ મૃત્તિ યે આજુબાજ અને મૃલનાયકજીની પલાંઠી પાસે સ્થાપન કરેલી છે. આ ચારે મૃત્તિ સંવત ૧૮૯૯ ની સાલમાં મેત્રાણુના સુથારના ઘરમાં લુહારની કોડમાંથી સ્વ'નુ આપીને પ્રગટ થઇ હતી. તે વખતે હજારો યાત્રિ અત્રે આવતા હતા અને પાલણુપુર વિગેરે ગામોથી તો કેટલાક પુનમીયા દર પુનમે યાત્રા કરવા આવતા હતા. શ્રી ભોયણું અને પાનસરની જાત્રા જામવાથી તથા અત્રેનું સ્ટેશન કાકાસી ડું દૂર અને એકજ ટાઈમ રાત્રે આવવાથી યાત્ર હવે થોડા આવે છે. પરંતુ ચઈત્રી-કાર્તકીને મેળો અને વર્ષગાંઠ ઉપર સારો જમાવ થાય છે. આ દેરાની ભમતીમાં જમણે પાસે શ્રી કુંથુનાથજીનું શિખરબંધ દેરૂં છે. પાછલે પાસે શ્રી શાંતિનાથનું અને ડાબે પાસે શ્રી પાર્શ્વનાથનું તેવું જ દેરાસર છે આ ચાર દેરાંથી એક સુંદર મોટા તીર્થની ટુંક જેવો દેખાવ થયેલો છે. આજુ બાજુ ચારે તરફ મોટી ધર્મશાલા અને કારખાનું આવેલું છે. પંન્યાસ પદવી માટે શ્રી પાટણ પાલણપુરની વિનંતિ છતાં આ પવિત્ર સ્થાનમાં ચિત્ર વદિ ૫ ના દિવસે મહારાજશ્રીના અધ્યક્ષપણા નીચે પંન્યાસ શ્રીસંતવિજયજીએ શ્રીમદ વિજયકમલ સુરીશ્વરના શિષ્ય ગણી શ્રીમવિજયજીને પંન્યાસ પદવી ચતુર્વિધ સંઘ સાથે અર્પણ કરી છે. ત્યાંથી મહારાજશ્રી પાલણપુરના નગરશેઠ ચીમનભાઈ વગેરે આગેવાન સદ્દગૃહસ્થો ખાસ વિનંતી કરવા આવી પહોંચ્યા હતા તેમની વિનંતીને માન આપી મહારાજશ્રી ત્યાં પધારવાના છે.
પૂનામાં થયેલ જૈન સંઘમાં સંપ. મહાપુરૂષોના પવિત્ર પગલાંથી, ઉપદેશથી, અને આવાગમનથી સમાજને કોઈપણ પ્રકારે લાભ જ થાય. જાણવામાં આવ્યું છે કે આચાર્ય શ્રી વિજયવલ્લભ સૂરીશ્વરજી મહારાજ પૂના કાંપમાં મુંબઈથી વિહાર કરી પધાર્યા છે. તેઓશ્રીનું સ્વાગત્ ઘણા ઠાઠમાઠ સાથે થવાનું હતું. પરંતુ હાલમાં આખા દેશમાં જ્યાં અસહકાર તેમજ અશાંતિ અને દેશનેતાએ જેલમાં બિરાજી રહેલા છે. તેવા સમયને વિચાર કરી આચાર્ય મહારાજની ઈચ્છા અને પુનાના શ્રી સંઘના સમગ્રપણાને લઈને સાદી રીતે શહેર પ્રવેશ મહુા?!જીએ છે. તેટલું જ નહિ પરંતુ

Page #26

૨૭૨
શ્રી આત્માનંદ પ્રકાશ.
પુનામાં ઘણા વખતથી કુસંપ હતા તે આચાર્ય મહારાજના પધારવાથી-પ્રતાપથી પ્રયત્નઉપદેશથી મટી ગયે। અને શ્રી મહાવીર જયંતીને દિવસે જ શ્રી સંધની નાકારશી જે ભ્રૂણા વર્ષોથી બંધ થઇ હતી તે સપ ચાચી નેાકારીમાં સર્વે ભાઇઓએ સાથે બેસી આનંદપૂર્વક જમ્યા હતા. અને તે ખુશાલી નિમિત્તે વિશેષમાં તે શહેરમાં જયંતીના દિવસે જ ( ગુરૂ દેવના નામની ) શ્રી આત્માનદ જૈન લાઇબ્રેરીની સ્થાપના થઇ હતી. આચાય મહારાજને ચોમાસાની વિનતી પણ થઇ રહી છે.
( મળેલું )
ગુરૂકુળમાં ઉદ્યોગશાળા,
શ્રી યોવિજયજી જૈન ગુરૂકુલ પાલીતાણામાં આ માશની શુદ ૨ બુધવારના રાજ ઔદ્યો. ગિક શાળા ખુલી મુકવામાં આવેલ છે. હાલમાં શિવષ્ણુ કલાસથી શરૂઆત કરી છે, અને ગુંથણુ કામ, ડ્રાઇમ પેઇન્ટીંગ, ટાઇપીંગ તથા હાથવષ્ણુટના વર્ગ હવે પછી અનુક્રમે ખેાલવામાં આવશે.
ઉમરાવદનું માન.— આ સભાના માનવતા લાઇક મેમ્બર શેડ પુનમચંદ કરમચંદ કાટાવાળાને કાટા નરેશ તરફથી તા. ૨૧-૪-૧૯૩૦ ના રોજ ઉમરાવપદ તથા સાનાના તેડા અક્ષૌશ મળ્યા છે. રાજપુતાના રાજ્યામાં આવું માન કાઇકનેજ મળે છે. અમે મા માન માટે અમારા હ્ર જાહેર કરવા સાથે શેઠશ્રીને મુબારકબાદી આપીએ છીએ.
***©©©
પ્રકીર્ણ.
*** ©
શેઠ શ્રી આણંદજી કલ્યાણજીના વહીવટદાર પ્રતિનિધિઓએ ભરેલું શુભ પગલું—શેઠ શ્રી આણુંદજી કલ્યાણુજી પાલીતાણાની પેઢીની નીચે શ્રી છાપરીયાળી પાંજરા પાળને વહીવટ શ્રી મણુ દૃષ્ટ કલ્યાણુજીની કમીટી કરે છે. તે પાંજરાપાળમાં હમેશાં પડતા ખાડાથી તેની વિચારણા માટે શેઠ આણુંદજી કલ્યાણુજીની જનરલ કમીટી મળતાં અત્યારસુધીમાં સુમારે અઢી લાખના ખાડા પડેલા જણાતાં, તે માટે પાંચ પ્રતિનિધિઓની તપાસ કમીટી વકીલ છેટાલાલ ત્રીકમસ, શાહ મહાસુખભાઇ ચુનીલાલ, શાહ નરશીદાસ નથુભાઇ, વારા જગજીવનદાસ અમરચંદ તથા શાહ કુંવરજી આણુ દૃષ્ટની નીમવામાં આવી હતી અને તે માટે તા. ૨૪-૪-૧૯૩૦ ના રાજ શેઠ કસ્તુરભાઇ લાલભાઈના પ્રમુખપણા નીચે પાલીતાણામાં પ્રતિ નિધિએ અને તળાજા, મહુવા, વઢવાણુ વગેરે પાંજરાપાળના વ્યવસ્થાપક પ્રતિનિધિઓની હાજરી હતી. તે મીટીંગમાં શાહ છેોટાલાલ ત્રીકમદાસે તથા વારા જગજીવનદાસ અમરચંદ તથા
આ સભાના સેક્રેટરી ગાંધી વલ્લભદાસ ત્રિભુવનદાસે સાથે કરેલી તિં તપાસના રીપોર્ટ રજુ થતાં વારા જગજીવનદાસ અમરચંદને છાપરીયાળી પાંજરાપેાળના વહીવટને અંગે દરેક વ્યવસ્થા કરવાને સંપૂર્ણુ સત્તા. અને ગાંધી વલ્લભદાસ ત્રિભુવનદાસને ધન્યવાદ આપતાં વેારા જગજીવનદાસને જયારે જ્યારે જરૂર પડે ત્યારે આ માટે સહાય કરવા પ્રોસીડીંગમાં નોંધ

Page #27

સ્વીકાર-સમાચના.
વહs લેવામાં આવેલ છે અને તે બંનેને લેખિત નોંધ કમીટી તરફથી મોકલવાનું ઠરાવ કરવામાં આવેલ છે. આ રીતે શેઠ આણંદજી કલ્યાણજીની કમીટીના પ્રમુખશ્રી શેઠ કસ્તુરભાઈ અને વહીવટદાર પ્રતિનિધિ મંડળે આગળ ભરેલાં આ પગલાં માટે મુબારકબાદી આપતાં ઉપરોક્ત પાંજરાપોળના વહીવટને તરતે કરવામાં નીમાયેલ કમીટી સફળતા મેળવે એમ ઈચ્છીએ છીએ.
ELENT LEEEEEEE
=1 EEEEE
|||
|
- સ્વીકાર–સમાલોચના.
VEEET NI UZEE 3
| |||| Bull
૧ ચાદ નિયમ ધારવાની સમજ-પ્રકાશક શ્રી દેશવિરતિ આરાધક સમાજ અમદાવાદ દેશવિરતિ ધર્મનું આરાધન કરવાના જિજ્ઞાસુ માટે આ ચૌદ નિયમ ધારવા તે પ્રથમ સોપાન છે. જેન નામ ધારણ કરનારે છેવટ આ નિયમો તે અવશ્ય ધારવા જેવા છે. બુકમાં તેની સમજ સારી રીતે આપવામાં આવેલ છે. કિંમત અમૂલ્ય
૨ એક સ્વપ્ર-લેખક શ્રીયુત જસવંતરાય જેની. દીલા. કિંમત બે પૈસા. હિંદિ ભાષામાં પ્રાતઃસ્મરણીય શ્રી આત્મારામજી મહારાજના સમુદાયના ભૂતકાલીન પ્રસંગે (પિતાને આવેલ સ્વમમાંહેનો) આ બુકમાં આપવામાં આવેલ છે.
૩ નવયુગનો નારીધમ-લેખક અને પ્રકાશક પંડિત માવજી દામજી શાહ. ધાર્મિક શિક્ષક ધી બાબુ પી. પી. જૈન હાઈસ્કુલ-મુંબઈ. કિંમત ત્રણ આના. નવયુગની સ્ત્રીઓ પિતાની મહત્તા ખરા સ્વરૂપમાં જાણી શકે તેવા ઉદ્દેશથી આ લઘુ ગ્રંથ લેખક મહાશયે રમ્યા છે. જુદા જુદા નવ પ્રકરણમાં સાદી ભાષામાં સરલ રીતે લખેલો આ લઘુ ગ્રંથ બહેને માટે ઉપયોગી છે. આવા આવા લઘુ ગ્રંથ લખવાને અને પ્રગટ કરવાને બંધુ માવજીભાઈને આ પ્રયત્ન આવકારદાયક છે.
૪ કર્મગ્રંથ-ભાગ ૧ લો-(કર્મવિપાક-કર્મ સત્વ અને બંધ સ્વામિત્વ) વિવેચન સહિત-વિવેચક પંડિત ભગવાનદાસ હરખચંદ. પ્રકાશક–શ્રી હેમચંદ્રાચાર્ય ગ્રંથમાળાના તંત્રી. આચાર્ય મહારાજ શ્રી વિજયનીતિસૂરિજીની પ્રેરણાથી પંડિતજી ભગવાનદાસે આ બુકમાં પ્રથમના ત્રણ કર્મ ગ્રંથનું વિવેચન કર્મ વિષયના અનેક પ્રથાનો આધાર લઈ મૂળ પ્રાકૃત ગાથા, સંસ્કૃત છાયા, શબ્દાર્થ અને વિવેચન એ ક્રમ પૂર્વક આ ગ્રંથ તૈયાર કરેલ છે. મૂળના કર્તા શ્રીમાન દેવેન્દ્રસૂરિજી મહારાજ છે. પ્રસ્તાવનામાં જ કર્મવાદનું સ્વરૂપ અને વિષય પ્રવેશ ઉપર મનન કરવા લાયક વિવેચન કરી ત્રણે કર્મ ગ્રંથની ગાથાઓનું ટુંક વિવેચન આપી ગ્રંથની શરૂઆત કરી છે. અભ્યાસીઓ માટે સાદુ સરલ, અને ઉપયોગી વિવેચન લેખક બંધુએ કર્યું છે. એટલું જ નહિં પરંતુ કર્મ સ્વરૂપ જાણવાની જિજ્ઞાસુ માટે પણ ઉપયોગી બન્યું છે. ધાર્મિક શાળાઓમાં ચલાવવા જેવો આ ગ્રંથ તૈયાર થયા છે એમ પણું કહી શકાય. બાકીના ત્રણ કર્મ ગ્રંથે આ રીતે સત્વર પ્રકટ થાય તેમ અમે ઈચ્છીયે છીયે.

Page #28

૨૭૪
શ્રી આત્માનંદ પ્રકાશ.
૫. નાભિનન્દન જિદ્વાર પ્રબંધ:-શ્રી કક્કસૂરિ વિરચિત મૂળ ગુજરાતી અનુવાદ સહિત સંપાદક પંડિત ભગવાનદાસ હરખચંદ પ્રકાશક શ્રી હેમચંદ્રાચાર્ય જૈન ગ્રંથમાળા અમદાવાદ-કોચરબરોડ શ્રીમાન આચાર્ય શ્રી વિજયનીતિસૂરિજી મહારાજની પ્રેરણાથી આ શ્રી પવિત્ર તીર્થ શ્રી શત્રુંજય તીર્થના ચૌદમા સૈકામાં ( સમરોશાહ ઓસવાળ) સમરસિંહે કરેલ ઉદ્ધારનું આ બુકમાં મૂળ અને ભાષાંતર બંને સાથેનું મુખ્યપણે વર્ણન આવેલું છે સાથે બીજા ઉદ્ધારનું સંક્ષિપ્તમાં સુચન કરેલું છે. આ ગ્રંથને એક ઐતિહાસિક ગ્રંથ કહી શકાય. કારણ કે ચૌદમાં સૈકામાં ભારત વર્ષમાં જૈન ધર્મની કેવી જાહોજલાલી હતી, કેવા કેવા મહાન વિદ્વાન આચાર્યો મહારાજે બિરાજમાન હતા, દેશના વ્યાપાર, લક્ષ્મી, ઉદ્યોગ વગેરેની કેવી ઉચ્ચ દશા હતી અને સમજાશાહે કેવી સ્થિતિ અને સંયોગમાં, કેવી ઉચ્ચ ભકિત ભાવનાથી ઉદ્ધાર કર્યો તે ખ્યાન આ ગ્રંથમાંથી વાંચતાં તીર્થ પ્રત્યે દઢ શ્રદ્ધા-ભાવના અને તેવા પુણ્યશાળી પુરૂષોના જીવન વૃતાંત વાંચતાં અને તેમની તીથધર્મ દેવ ગુરૂ પ્રત્યેની શ્રદ્ધા-ભાવના વાંચતાં દરેક ભવિ આત્માને આહાદ ઉત્પન્ન થાય છે. છેલ્લા ઉદ્ધારના ઇતિહાસનું વર્ણન અમારા તરફથી પ્રગટ થયેલ છે તેમાં આ ઉદ્ધારનું વર્ણન પ્રકટ થતાં એક જેને ઐતિહાસિક સાહિત્ય અને પવિત્ર તીર્થ પ્રત્યે ઉચ્ચ ભાવના પ્રગટ થવાનું અમૂલ્ય સાધનમાં એક વિશેષ વધારો થયો છે.
પવિત્ર તીથ શ્રી શત્રય તીર્થ ઉપર આ ચોવીશીમાં થયેલા ઉદ્ધારના વર્ણનનું એક ખાસ પુસ્તક તૈયાર કરવાનો અમારે શુભ ઇરાદો છે. આર્થિક સહાય મળેથી તેવો ઐતિહાસિક ગ્રંથ પ્રકટ થશે.
આ ગ્રંથ મનન પૂર્વક વાંચવા જેવો છે આવા ગ્રંથમાં સહાય આપનાર જ્ઞાનને ઉદ્ધાર કરે છે તેમ તેની પ્રેરણા કરનાર આચાર્ય મહારાજ શ્રી વિજયનીતિસૂરિજી મહારાજ પણ જૈન સમાજ ઉપર ઉપકાર કરે છે એમ અમો માનીયે છીયે, વિવેચન પઠન પાઠન કરવા જેવું છે.
જૈન વિદ્યોત્તેજક સહકારી મંડળી લીમીટેડ મુંબઈ–ત્રીજા વર્ષનો રીપોર્ટ કેળવણીના ઉત્તેજનાથે જૈન વિદ્યાર્થીઓના લેન સીસ્ટમથી મદદ આપનારું આ ખાતું સારું કાર્ય કરે છે. કેળવણીના હિમાયતી અને પ્રેમી કે જેણે હજાર રૂપિયા કેળવણી અર્થે દાન કર્યા છે તે શેઠ સારાભાઈ મગનભાઈ મોદી બી એના સુપ્રયત્નના ફળરૂપે આ યોજના થયેલી છે. કોઈ પણ કામ માટે આવા ખાતાની જરૂરીયાત છે. હિસાબ, સરવૈયું, વહિવટ વગેરે સ્થા પૂર્વક અને ચોખવટવાળા છે. અમે તેની પ્રગતિ ઇચ્છીયે છીયે. | શ્રી નવપદ મહાસ્ય વાર્ષિક રીપોટ–સં. ૧૯૮૫ પ્રકાશક શ્રી નવપદ આરાધક સમાજ-મુંબઈ. આ સમાજ તરફથી શ્રી નવ દજી મહારાજનું આરાધન જુદા જુદા સ્થળે દરવર્ષે ભક્તિ પૂર્વક કરવા-કરાવવામાં આવે છે. દરેક ભવ્યાત્માઓ લાભ લે છે, તેને આ ગઈ સાલનો રીપોર્ટ છે. રીપોર્ટમાં નવપદજી મહિમાનો ટુંક નિબંધ આપવા સાથે સમાજનો એહવાલ, ઉદેશ, ફંડ સંબંધી હકીકત અને છેવટે સરવૈયું આપવામાં આવેલ છે. રીપોર્ટ વાંચતાં વિહીવટ વ્યવસ્થિત જણાય છે. અમે તેની ઉન્નતિ ઇચ્છીયે છીયે.
–એ
–

Page #29

શ્રી ચંદ્રપ્રભુસ્વામીનું ચરિત્ર, પ્રભુજીના પ્રથમ ગણુધર દત્તના પૂર્વભવનું અલૌકિક વૃત્તાંત, શ્રી ચંદ્રમHસ્વામીના ના બનાનું સુંદર અને મનોહર ચરિત્ર, સાથે દેવાએ કરેલ પ્રભુના જન્મમહોત્સવ વગેરે પંચકલ્યાણકાનું અને તે વખતની અપૂર્વ ભક્તિનું રસિક, ચિત્તાકર્ષક અને વિસ્તારપૂર્વક વર્ણન, પ્રભુજીએ દાન, શીયા, તપ, ભાવ, બારવ્રત અને તત્ત્વો ઉપર અપૂર્વ દેશના સાથે આપેલ અનેક કયાગા, વિવિ ઉપદેશથી ભરપૂર એકંદર ત્રીશ બાધાપ્રદ કથાઓથી ભરપૂર આ ચરિત્રની રચના છે, કે જે પ્રતિભાશાળી હાઈ વાંચકના આત્માને શાંતરસ ઉત્પન્ન કરાવી, પુણ્યપ્રભાવી બનાવી, મોક્ષમાર્ગ' સન્મુખ લઈ જનાર છે. એકંદર રીતે આ ઉચ્ચ રૌલીનુ’ પરમાત્માનું ચરિત્ર પઠન પાઠન કરવા જેવું હોઈ દરેક જિજ્ઞાસુઓ પાસે હોવું જોઈએ. ક્રાઉન સોળ પેજી ચારશે પાનાના ઉંચા એન્ટ્રીક પેપર ઉપર, સુંદર ગુજરાતી ટાઈપમાં છપાઈ, સુંદર બાઈડીંગથી અલંકૃત કરેલ બા ગ્રંથ છે. કિંમત રૂા. ૧-૧૨-૦]
જેન નરરત્ન ભામાશાહનું ચરિત્ર, દેશમાં, દેશ સેવાનો પવન જોશભેર ફેંકાતા હોવાથી; પ્રસંગાનુસાર તેની ભાવનામાં વધારે બળ મળે એ આશયથી ઇતિહાસપ્રસિદ્ધ જૈન ફલ પણ ભામાશાહનું ચરિત્ર સચિત્ર એતિહાસિક દ્રષ્ટિ એ તૈયાર કરાવી છપાવેલ છે. આ ગ્રંથમાં નરરત્ન ભામાશાહના જવલત દેશ તથા સમાજપ્રેમ-સેવા અને શ્રીમાનું હારવિજયસૂરીશ્વરજીની અહાનિશ ધગધગતી જવલત શાસનદાઝ એ બ ને આદશો. સાથોસાથ ઉભા રહી રાષ્ટ્ર અને ધર્મપ્રેમના પ્રકાશ પાડી રહ્યા છે જે વાંચતાં તે મહાપુરૂષની પ્રભા આપણા જીવનમાં વણી લેવાને સહેજે લલચાઇયે છીયે.
ત્રણો પાનાનો સચિત્ર ગ્રંથ જેની કિં. એ રૂપીયા પાર્ગેજ જી. છપાવી સુશોભિત બાઈડીંગથી અલ'કૃત કરેલ છે. ઉંચા ત્રકાગળ પર સુંદર ટાઈપમાં
પર્યુષણ પર્વ માં થતાં મહાવીર જન્મ મહોત્સવ માટે એક સગવડ.
અમારા સાંભળવામાં આવ્યું છે કે કેટલાક ગામમાં ધેડીઆ પારણા નહીં હવાથી પર્યપણું પર્વ માં મહાવીર જન્મ મહોત્સવ થતા નથી, તેથી તેના પ્રચાર કરવા માટે આ સભાના એક આગેવાન સભાસદ તરફથી રૂપાના ઘેાડીઆ પારણા કોઠ ગિરધરલાલ માણ ૪જી તથા શા દામોદરદાસ ગેાવીંદજીની દેખ રેખુ નીચે તૈયાર કરાવી જે ગામના સને જરૂર હશે તેને અમુક સરતે સગવડ કરી આપવામાં આવશે. માટે રૂબરૂ મળી ખુલાશા કરી જવો અને જરૂર જશુમતે પત્રવ્યવહાર આ સભાના સરનામે કરવા,

Page #30
આ શરીર પ્રભુનું મંદિર છે. આપણું શરીર એ પ્રભુનાં મંદિર છે, અને જે મનુષ્યનું’ મન વિષયી છે તે મૃત્યુ પામેલા છે, અને જેનું મન આત્મા તરફ વળેલું છે, તે જ મનુષ્ય આ પૃથ્વી પર જીવતા છે. મનુષ્ય જ્યારે આધ્યાત્મિ જીવન ગાળવા માગે છે, ત્યારે તેનું મન ઉચ્ચ વિષયો ભણી "પ્રેરાય છે, ત્યારે તેના ઉચ્ચ અને હલકા સ્વભાવ વચ્ચે યુદ્ધ થાય છે. તે મનુષ્ય ત્યારે ઉચ્ચ નિયમો સમજવાનું અને તે પ્રમાણે ચાલવાને કટિબદ્ધ થવું જોઈએ. તેમાંના એક છે rip નિયમ શારીરિક પવિત્રતા–Punrity છે. અત્યાર સુધી તેણે પોતાનામાં રહેલી ઉત્પાદક તો - અને પ્રાણુદાયક શક્તિઓના ઉપયોગ સ્થલ તથા લાગણીના વિષયમાં કર્યો હતો, હવે તેણે તે શક્તિ ઉચ બાબતમાં જ વાપરવી જોઈએ. હવે આ શક્તિના બે ઉપયાગ છે; એક ઉપયોગ પોતાના જીવનને વિશેષ પ્રમૂળ બનાવવાના છે. પોતાના જીવનને વિશેષ પ્રબળ, cજી સશક્ત અને રકૃતિ મય બનાવવાનું કામ પેાતાની આ ઉત્પાદક શક્તિમાં રહેલું છે, તેના | ધણાથોડાકને ખ્યાલ હશે, અને તેથી તે શક્તિના મોટા થય બીજે જ માગે" થાય છે અને તો | તેનું પરિણામ એ આવે છે કે મનુષ્ય શક્તિહીન બને છે, તેની તદુરસ્તી નિર્બળ બને છે, અને રાગ કે મરણ પ્રવેશ કરે છે. મનુષ્યના લોહીમાં રહેલા સારામાં સારા પર સાઇએ તે ઉત્પાદક શક્તિમાં ખર્ચાઈ જાય છે, માટે વીષચી હાવું તે મરણ છે, અને આમક બનવું તે જ જીવન છે. - જો મનુષ્ય પોતાના વિચાર અને નિશ્ચયાને અમલમાં ન મુકી શકે તો પછી સંક૯૫ બળ અને માનસિક શકિતના નિયમે જાણવાથી લાભ શા ? તેનું શરીર તેના મામા ઉપર રાજ્ય ચલાવે છે, અને તે પોતાની ઉત્પાદક શકિત હલ કા અને વિષયી હેતુઓ માટે ખર્ચી નાખે છે. તે હજી આત્મ સયમના પ્રારંભના પાઠ પણું શી છે ચા નથી . તો હજી | || પછી તે બીજાપર સંયમ કેવી રીતે મેળવી શકે અથવા બીજાને કેવી રીતે ટી શકે ? જે મનુષ્ય પોતાના સ્વામી થવા માગતા હોય તો પ્રથમ તો તેણે પોતાના શરીરપર કાબુ મેળવવા અને પોતાની અંદર રમેલી ઉત્પાદક રાકિતને સંયમિત કર તાં શીખવું જોઈએ. આમાની શોધ કરનારા મોટા મોટા મનુષ્ય પણ આ બાબતમાં ભૂલ કરી બેસે છે. જ્યાં સ્થા સુધી શરીરની હલકી ખાસીઅતા, અને વૃત્તિઓ ઉપર મનુ બધુ કાબુ ન મેળવી શકે ત્યાં ' સુધી આત્માની અને બુદ્ધિની ઉંચી કૂલ ગા મારવાનું બળ તેનામાં કયાંથી સંભવે ? પ્રભુનું રાજ્ય આપણામાં છે, પણ જે પ્રમાણુ માં આપણે આપણુા આ સ્થલ શરીર, કે વાસનાઓને વશ થઈએ, તે પ્રમાણ માં તે રાજય અપાથી દૂર ભાગતુ જણાય છે. પણ મનુષ્યને જો પોતાની દિગ્યતાનું ભાન થાય, અને પોતે પેાતાના ઉચ્ચ સ (ભાવ સાથે એકય સ્વીકારી તે પ્રમાણેનું જીવન ગાળવા લાગે ત્યારે હાલાકી વૃત્તિઓ પોતાની મેળે બળા નહિ મળવાથી શાંત થઇ મરવા પડે છે, અને મનુષ્ય પછી નિર્ભય રીતે પ્રભુના માર્ગ ચાલવા માંડે છે. વિશ્વ પ્રકાશ” . For Private And Personal Use Only