Atmanand Prakash Pustak 001 Ank 06

Author(s): Atmaramji Jain Pustakalay Vyavasthapak Sabha Bhavnagar
Publisher: Atmaramji Jain Pustakalay Vyavasthapak Sabha Bhavnagar
Catalog link: https://jainqq.org/explore/531006/1

Page #1

श्री કારકિરતારો વિરહ હેકડાને છેઆમાનદ પ્રકાશ.
આત્મવૃત્તિ નિર્મલ કરે, આપ તત્વ વિકાશ આત્માને બારામ દે, આમાનંદ પ્રકાશ
પુસ્તક ૧ લું
વિક્રમ સંવત ૧૯૬૦–પષ,
અંક ૬ છે.
પ્રભુ સ્તુતિ.
શાર્દૂલ વિક્રીતિ. જે સદધ સુધાતરંગ રસમાં નિત્યે રમે રંગથી, ધારી સત્વ શમે સદા હૃદયમાં ધ્યાનના સંગથી;
દીર્ઘ વિચારથી ધરી દયા જે જંતુના જાલને, તેવા શ્રી અરિહંતને નમન છે શ્રી ધર્મના પાલન. ૧
મરકીનું મહાભ્ય.
(ગત પૂછ ૮૮ થી અનુસંધાન.). એ પ્લેગમાં પ્રગટ થાયજ જંતુ ઝીણા, વિગે વધે વિષથી તે તનમાંહિ તીણા; ૧ સદ્દબોધરૂપ અમૃત રસના તરંગમાં ર સવગુણ. ક ડાફટર લાં'.

Page #2

આત્માનંદ પ્રકાશ
stretnete breteret. teritorit tretratateste trint. Interestato. Insteatertreterstateste tratat
જે મૃત્યુ કે મનુજને પણ જીવ નાને, એ. બધ જે મનુજને મરકી માને. વહેમી ચિકિત્સક ઊપાય ઘણાં કરે છે, જે છાપરાં રચી ઘણું જન ત્યાં ભરે છે; તૈયે શમે નહિ મહા બલદેવ માને, એ, બધ દે મનુજને મરકી મજાને. વહાલા સગા શુભ સંબંધ ઘણે ધરાવે, પ્રેમી પ્રિય પતિતણ ગુણ નિત્ય ગાવે; આવે નહિં નજીક તે પ્રિય પ્રેમ શાને, એ, બધ દે મનુજને મરકી મને. છોડી જનો નગર જંગલમાં વસે છે, ત્યાં એ બને મરણ તો પછી કયાં ખસે છે આ ભૂતલે ભયદ કાલ બધે થવાને, એ, બોધ દે મનુજને મરછી મજાને. માટે જને ભવિક સત્વરે ધર્મ ધારે, લઈ બોધ આ મરકિને ભવને સુધાર; સદ્ધર્મ સસ્કૃતિ સુકર્મ સદા વધારો, આત્મશ નર્મદ મહા કામથી ઉગારો. ૧૦

Page #3

યતિધર્મ અને શ્રાવક ધર્મને સંવાદ
૧૨૦
h
યતિધર્મ અને શ્રાવક ધર્મને સંવાદ.
(કલ્પિત કથાનક.) (પૂર્વ અંકનાં, પણ ૧૩ થી ચાલુ) શ્રાવકધર્મ–ભગવન . આપના વચનથી હું હવે વિ. શ્વાસ રાખીને બેઠે છું, હ. અત્ર એટલું જ જોવાનું છે કે, કે ન્ફરન્સે જે ઠરાવે પ્રસાર કરેલા છે, તેમાંથી જે ડર ખાસ જેનોની ધાર્મિક અને સાંસારિક ઉન્નતિના ખોખરા હેતુપ છે, તેઓનું પ્રવર્તન કરવા. જૈનો કે ઉત્સાહ ધરે છે. તેમાં ખાસ કરીને જૈનેના પ્રાચીન ગ્રંથને ઉદ્ધાર અને હાનિકારક રીવાજો દૂર કરવા સંબંધી બે ઠરાવે તે અવશ્ય પ્રવર્તનમાં મુકવાગ્ય છે. જયાં સુધી એ બે ઠરાવો ઊપર પુરતું લક્ષ આપવામાં આ વશે નહીં ત્યાં સુધી તેઓની બીજી કૃત્રિમ સુધારણા ઉન્નતિના માર્ગમાં નકામી છે. જેનોનું બુદ્ધિબલ નિર્મલ થઈ ગયું છે, તેઓ કેવલ વ્યાપાર માર્ગના અનુયાયી થઈ વિધાવિલાસથી વિમુખ થઈ ગયા છે. જેમ પાષ્યિમાત્ય પુરૂષ વિદ્યાવિલાસ સાથે વ્યાપાર કલામાં પ્રવીણતા ધરાવે છે તેવા ભારતવર્ષના જેને નથી. તેઓ પિતાના ધર્મ તથા વ્યવહારથી તદન અજ્ઞ રહેલા છે. કેટલીએક વ્યવહારિક પ્રવૃત્તિમાં તેઓએ અન્ય મતિઓનું અનુકરણું કરેલું છે, અને તેને લીધે જ કેટલાએક હાનિકારક રીવાજે તેમનામાં દાખલ થયેલા છે. ઘણાં વર્ષ થયાં દિવ્યદૃષ્ટિ આપનાર જ્ઞાન સમૃદ્ધિ અંધકારમાં રહી તેથી કરીને જેની ચર્મદષ્ટિ ઊપર અજ્ઞાનતાના ઘાટા ૫ડલ આવી ગયા છે. હવે

Page #4

૧૨૪
i
આનંદ પ્રકાશ,
let
*
જૈના આ કાન્ફરન્સના ડિસિધ્વનિથી જાગ્રત થઈ પોતાની કા ન્નતિના માર્ગને સાંધનારા એ બે ડરાવાનુ પ્રવતૅન કરવાત પર થશે તા તેઓ અલ્પ સમયમાંજ ઊન્નતિને સંપાદન કરી શકશે. જ્યારે નાના તત્વ અને ચરિત્ર સંબંધી પ્રાચીન ગ્રંથા ભૂલ તથા ભાષાંતર રૂપે બાહેર પડશે, ત્યારે તેના જાણવામાં આવશે કે, આપણે આયૈ જૈન પ્રજા પૂર્વકાલે કેવી ઉન્નતિવાળી હતી! આપણા પૂર્વજોના કાર્યાના પ્રતાપ કેવા ભારે હતા ? આપણા ડિલો શ્રાવક નામને કેવા દીપાવતા હતા ? અને પેાતાના કર્ત્તવ્યમાં કેવા પ્રમાદ રહિત હતા ? ભગવન્, વળી આ વિષે આપને પણ એક વિનતિ કરવાની છે કે, તમારા આશ્રિત જૈન મુનિએ કે જેઓના પવિત્ર ઊપદેશથી ખધા જૈન વર્ગ તત્કાલ ઉદયમાં આવી શકે તેમ છે, તે શા માટે આ પરે.પકારી કાર્ય નહીં કરે. આપ તેમને પ્રેરણ કરી જૈનાના મહાન્ ઉપકાર કરાવશે. અને આ સનાતન શાસનની જયધોષણા જગતમાં પ્રવર્તે.વશે.
i
યતિધર્મવત્સ, તમારૂ કહેવુ યથાર્થ છે, જૈન મુનિએ જો આ વાત ઉપર લક્ષ આપે તે તે ભારત વર્ષના શ્રાવક વર્ગને સત્વર સુધારી શકે તેમ છે. સાધુઓની પાસે ઊપદેશની મહાશક્તિના ભંડાર હાય છે. તેઓ અજ્ઞ અથવા સુજ્ઞ શ્રાવકામાં આનંદ સહિત અપાર ઊત્સાહ પ્રાપ્ત કરાવી શકે છે; તેઓના વ્યા ખ્યાના અજ્ઞાત શ્રાવકાના અંતર્મુખ અંધકારને દ્વીપકની જેમ દૂર કરી શકે છે, જેઓએ સુનીતિની મર્યાદાનુ ઊલ્લંધન કરેલુ છે અને શ્રાવક વ્રતના ભંગની સાથે દુરાચારમાં પ્રવેશ કરેલો છે, તેવા ત્રા પણ મુનિઓના ઉપદેશથી પેાતાના પાપ કર્મનો પશ્ચાત્તાપ

Page #5

યતિધર્મ અને શ્રાવક ધર્મને સંવાદ, ૧૨૫ E0%
AA%A
6 % કરી સદાચારમય જીવનને નવેસરથી અંગીકાર કરે છે.
આટલું બોલતાં યતિ ધર્મના નેત્રમાંથી અશ્રુની ધારા ચા લવા લાગી અને મુખમાંથી નિઃશ્વાસની પરંપરા નીકળવા લાગી
શ્રાવકધર્મ–કૃપાલુ, આપ શામાટે રૂદન કરે છે ? મુનિ એના ગુણ કીર્તન વખતે હર્ષને બદલે શેકે શા માટે ધરે છે ?
યતિધર્મ-ભદ્ર, મારા કેટલા એક આશ્રિત મુનિઓ સાંપ્રતકાલે વિચિત્ર સ્થિતિમાં આવી પડયા છે. આ પાંચમા આરાએ પ્રથમ તેમની ઉપરજ અધિકાર ચલાવ્યા માંડે છે. તેવા મહાન ઉપશક ગુરૂઓને પ્રમાદે પ્રરતંત્ર કરી દીધા છે. પ્રમાદ અને દષ્ટિરા ગ રૂપી દુષ્ટ લુટારાઓએ તેમની વિહારશક્તિ રૂપ ધનસમૃદ્ધિ ખેંચી લીધી છે. તેથી અમુક સ્થાન કે દેશના ભાગ ઉપર મમત્વ બાંધી તે પવિત્ર મુનિઓને રહેવાની જરૂર પડી છે. તેમાં જ્ઞાન નું અપાર સામર્થ્ય હોવા છતાં પણ એ લુંટારા તેમને મહાત બનાવી દે છે, અથવા સ્તબ્ધ બનાવી દે છે. વળી તે સાથે નવરંગિ ત કમ્રાટેમાં પુસ્તક રૂપે રૂપાંતર થયેલ પરિગ્રહ રૂપી મહારિપુ તે મુનિઓના મબલને ખેંચી શિથિલ કરી નાંખે છે. એ રિપુ. ના ઉગ્ર પ્રતાપે કેટલા એક મહાન્ તપસ્વી મુનિઓ પણ નિસ્તે જ થઈ જાય છે. એટલું જ નહીં પણ એ દુષ્ટરિપુ. એકલે જ મને હાન્ વિજય મેલવી અનુક્રમે મુનિના સત્તર રત્નને હરી જય છે, જે રત્નો ચરણ સી-તરીના નામથી વિખ્યાત છે.
શ્રાવકધર્મ-ભગવદ્, શાંત થાઓ. કાલને પ્રભાવ અનિવા ર્ય છે. જે મુનિઓ ઉપર આ દુષ્ટ કાલે છાપો માર્યો છે, તેઓ

Page #6

૧૨૬
આત્માનંદ પ્રકાશ
BULL kertas de este texto return to tiste te toetste tietotestes tertentretienter to te પિતાના સંયમબલથી તેને પરાભવ કરી શકશે. શ્રી આહત ધર્મ પોતાના અનુગ્રાહક–સ્વભાવ સિદ્ધ ધર્મવડે સર્વને સહાય આપશે. એજ કાલના પ્રતાપી રાજ્યમાં સ્વગેરેથે મુનિ શ્રી વિજ્યાનંદસૂરિ મહારાજ, ગણું શ્રી મલચંદજી મહારાજ તથા શ્રી વૃદ્ધિચંદજી મહારાજ જેવા મહાન્ પુરૂષો થયા હતા, તથાપિ તેઓની આગલ પાંચમા આરાને પ્રભાવ ચાલ્યો નથી. તેઓના પાંચ મહાવ્રત, દશપ્રકારના શ્રવણ ધર્મ, સત્તર પ્રકારના સંયમ, દર પ્રકારના વૈયાવૃત્ય; નવપ્રકારની બ્રહ્મચર્ય ગુપ્તિ, ત્રણ પ્રકારનું જ્ઞાન, દર્શન, ચારિત્ર અને બાર પ્રકારના કેધાદિ નિગ્રહ, એ સર્વ મલી સીતેર રત્ન કેઈથી હરણ થઈ શકયા નથી. તેમને ચારિત્ર માર્ગ નિષ્કટક કહેવાય છે. પંઝાબનું ગેરવ તેમનામાં સંપૂર્ણ રીતે દેખાયું છે. નિગ્રંથ એ નામને એ ત્રિપુટીએ ખરેખર દીપાવ્યું છે. તેઓની મનોવૃતિમાં મિથ્યાત્વના ખંડન પૂર્વક તત્વને મહદય દેખાય છે. દુષ્ટ વર્તમાનકાલ કોઈ કોઈ વાર તેમ ની ઉપર છાપ મારવા તત્પર થતા તથાપિ તે મહાવીર મુનિએની આગલ પરાભવ પામી જતું હતું, કારણ કે, તેઓ સમ જતા હતા કે, આપણે પંચમહાવત આત્મરક્ષાના પંચમહા દુર્ગ છે. આપણે કદિ સમયાનુ સાર પ્રવૃત્તિ કરવી પડે પણ આ પણ ચારિત્રનાવની દીવાદાંડી વૈરાગ્ય છે. વિષય માત્રને વૃત્તિથી સંપૂર્ણ ત્યાગ કે એ રિાગ્યનું સ્વરૂપ છે. ભોગ સમયે એટલે વિષને ઈદ્રિ સાથેના સંબંધ કાલે વિષયી–પામરજ નની પેઠે અંતઃકરણનું દૈન્ય ન પ્રકટ થવું એ વૈરાગ્યનું કાર્ય છે. આવા મુનિઓ કાલધર્મ પામ્યા પછી આ ભારતવર્ષ તદન

Page #7

યતિધર્મ અને શ્રાવક ધર્મને સંવાદ, ૧૨૭ stretnutitutetutent state trattatore ter ter trita tenter det store testes tertenties te toets ઝાંખુ થઈ જાત પણ તેમના કેટલાક એક વિદ્વાન્ શિષ્યએ ભારવર્ષ તે આશ્વાસન આપ્યું છે. જે આશ્વાસનનું અવલંબન કરી ભારતવર્ષ પિતાના ઉદયની રાહ જોઈ અદ્યાપિ બેઠું છે. ભગવન, તમારા આશ્રિત મુનિઓમાં કેવી સુધારણ થવી જોઈએ ? અને કેવી સુધારણાથી આ કોન્ફરન્સને ઉદય પણ તેના અવાંતર ફલરૂપે થઈ શકે ? - યતિધર્મ-વત્સ, મારા આશ્રિત મુનિઓ કે જેઓ પંચમ હાવ્રતના કિલ્લામાં નિર્ભય થઈ વસેલા છે અને જેઓએ ચારિત્ર નું અભેદ્ય કવચ પેહેરેલુ છે, તેઓની ઉપર એક સ્ત્રી અને પુરૂષનું જોડું અત્યંત દુઃખ આપવા પાછલ લાગેલું છે. સાંપ્રત કાલના કેટલાએક મુનિઓ પિતાના વડિલ ગુરૂઓને પગલે ચાલવા પ્રયત્ન કરે છે, ચારિત્ર રૂપી ચિંતામણિ ને ઉજવલ રાખવા યત્ન કરે છે, યતિ ધર્મના સ્વરૂપને ઓલખી તે પ્રમાણે પ્રવર્તન કરવા મથન કરે છે, પ્રમાદને પ્રલય કરી જ્ઞાને પાસના કરવા તથા વિહાર શક્તિને રાતે જ રાખવા તત્પર રહે છે, સર્વત્ર આત્મદર્શન કરવાના અભ્યાસને સેવે છે અને અતઃકરણમાં સર્વદા ઉત્તમ ભાવનાઓ ભાવ્યા કરે છે, તેવા પણ મુનિઓને આ સ્ત્રી પુરૂષનું જોડું અતિદુઃખ આપ્યા કરે છે.
શ્રાવકધર્મ- તે સ્ત્રી પુરૂષનું જોડું કોણ છે ? તે આપ જણાવશે,
યતિધર્મ-સંપ અને ઈર્ષ્યા. કુસંપરૂપ પુરૂષ ઈષ્ય રૂપ સ્ત્રીથી જુદો પડતું નથી. તે બંને દંપતિ સાથે રહી મારા આ

Page #8

૧૮
આત્માનદ પ્રકાશ, startede mettete te testarter to taste te teretitistesterteste toata tarate પ્રિત મુનિઓને સર્વદા કષ્ટ આપે છે, કુસંપને લીધે કેટલા એક મુનિઓમાં પ્રપંચનું મહાન વૃક્ષ નવ પલ્લવિત થયેલું છે.. એકજ ગુરૂના શિષ્ય પરસ્પર બ્રાતૃભાવ છેડી વિષમ રીતે વર્તવા લાગ્યા છે. દીક્ષાક્રમની મહાન મર્યાદા તેડાવા લા ગી છે. વંદનાનુંવંદના વિચ્છેદ થવા લાગી છે. એક બીજાના ગુણ દોષ જોવાને પગેના છુપા વ્યવહાર પ્રવર્તે છે. મુનિએન, પુસ્તકની સાથે પત્ર લખવાના સાધનની જુદી જ પિથી બંધાય. છે. વ્યાપારની પેઢીની જેમ પવિત્ર મુનિઓની ટપાલ જથ્થાબંધ ચાલે છે.
આટલું કહેતાં કહેતાં યતિ ધર્મને મૂછ આવી ગઈ તેને પડતાં જ શ્રાવકધર્મ તત્કાલ સંગમાં ઝીલી લીધો,
અપૂર્ણ.
ચિંતામણિ. એક ચમત્કારી વાર્તા.
( પૂર્વ અંકના 11 પૃથી. ) ઉપર પ્રમાણે વૈરાગ્યની દેશના આપી મુનિરાજે પિતાનું વ્યખાન સમાપ્ત કર્યું. શ્રાવકની પર્ષદા વિસર્જન થઈ ગઈ. સર્વની છેવટે મારા પિતા મુનિરાજને વાંદી ધર્મ ભાવના ભાવી ચાલ્યા ગયા. હું એક માત્ર ગુરૂની સમીપ બેસી રહ્યા. આ વખતે મારી મને વૃત્તિ ઉપર ની દેશનાએ ભારે અસર કરી હતી. સંસારના

Page #9

ચિંતામણિ,
૧૨૯
Catatat
સર્વ પદાથા ઉપર દાષ દર્શન કરાવનાર વૈરાગ્યની દિવ્ય દષ્ટિ મારામાં જાગ્રત થઈ હતી. મારી વિવેક બુદ્ધિ તીત્ર થવા લાગી, મનોવૃત્તિમાં સમભાવ પોષાવા લાગ્યો, શુદ્ધ વસ્તુ પ્રત્યે સ્નેહ જામવા લાગ્યા, મેહક પ્રસામાંથી લાલુપતાને લાપ વા માંડયા, અલૈાક્રિક તપાબલને વધારવા માનસિક પ્રવૃત્તિ થવા માંડી, આ જગતના પ્રપંચનુ સ્વરૂપ અધિક અધિક સ્પષ્ટ થવા લાગ્યું અને વિષયે તરફ અનાદર વધવા લાગ્યા, પ્રિયભાઈ, વધારે શું કહું, તે વખતની મારી સ્થિતિ, ભાવના અને વૃત્તિ અલૈાકિક હતાં.
ચેાડીવારે ગુરૂવચ્ચે મારા સામુ જોઇ હાસ્ય કરતા બોલ્યા-ચિંતામણિ ॥ વિચાર કરેછે ? તારા પિતા ચાલ્યા ગયા તે છતાં હજી દ્રઢ આસન કેમ લગાવ્યુ છે ? તારા મુખ માંડલ ઊપરથી સદ્ વિચારની શ્રેણી બંધાતી હોય તેમ સૂચના થાયછે. કાઇ ઉંચી ભાવનાએ તારા હૃદયમાં વાસ કર્યા હાય તેવુ સ્પષ્ટ જણાયછે. જો તારી ઇચ્છા હોય તા તારા સદ્ વિચાર સાંભળવા અમારી ઇચ્છા છે. ગુરૂના આ વચનથી હું આનંદના આવેશમાં આવી ગયા. તત્કાલ ઉભા થયા. ગુરૂને વ’દના કરી નજીક આવી ધીમે સ્વરે બોલ્યા-મહારાજ, આજની આપની વૈરાગ્ય દેશનાએ મારા હૃદય ઊપર સચોટ વાસ કરી દીધા છે. એવી ઊત્તમ અસર મારા સાંસારિક બંધનને તાડવા સમર્થ થઇ છે. આ અલ્પજ્ઞ બાલક આધાર ભવાટવીની ભયંકર મુસાફરી પૂર્ણ કરવા ધારેછે. એ ભગીરથ કાર્યમાં આપનુ સર્વોત્તમ શરણ મેલવવા તેના અંતરની પ્રબલ ઈચ્છા છે. આપ મહાશય જો દયામય દ્રષ્ટિથી અવલાકન કરી આ બાલકના ઉદ્ધાર કરશે. તા યાવત્ વિત તે આપના પૂર્ણ આભારી થશે.

Page #10

૧૩૦
આત્માનદ પ્રકાશ,
મારા આવા વચન સાંભળતાંજ ગુરૂની મુખમુદ્રા ઉપર આધૈર્યના અંકુરો રસ્ફુરણાયમાન થવા લાગ્યા, તે યાસાગર મુનિરાજ મદસ્વરે બોલ્યા—વત્સ, તારા આ વિચારને પુષ્ટ કરવા એ અમાર ધર્મ છે. આ સ ંસાર સાગરમાં ડુબી જતાં પ્રાણીઓના ઉદ્ઘાર કરવાને જ અમારૂં જીવન છે. તથાપિ દેશકાલને લઈ નિરાબાધ પ્રવૃત્તિ કરવા ઉપયાગ રાખવા એ અમારૂ કત્તવ્ય છે. તારા આ વિચાર સર્વોત્તમ છે તથાપિ દેશકાલને અનુકૂલ નથી એ વાત તારે સંપૂર્ણ રીતે વિચારવાની છે. રાગરૂપી એક મહાદુર્ગને તેડી પંચમહાવ્રતના અભેદ્ય કિલ્લાઓમાં તારું પેસવાનુ છે. તારા રાગ રૂપિકિલ્લાની આ સપાસ માતા, પિતા, સ્ત્રી અને સ ંબંધી રૂપ ચાર રાગના મોટા કાઠા
ખે છે. એ વામય કાઠાને સર કરવાનું ઘણું કઠિન કામ છે. ભદ્ર તારા આ વિચારને અમલમાં લાવ્યા પેહેલા દીર્ઘ વિચાર કરજે.શિ શુની જેમ સાહસ કરીશ નહીં; તે સાથે આવી પવિત્ર ભાવના હમેશા ભાવ્યા કરજે, દ્રવ્ય ચારિત્રના જેવું ભાવ ચારિત્ર પણ તારા હૃદય કમલને દીપાવશે.
આ પ્રમાણે વાતચિત થતી હતી તેવામાં મુનિ વિચારવિજય ગોચરીના સમયની સૂચના કરવાને ત્યાંઆવી ચડયા. પેાતાના ગુ અને મને એકાંતમાં જોઈ એ પ્રપચી સાધુ યુવાવસ્થાના જ્ઞાન શૂન્ય હાવાથી તેણે અનેક તર્ક વિતર્ક કરવા માંડયા. અને અનુમાનથી સત્યવાત જાણી લીધી. પછીમહારાજ વિમલ વિજય ઊઠીને બીજી શાલામાં પધાર્યા અને હું પુનઃ તે વિષે વાત કરવા આવવાની આજ્ઞા લઈ મારે ઘેર ચાલ્યેા ગયા. હું ઘેર આન્યા તથાપિ મને મારી સ્થિતિનું ભાન જરા પણ ન હતું.

Page #11

ચિંતામણિ.
૧૩૨. Jet titit tatatatatatatatatatatatatatatatatatatettstettutstite હું કયાંથી આવ્યો અને ક્યાં જાઉં, શું કરું, કયા સ્થાનમાં મને શાંતિ રહેશે, તથા કયા ઉપાચથી મને તૃપ્તિ થશે, અને અંતરનો ઉગ શમશે, આ વિગેરે સવેગના પ્રબલ લક્ષણ મારા અંતરમાં કુર્યા કરતા હતા અને આનંદમય અવસ્થા પ્રાપ્ત કરવાને વૃત્તિ વલખાં મા કરતી હતી. ' હું મારા ઘરમાં જઈ એકાંતે બેસી વિચારતા હતા તેવામાં મુનિ વિચારવિજય મારે ઘરે વિરવા આવ્યા. થોડીવાર પહેલા તેણે વ્યાખ્યાન શાલામાં મને ગુરૂ સાથે એકાંતે જેયેલ તેથી તે ચપલે મુનિને પ્રબલ જિજ્ઞાસા ઉત્પન્ન થઈ હતી અને તેથી તે વૃત્તાંત જેણવા તે મારી પછવાડે મારે ઘેર ભિક્ષાના મિર્ષથચાલ્યા આવ્યા હતા. મુનિ વિચારવિજયના સ્વભાવનું સ્વરૂપ હું પૂર્ણ રીતે જાણતા હત તથાપિ આ વખતે પરતંત્ર હૃદયને લઈ તે વાત ભુલી ગયે. મુનિ વિચારવિજયને મારા એકાંત ગૃહમાં આવતા જોઈ હું સંભ્રમથી બેઠે થયો. અંજલિ જેડી “શી આજ્ઞા છે” એમ કહી સન્મુખ ઉભે રહે. પ્રિય મિત્ર, પ્રસંગે કહેવું પડે છે કે, મુનિ વિચારવિજય પ્રપચની કલામાં પ્રવીણ હતા. એ અનુત્તમ વિભાવને લઈ તેઓ પોતાના મુનિવ્રતને પણ ભુલી જતા હતા. નિસ્વાર્થ છતાં તેઓ સ્વાર્થને અગપદવી આપતાં, સંગી છતાં અસંવેગીના કાર્ય કરતા અને નિગ્રંથ છતાં સથે થવાની ઇષણ રાખતા. કૃત્રિમ ચારિત્રને ધારક મુનિઓ લગભગ ગૃહસ્થ જેવી પ્રવૃત્તિ કરે છે. પિતાની ઉપર ભક્તિ કરનાર શ્રાવકને ગેરલાભ આપવા વધારે જાય છે. તેવા શ્રાવકોની સાથે ઘણાં પ્રસંગો મેલ છે. ભેળાને ભમાવી પિતાની મહત્તા સ્થાપિત કરે છે આ સાધુઓ જલ લેવાને કે ભિક્ષા હેરવા

Page #12

૧૩૨
આત્માનંદ પ્રકાશ, te tratatertente tretettel tersebuterteretetteteratostertreter test testere torture ter tistest ને બાને પિતાના રાગી ગૃહસ્થના ઘરમાં નિર્ભય થઈ ગમે તે સ્થાન માં પ્રવેશ કરી શકે છે. અને તેમની સ્ત્રીઓની સાથે અને નાના બાલકની સાથે વિવિધ વાર્તાલાપ વદી શકે છે. મુનિ. વિચારવિજય તે સ્વભાવના સાધુ હતા. તેઓ મારા એકાંત સ્થાનમાં આવી, ઊભા રહ્યા. થોડીવાર સુધી બીજી આડી અવળી વાત કરી, છેવટે પિતાની જિજ્ઞાસા તૃપ્ત કરવા પુછ્યું કે, ભાઈ ચિંતામણિ, આજે ગુરૂ મહારાજ સાથે એકાંતમાં કેમ હતા ? તમારા ઉપર ગુરૂજીની પૂર્ણ કૃપા છે. તમારી ગેરહાજરીમાં એ મહાનુ ભાવ તમારી સારી પ્રશંસા કરતા હતા, આખા વલ્લભિપુરમાં અમૃતચંદ્રના ઘર ઉપર જ શ્રાવક ધર્મની વિજય ધ્વજા ફરકે છે. ચિંતામણિ જેવા પુએ કઈ શ્રાવકને ઘેરજ ઊત્પન્ન થાય છે. પુત્ર ચિંતામણિના જન્મથી શેઠ અમૃતચંદ્રનું જીવન સાર્થક છે. ચિંતામણિ જેવા શ્રાવક કુમારા જે ચારિત્રથી અલંકૃત થાય, તે સર્વોત્તમ આહત ધર્મ ભારતવર્ષમાં મહાત્ ઉદય સંપાદન કરે અને મુનિધર્મને વિજ્યધ્વનિ ચારે તરફ ગાજી રહે.
મુનિ વિચારવિજયની આ વાણું સાંભળતાં જ હું મહાન આવેશમાં આવી છે. મારા અંતરંગના વિચારે રૂપાંતર પામી ગયા. મુનિ વિચારવિજયની કૃત્રિમ વાણું મારા જાણવામાં આવે નહીં. હું પ્રશંસાના મોટા પ્રવાહમાં તણાઈ ગયે. તત્કાલ મેટા હર્ષ સાથે બોલી ઉઠયો, કૃપાલુ મહારાજ, આપ મારા સર્વે રીતે હિતેષુ છે, આવા વદનથી ગુરૂજીના વચન સાંભળી મને અનહદ આનંદ ઉપન્ન થાય છે. હું મારૂં નિમલ હૃદય આપની પાસે ખુલ્લુ કરૂં છું આપના જેવા સંવેગી ગુરૂથી જુદાઈ રાખવી

Page #13

ચિંતામણિ.
૧૩૩
એ શ્રાવકધર્મની વિરુદ્ધ છે. પ્રત્યેક શ્રાવકનું વિશ્વાસપાત્ર પવિત્ર સાધુ સિવાય બીજું કારણ છે.? ગૃહસ્થ શ્રાવકની પારલૌકિક સુધારણા સાધુના ઉપદેશમય વચનને આધારે રહેલી છે. પવિત્ર મુનિએના પસાયથી ઊત્તમ શ્રાવક પોતાના બાર વ્રતની વિજયમાલ ધારણ કરવા સમર્થ થાય છે. છેવટે ચારિત્ર રત્નને મહાન લાભ પણ તેમના તરફથી જ મેળવી શકાય છે. એવા આપ મુનિવરની આગલ આ લઘુ આવક વિશ્વાસ પૂર્વક જણાવે છે કે, હું આપના ગુરૂ પાસે પંચવ્રતની પવિત્ર દિક્ષા લેવા ઈચ્છા રાખું છું. આજે એકાંતમાં ગુરૂમહારાજને તે વિષે વિનંતિ કરી છે. એ શાંત મૂર્તિ મહાત્માએ મારી પ્રાર્થના સ્વીકારવા ખુલ્લે ખુલ્લું જણાવ્યું નથી પણ દેશકાલાનુસાર પ્રવર્તન કરવાની સલાહ આપી છે. હવે મારી એ પવિત્ર આશા સફલ કરવી એ આપના હાથમાં છે. સં. સારીને સંસાર પાશમાંથી મુક્ત કરે એ આપ મહામુનિનું કર્તવ્ય છે.
મિત્રમણિ, આવા મારા નિર્મલ વચન સાંભળી મુનિ વિચાર, વિજય સાનંદાશ્ચર્ય પામી ગયા, મારા હૃદયની વાત જાણી લઈ તેની મને વૃત્તિમાં અપાર હર્ષઉપન્ન.જાણે તેણે વિજય પ્રાપ્ત કર્યો હોય, તેમ તેના મુખ્ય મંડલ ઉપર અભિમાનના અંકુર દેખા. વા લાગ્યા. એ પ્રપંચપ્રવીણ મુનિ ઉંચે સ્વરે બેલી ઉઠ્યા. ભદ્ર, તારે આ સુવિચાર સાંભળી મારા હૃદયમાં શીતલતાને શાંત પ્રવાહ વહેવા લાગ્યો છે. તારા જીવનને અને તારી પ્રવૃત્તિને ધન્ય છે. તારા જે વિરકુમાર ભાગ્યે જ જોવામાં આવે છે. સંસારમાં રહેનારે ગૃહસ્થ ધનવંત હોય તો પણ અમારા છેલ્લામાં છેલ્લા ક્ષુલ્લક સાધુના

Page #14

૧૩૪
આત્માનંદ પ્રકાશ,
ter til tritator tertente trattato testere trente testen tarte tratate testostertitesti terete જેટલું પણ સુખ પામતું નથી. મુનિવ્રતથી આ લેક અને પરલોક બને ના સુખ મળે છે. આ લેકમાં ખાન, પાન અને સન્માન મન વાંછિતપણે પ્રાપ્ત થાય છે. મોંઘામાં મોંધી ચીજ, પુત્રને નહીં અને પાય પણ સાધુને સમર્પણ કરવામાં આવે છે. ઉંચી જાતના વ સાધુના પવિત્ર શરીર ઉપર પથરાય છે, મધુર અને સ્વાદિષ્ટ આહાર મુનિના મનહર મુખમાં પડે છે, એટલું જ નહીં પણ શ્રીમંત શ્રાવકોની શ્રેણી સાધુની આજ્ઞા ઉઠાવવાને સર્વદા તત્પર રહે છે. ચારિત્ર ધારીને કદિ શરીરે અસાતા હોય તે વિદ્વાન્ વધે હરવખત હાજર થાય છે. ઉત્તમ ઔષધથી અંગપીડા શાંત કરવામાં આવે છે, ઈત્યાદિ આ લેકના સુખ સંપાદન કરી છેવટે કાલધર્મ પામ્યા પછી પરલોકમાં સદ્ગતિ પ્રાપ્ત થાય છે. ચારિત્રનું મહાન ફલ સ્વર્ગ પ્રાપ્તિ છે અને સ્વર્ગ લેકમાં દેવતાના દિવ્ય સુખ મેળવવા મુનિ સિવાય બીજા કેને અધિકાર છે. - ભદ્ર, તું જાણે છે કે, “એકtrણ રાઉદનાન” એટલે સારા કામમાં ઘણાં વિદને આવે છે. માટે આ તારા વિચારને વરાથી અમલમાં લાવજે તારા માતા પિતા તથા સ્ત્રીને આ વૃત્તાંતની જો ખબર પડશે તે માટે કેલાહલ થઈ પડશે. તેથી આ વખતે મારી પાસેથી દિક્ષા લેવાની બાધા લઈઅહીંથી ચાલ્યો જા અને કઇ નિર્ભય થેલે રહી જ્યાં હવે અમારે વિહાર કરી નિવાસ થાય ત્યાં આવી પહેચજે. પછી મેં ઉત્સાહથી બે હાથ જોડયા અને મુનિ વિચારવિજયે છ માસની અંદર દીક્ષા લેવાની બાધા આપી. જે બાધા આ ભયંકર ભવસાગર તરવામાં મને નાવ રૂપ થઈ હતી.
અપૂર્ણ.
*.

Page #15

શ્રી વિમલચદ્રસૂરિ અને પ્રશ્નાત્તર રત્નમાલા.
શ્રી વિમલચંદ્રસૂરિ અને પ્રનેત્તર રત્નમાલા. ( પૂર્વ અકના પ્રષ્ટ ૧૧૮ થી અનુસ’ધાન )
૧૩૫
એક વખતે પ્રતિક્રમણની ક્રિયા થઇ રહ્યા પછી સૂરિશ્રીના શિષ્યા વિચાર કરવા લાગ્યા કે, આજે મહારાજને કેવા પ્રશ્નો કરવા? તેમાંથી એક વિદ્વાન્ શિષ્યે આનંદ ઉર્મિમાં તણાઇ પોતાના વિચાર જણાવ્યા. આપણે જાણીએ છીએ કે, માણસ મૃત્યુ પામ્યા પછી તેના આત્મા પરલાકના માર્ગના પ્રવાસી થાય છે. પરલેાકના વિશાલ માર્ગમાં તેને પથ્ય-ભાતા તરીકે શી વસ્તુ ઉપચેાગી થાય છે ! તે અનંત માર્ગમાં એકાકી વિચરતા આત્મા કાનાથી શાંતિ મેલવી શકે છે! આત્માને તે માર્ચમાં સુખદાયક સહાય કાણુ આપે છે ! ઇત્યાદિ અવશ્ય આપણે જાણવુ જોઇએ. આ વિદ્વાન્ શિષ્યના વિચારને સર્વાનુમતે પુષ્ટિ મળી અને તે વિષે પ્રથમ પ્રશ્ન કરવા તેમણે નિશ્ચય કર્યો.
તે કાલે બીજા એક વિદ્વાન શિષ્યે નિવેદન કર્યું કે મુનિઓ, જે આપની સંમતિ હેાયતા એક બીજો ઉપયાગી પ્રશ્ન કરવા મારી ઇચ્છા છે. પ્રત્યેક મનુષ્ય પવિત્ર થવાની ઇચ્છા રાખે છે. પવિત્રતાના પ્રકાર જૈન શાસનમાં ઘણીરીતે વર્ણવ્યા છે. કેટલાએક બાહેરની પવિત્રતાને ઊત્તમ પવિત્રતા માને છે અને કેટલાએક અંતરની પવિત્રતાને સર્વોત્તમ ગણે છે. તે બન્નેમાં કેવી પવિત્રતા સર્વોાત્તમ ગણાય ? અને તે પવિત્રતા શીરીતે જાણી શકાય? આ વિષે પ્રશ્ન કરી આપણે અવશ્ય જાણવુ .
ત્રીજા બુદ્ધિમાન્ શિષ્યે જણાવ્યુ, ઢવાનુ પ્રિયા, જો આપ પ્રસન્ન હા તા મારા ત્રીજા પ્રશ્નને જરા અવકારી આપવા સંમત થા,

Page #16

૧૩૬
માત્માન પ્રકાશ
જગત માં ચાકણુ, ન્યાય, અને સાહિત્ય વિદ્યા જાણનારા ઘણું પંડિતે જોવામાં આવે છે તે સાથે કેટલાએક ધર્મ શાસ્ત્રનાં પારાગત વિદ્વાને પણ હોય છે. જોકે તે સર્વને “પંરત” કહી માન આપે છે. અને તેઓ કેટલીક વાર ધારવા પ્રમાણે ઊત્તમ પંડિત જવામાં આવતા નથી. વળી કેટલાએક શાસ્ત્રીય જ્ઞાન અ૯પ હેાય તે છતાં પૂરેપૂરા પંડિત લાગે છે. અને તેઓ એક વ્યાપક વિદ્વાન અને બહશ્રુત જેમ પોતાના સદ્વર્તનથી પરિચિત જનને પૂર્ણ સંતોષ આપી શકે છે. તે ખરેખર પંડિત કોણ? એ પ્રશ્નને સદુત્તર જાણવામાં આપણને અપૂર્વલાભ મલશે.
થા એક ચતુર શિષ્ય ચમત્કાર સાથે જણાવ્યું કે, મારી એવી ઈચ્છા કે, ઝેર વિશે પ્રશ્ન કરે કારણ કે, આ લેકમાં જે હાલાહલ વિગેરે ઉગ્ર વિષ કહેવાય છે, તે દ્રવ્ય વિષ છે અને ઊપગી જીવનને હરનારૂં છે પણ તેવું કાઈ ભાવવિષ હેવું જોઈએ. જેના સેવનથી માણસના ભાવજીવને એટલે ધામીક જીવનને મેટી હાનિ પહોંચે છે. આવું મહાવિષ કયું કહેવાય ! તે વિષ શેમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે? એ જાણવું આપણે અવશ્ય હિતકારી છે.
આ પ્રમાણે સર્વાનુમતે ચાર પ્રશ્ન કરવાનો નિશ્ચય કરી સર્વ શિએ સૂરિ મહારાજને અંજલિ જેડી આ પ્રમાણે પ્રથમ પ્રમ
– “ જાન ” “પરલેક માર્ગે ભાતારૂપે શું હોય ?'' સરિશ્રીએ તત્કાલ ઊત્તર આપે કે, “ધ” “ધર્મ” તે સાં. ભળી શિષ્યોએ આનંદ સાથે બીજો પ્રશ્ન કર્યો “જિ” “આ લેકમાં પવિત્ર કાણ?” ગુરૂએ સત્વર ઉત્તર આપે છે,

Page #17

શ્રી વિમલચંદ્રસૂરિ અને પ્રોત્તર રત્નમાલા ૧૩૩
ય માનવં શુદ્ધ” “જેનું હૃદય શુદ્ધ હોય તે. ” આ સાંભની ચિત્તમાં ચમત્કાર પામી શિવેએ ત્રીજો પ્રશ્ન કર્યો. “ ઉં હતો” પંડિત કેને કહે ?' ગુરૂએ ગર્જનાથી કહ્યું, “વિ વિક” “જે વિવેઈ હોય તે..” આનંદ ઉમિમાં મગ્ન થયેલા શિષ્યોએ એ પ્રશ્ન કર્યો “વિ ” “. ઝેર શું કહેવાય?” ગુરૂએ એકદમ જણાવ્યું કે, “અવધતા જુદા” “ગુરૂ કે વડિલ વર્ગનું અપમાન કરવું તે.” સદ્ગણ સૂરિશ્રીએ આ ચાર પ્રશ્નના ઉત્તર વિષે વિચન કરતાં જણાવ્યું કે, શિષ્ય, આજના તમારા ચાર પ્રશ્ન ઘણું મનન કરવા ગ્ય છે. પ્રત્યેક પ્રશ્ન ઊપર જેટલું વિવેચન કરવા ધારીએ તેટલું થઈ શકે તેમ છે, તમારી મનેવૃત્તિમાં આવા પ્રશ્નાને અવકાશ મલતો જાય છે, એ મોટા હર્ષની વાર્તા છે. તમારું ચારિત્રરૂપ મહારત્ન ઉત્તરોત્તર અધિક શેભા સંપાદન કરશે. તમારું દિવ્યહદય અરિહંત પ્રભુના ધ્યાનને તદાકાર વૃત્તિઓ પ્રાપ્ત કરશે. તમારી ઉત્તમ વાસણમાં ધબલ પ્ર. તિદિન વધતું જશે. તમારૂં વૈરાગ્યમય જીવન જગતના કોઈ પદાર્થ માં પ્રીતિ કરશે નહીં. સ્ત્રી, ધન, પુત્ર, વૈભવ આદે વ્યવહારના ૫દાથે તમારી દિવ્ય દ્રષ્ટિમાં ક્ષણિક લાગશે. વિવિધ સ્વાદુ ભક્ષ્ય - જય, લેહ્ય, ચહ્ય અને પેય પદાર્થો તમને શ્વાનના વમન જેવા વિસ લાગશે. તમારા નિરતિશય આત્માનંદ સુખ આગળ, આ જગતને કોઈપણ પદાર્થ તુલનામાં મુકી શકાય તેમ નથી; એ તમને આ વશ્ય નિશ્ચય થશે. વત્સ, આ ક્ષણિક જગતમાં મૃત્યુ પામ્યા પછી સ્ત્રી, ધન વગેરે પ્રિય તથા મોહક પદાર્થોને અહીં મુકી પ્રાણી પરલેકમાં એકલે જાય છે, તેની સાથે કાંઈ પણ સાથે આવતું નથી, મામ

Page #18

૧૭૮
આત્માનંદ પ્રકાશ. & && && &
&& ધર્મજ તેની સાથે જાય છે. ઉત્તમ બુદ્ધિથી આચરેલ ધર્મ તેની સર્વ રીતે રક્ષા કરે છે. સુખદાયક ધર્મની પસાયથી તે નરકાદિ મહાકષ્ટ ને ભાજન થતું નથી. ધરૂપ તીવ્રતરણિના તેજ આગલ પરમા ધાર્મિઓ રૂપ ધુવડ પક્ષી બંધ થઈ જાય છે, નરકયાતના રૂપ તારાઓ ઝાંખા થઈ જાય છે, લિંપત્તિઓને શુદ્ધ ઝરા સુકાઈ જાય છે અને ઉભય લેકની આપત્તિ અંધકારની જેમ દૂર થઈ જાય છે. એ ધર્મ પરલોકના વિશાલે માર્ગમાં ભાતારૂપ થાય છે. જેમ માર્ગનું ભજન (ભાતું) લઈ પ્રયાણ કરનાર પુરૂષ સુખેથી વાંછિત સ્થાને પહેચે છે, તેમ પરલેક માર્ગ મુસાફર જો ધર્મરૂપ ભાતું સાથે લઈ પ્રયાણ કરે તે તે વાંછિત સ્થાને નિર્વિને પહોચે છે.
શિ, તમારા બીજા પ્રશ્નના ઉત્તરમાં કહ્યું કે, “જેનું હૃદય શુદ્ધ હોય તે પવિત્ર કહેવાય” આ ઉત્તર ઉપર તમે પૂરેપુરું ધ્યાન આપી વિચાર કરો. અંતર અને બાહ્ય એવા બે પ્રકારની પવિત્રતા સર્વને સંપાદન કરવી જોઈએ. અંતરની પવિત્રતા એ ભાવ પવિત્રતા છે, તેના વેગે પવિત્ર થયેલે પ્રાણી શુદ્ધ સમકિતને સંપૂર્ણ અધિકારી થઈ શકે છે. તે સાથે જે ચારિત્રથી અલંકૃત હોય તે તે અપ સમયમાં અંતઃકષ્ણુને અવિકૃત પરિણામ અનુભવી અધિક અધિક જ્ઞાનૈશ્ચર્ય કે જે પરમાત્મસત્તામાં રહેલા છે તે સત્તાનો સાક્ષાત્કાર કરવા સમર્થ થાય છે. અને બાહ્ય પવિત્રતા તે દ્રવ્યપવિત્રતા છે જે અમુક વ્યવહાર તથા દૈવિક કાર્ય પ્રસંગે ગૃહરથાવાસમાં સ્વીકારવા રોગ્ય છે તથાપિ પરમ તત્વ બલને મેળવવામાં સંપૂર્ણ પગી નથી. તેવા અનેક દષ્ટાંત શાસ્ત્રકારોએ તે તે પ્રસંગે દર્શાવ્યા છે. એ અંતરની પવિત્રતા અંતઃકરણ દ્વારા ઉદભવે છે. એ પવિત્રતા વાલા

Page #19

શ્રી વિમલચંદ્રસૂરિ અને પ્રશ્નોત્તર રત્નાલા. ૧૩૯
મહાશયેના અંતઃકરણ શુદ્ધ દર્પણ જેવા જણાય છે. એવા નિર્મિલા હૃદયથી એ મહાશ જ્ઞાન, ઐશ્વર્ય તથા શાંતિના સાગર સરખા સર્વદા દેખાય છે, તેથી જ કહ્યું છે કે, “જેનું હૃદય શુદ્ધ હોય તે પવિત્ર જાણવો.” - વત્સ, તમારા ત્રીજા પ્રશ્નના ઉત્તરમાં કહ્યું કે, “જે વિવેકી તે પંડિત કહેવાય.” આ વિષે પણ હૃદયથી ઉંડા ઊતરે. ગમે તિ શાસ્ત્રને અભ્યાસી હોય, જ્ઞાનાવરણ કર્મના વિચ્છેદથી વ્ય
ત્તિ સાથે શાસ્ત્રીય વિષયમાં અમેઘ વિદ્વત્તા સંપાદન કરી હોયવાદવિવાદમાં અનુપમ કુશલતા પ્રાપ્ત થઈ હોય, વ્યાકરણ તથા ન્યાચિની તર્ક ભરેલી કોટીઓ કરવામાં ઊગ્ર પ્રવીણતા આવી હોય અને સાહિત્યની નિપુણતાથી સભારંજનની મોહક શક્તિ અને કવિતા કરવાની પ્રતિભા પ્રગટ થઈ હોય, તથાપિ જે તેનામાં હેપાયને અથવા ધાર્મિક પ્રવૃત્તિને વિવેક ન હોય તો તેને પંડિત કહેવા યોગ્ય નથી. વસ્તુને યથાર્થ જાણવી, સર્વ ક્રિયા પદ્ધતીમાં નિદોષ પ્રવર્તન કરવું અને પદાર્થનું સ્વરૂપ જાણી તે તરફ હે પાદેય વિષે નિર્ણય કરે એનું નામ વિવેક કહેવાય છે અને તે વિવેક જેનામાં સંપૂર્ણ રીતે જોવામાં આવતો હોય તે ખરેખર પંડિત જાણુ. તેથી કહ્યું કે. “જેવિકી હોય તે પંડિત કહેવાય છે.”
ભદ્ર, તમારા ચોથા પ્રશ્નના ઉત્તરમાં કહ્યું કે, “ગુરૂ-વડિલ જનની અવજ્ઞા કરવી તે ઝેર કહેવાય છે.” આ મહાવાકય તે તમારે તમારા નામની જેમ સ્મરણમાં રાખવાનું છે. હાલાહલાદિ પ્રસિદ્ધ ઝેર માણસના જીવનને હરે છે અને તે માત્ર આ લેકમાં

Page #20

૧૪૦
આત્માનંદ પ્રકાશ,
મૃત્યુરૂપ અહિત કરી શકે છે. તેથી તે ઊગ વિષ કહેવાય નહીં, પણ જે વિષ આલોક અને પરલકના ધાર્મિક જીવનને હણી - ધોગતિમાં પિહોચાડે છે તે ખરેખરૂં વિષ છે. તેવું વિષ ગુરૂ-વડિલ જનની અવજ્ઞા કરવી તે છે. ગુરૂજનની અવજ્ઞા કરવી એ અવિય કહેવાય છે અને જનધર્મ વિનય પ્રધાન ધર્મ છે, તેમાં ખાસ સેવ્ય સેવક ધર્મને સર્વ આધાર વિનય ઉપર રહેલો છે. તે વિય સેવ્ય–ગુરૂ જનની આગલ ન થતાં ઉલટી તેમની અવજ્ઞા કરવામાં આવે છે તેથી વિષના જેવું વિપરીત કાર્ય બને છે. એ ગુરૂજનની અવજ્ઞારૂપ વિષ માણસના ધાર્મિક જીવનને હણી ઉત્તરેતર નારછીની ભયંકર સ્થિતિએ પહોચાડે છે અને આ લોકમાં નિંદાપાત્ર બનાવી ધૈર્ય, ધૈર્ય, ગાંભીર્ય વિગેરે સદ્ગણોને નાશ કરાવી અનુફૂલ તથા પ્રતિકૂલ ભાવનું ભાન કરાવી રાગદ્વેષને વશ કરાવે છે. તેથી કહ્યું છે કે, “ગુરૂજનની અવજ્ઞા કરવી તે ખરેખરૂં વિષ છે.”
આ પ્રમાણે વિવેચન કરી સૂરિશ્રીના પ્રશ્નોત્તર રૂપે નરની ગાથા સંપૂર્ણ કરી શિષ્યએ ઘણું આદરથી પિતાની નિર્મલ મનેવૃત્તિમાં ધારી લીધી.
किं पथ्यदनं धर्मः कः शुचिरिह यस्य मानसं शुध्धम् । का पंडितो विवेकी किं विषमवधीरिता गुरवः ॥ ५॥ શિષ્ય–પરલોક માં ખાવાનું ભાતુ શું ? ગુરૂ-ધર્મ. શિષ્ય આ લેકમાં પવિત્ર કેણ ?

Page #21

વૃતાંત સંગ્રહ
૧૪
ગુરૂ–જેનું હૃદય શુદ્ધ હોય તે. શિષ્ય—પંડિત કોણ ? ગુરૂ–વિવેકી. શિષ્ય—ઝેર કયું? ગુરૂગુરૂ–વડિલ જનની અવજ્ઞા કરવી તે.
વૃતાંત સંગ્રહ.
ધર્મક્રિયાપ્રધાન ઉત્તરક્રિયા. ભાવનગરના જનવર્ગના અગ્રેસર વેરા જશરાજ સુરચંદ નો ગયા માગશર માસમાં શ્રી સિદ્ધગિરિના પવિત્ર તીર્થમાં જે સ્વર્ગવાસ થયે હતું, તેની ઉત્તર ક્રિયા તેમના સુજ્ઞ પુત્ર વોરા અમરચંદ જસરાજે ધર્મક્રિયા પૂર્વક કરેલી છે, એ ખબર જાણી સર્વ આસ્તિક જૈનોને હર્ષ થયા વિના રહેશે નહીં. આજકાલ ઉત્તરક્રિયા કેવલ ભૂરિ ભજનમાંજ કૃતાર્થ ગણાય છે અને ક્ષણિક કીને માટે દ્રવ્યો મેટે ભેગ ફરજીયાત રીતે ખચીં ઘણું મધ્યમ કુટું. બે પાયમાલ થઈ જાય છે અને મરનારની પાછલ કાંઇપણ ધર્મક્રિયા થઈ શકતી નથી. કદિ કોઈ દ્રવ્યવાન ભૂરિ ભજન કરવા સમર્થ હોય તે માત્ર તે ફરજીયાત કાર્ય કરી ધર્મક્રિયાને તદન વિસરી જાય છે. આ કનિષ્ટ પદ્ધતિને દૂર મુકી વેરા અમરચંદ ભાઈએ ઉભય પક્ષને માન આપી પોત્તાના સ્વર્ગવાસી પિતાની ઉત્તરક્રિયા પૂર્ણ શ્રદાથી દીપાવી છે. તેમની પાછલ, અઠ્ઠાઈ ઉત્સવ નો આરંભ કરી છેવટે ભૂરિ ભોજન આપી ઉભય માગને પૂરેપૂરા

Page #22

૧૪૨
આત્માનંદ પ્રકાશ, text --હ . અડદન મહમHAM
ન્યાય આપે છે. તે સાથે નવપદજીની નવ સંખ્યાને સ્મરણમાં રાખવાની ઈચ્છાથી હોય તેમ તેઓએ જુદાજુદા નવ ખાતાઓમાં રોગ્ય રકમ આપી ઉપકારી પિતાનું પારલૌકિક સ્મરણ સદાને માટે અવિચલ રાખ્યું છે. અમે તેમને ધન્યવાદ આપીએ છીએ અને બીજા શ્રીમતે તેમનું અનુકરણ કરે, એવી આશા રાખીએ છીએ.
જુદાજુદા નવ ખાતાઓના નામ. (૧) રૂ. ૫૦૦) જૈન નિરાશ્રિત કુંડમાં (ર) ૪૦૦) શ્રી સિદ્ધાચલમાં યાત્રાળુઓની ભક્તિ માટે.
૧૦) મરણતિથિએ પ્રભુભક્તિ કરવામાં ૧૦૦) ભાવનગર પાંજરા પોલમાં. ૫૧) શ્રી બનારસ જૈન પાઠશાળામાં. ૨૧) સત ક્ષેત્રમાં. ૨૦) ઉત્તર ક્રિયા વખતે હિંસા બંધ કરવામાં ૧૫) શ્રીવૃદ્ધિચંદ્રજી જૈનશાલામાં. ૧૫) ઉજમબાઈ જૈનકન્યાશાળામાં.
અન્યકિતને ચમત્કાર. એક વખતે કોઈ એક જૈન વિદ્વાન મુનિ ગુરૂની પાસે એકલા વિહાર કરવાની રજા લેવા આવ્યા. ગુફએ નિસાર્યું કે, હજુ આ

Page #23

અપેક્તિને ચમત્કાર,
૧૪૨ && && && &&& &&& & && મુનિને સંવેગ પરિપક્વ નથી તેથી તે એકલા વિહાર કરવાના અને ધિકારી નથી તેથી તેમ કરવા આજ્ઞા આપી નહીં એટલે તે વિદ્યા ગર્વિષ્ઠ મુનિએ આગ્રહથી જણાવ્યું કે, ગુરૂ મહારાજ, મને વિહારની આજ્ઞા આપો. આપના પસાથી મને વિધા પ્રાપ્ત થઇ છે, તેથી અનેક સ્થળે ઉપદેશ આપી વિવિધ ચૈત્યોની યાત્રા કરી હું પાછો આપની પાસે સત્વર હાજર થઇશ. તેને આગ્રહ જોઈ કૃપાળુ ગુરૂએ આજ્ઞા આપી એટલે તે યુવાન મુનિએ ત્યાંથી હર્ષ પામી વિહાર કર્યો. કેટલેક દિવસે તે કોઈ નગરીમાં આવી ચડયા તે નગરીમાં મિથ્યાત્નીઓની ઘણી વસ્તી હતી. પ્રતિ દિવસે વિવિધ ભેગને પ્રાપ્ત કરનારા મિથ્યાત્વી મુનિઓ મોટા આડંબરથી ત્યાં રહેતા હતા. ત્યાં શ્રાવકે ની સંખ્યા ઘણુંજ જુજ હતી અને તે પણ નિર્ધન રિથતિ માં હતી.
આ યુવાન મુનિ ત્યાં આવી ઘણાં દિવસ રહ્યા. એક દિવસ કઇ મિથ્યાત્વના પર્વને દિવસ આવે. આખી નગરીમાં મહા
સવ થઈ રહ્યા. મહેન્નતિવાલા મિથ્યાત્વીઓના વરઘોડાના ઠાઠ. માઠ જોઈ આ યુવાન જૈન મુનિ આશ્ચર્ય પામી ગયા. તેમના મનમાં મિથ્યાવીના મહોદયની અસર થવા લાગી. મિથ્યાત્વી સાધુઓના વૈભવ અને સન્માન જે તે પોતાને હલકા સાધુ ગણવા લાગ્યા. સુંદર પિશાકમાં અને રાજકીય વૈભવ વિલાસમાં રહી મહાપૂજાની મિજમાં મગ્ન રહેલા મિથ્યાત્વી મહારાજને જોતાં જ તે યુવાન મુનિ વિચાર કરવા લાગ્યા. અરે જગતમાં જૈન દીક્ષા મટી ગણાય છે પણ તેમાં દીક્ષિત થયેલા સાધુઓને ઘણું વિટંબણ વેઠવી પડે છે. નાના
સ રચા. એક લિ.
થઈ રહ્યો. મારા અને દિવસ

Page #24
144 આત્માને પ્રકાશ ના અભાવથી મલિન દેહ રાખવા પડે છે, ગમે તેવા આહાર લઈ રસનાને જોઈએ તેવી પિત અપાતી નથી, કેશને કષ્ટકારી લાચ કરવો પડે છે, ત્રિકાલ પ્રતિક્રમણની ક્રિયા સાચવવી પડે છે અને ખની ધારની જેમ પ્રત્યેક ક્ષણે યતના પૂર્વક વર્તવું પડે છે. આવા પરીષહને સહન કરનારા જૈન મુનિઓ રંકની જેમ રખડતા કરે છે. તેઓની વિદ્વત્તાં સન્માન કે વિભવની શભા મેળવી શકતી નથી. આવાં વિચારથી એ વિદ્વાન્ મુનિએ પોતાના ગુરૂ ઉપર એક પત્ર લખી જણાવ્યું કે, મિયાત્રીઓના મહારાજની આગલ આપણુ જૈન મુનિઓ ઘણું અધમ સ્થિતિ જોગવીએ છીએ. આ પત્ર વાંચતાં જ ગુરૂ વિચારમાં પડ્યા અને પોતાનો વિદ્વાન શિષ્ય ભ્રષ્ટ ન થાય તેમ ધારી તેની ઉપર નીચે એક અક્તિને ગૂઢાર્થ ભરેલ બ્લેક લખી જણાવી પોતાના યુવાન શિષ્યને એકલા વિહાર કરવાનો નિષેધ કર્યો. शार्दल विक्रीडित. उच्चैरेष तरुः फलं च विपुलं दृष्ट्वैव दृष्टया शुकः पक्वं शालिवनं विहाय जडधीस्तां नालिकेरं गतः / तत्रारुह्य बभुक्षितेन मनसा यत्नः कृतो भेदने મારા તસ્ય ન વર્ક વિઝતા પંજૂતા સૂતા ? ભાવાર્થ-કઈ જઠ બુદ્ધિવાળા શુક પક્ષી નારીએલના ઉંચા વૃક્ષને અને તેના મોટા ફલને જોઈ તત્કાલ પાકેલા શાલના વનને છેડી ત્યાં ગયો. તે ઉપર બેસી ક્ષુધાતુર બનવડે તેના ફલને ભેદવા ઘણો યત્ન કરવા લાગ્યો. પણ કાંઈ વહ્યું નહીં કેવલ તેની આશા ગલિત થઈ એટલું જ નહીં પણ તેની ચાંચ પણ ચુર્ણ થઈ ગઈ. આ શ્લેકને ગૂઢાર્થ સમજી તે વિદ્વાન મુનિને પ્રતિબોધ થા. જૈન શાસન રૂપ શાલિવનને છેડી મિથ્યાત્વ રૂપ મિટા નારીએરના કઠિન ફલવાલા વૃક્ષ ઉપર જવા કરેલે કુવિચાર બંધ કર્યો. For Private And Personal Use Only