Book Title: Anekant darshan ka Sanskruti Adhar
Author(s): 
Publisher: Z_Mahendrakumar_Jain_Nyayacharya_Smruti_Granth_012005.pdf
Catalog link: https://jainqq.org/explore/210051/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAntadarzana kA sAMskRtika AdhAra bhAratIya vicAra paramparAmeM spaSTataH do dhArAe~ haiM / eka dhArA vedako pramANa mAnanevAle vaidika darzanoMkI hai aura dUsarI vedako pramANa na mAnakara puruSAnubhava yA puruSasAkSAtkArako pramANa mAnanevAle zramaNa santoM kI / yadyapi cArvAkadarzana bhI vedako pramANa nahIM mAnatA kintu usane AtmAkA astitva janmase maraNa paryanta hI svIkAra kiyA hai / usane paraloka, puNya-pApa-mokSa jaise AtmapratiSThita tattvoMkI tathA AtmasaMzodhaka AdikI upayogitA svIkRta nahIM kI hai ataH avaidika hokara bhI vaha zramaNadhArAmeM sammilita nahIM kiyA jA sktaa| zramaNadhArA vaidika paramparAko na mAnakara bhI AtmA, jar3abhinna jJAnasantAna, puNya-pApa, paraloka, nirvANa AdimeM vizvAsa rakhatI hai ataH pANinikI paribhASAke anusAra Astika hai| vedako yA Izvarako jagatkA na mAnaneke kAraNa zramaNadhArAko nAstika kahanA ucita nahIM hai, kyoMki kisI eka paramparAko na mAnaneke kAraNa yadi zramaNa nAstika kahe jAte haiM to zramaNaparamparAko na mAnaneke kAraNa vaidika bhI mithyAdRSTi Adi vizeSaNoMse pukAre jA sakate haiN| zramaNadhArAkA sArA tattvajJAna yA darzana vistAra jIvanazodhana yA cAritravRddhike lie huA thaa| vaidika paramparAmeM tattvajJAnako hI muktikA sAdhana mAnA hai jabaki zramaNadhArAmeM caaritrko| vaidika paramparA vairAgya Adise jJAnako puSTa karatI hai aura vicArazuddhi karake mokSa mAna letI hai jabaki zramaNaparamparA kahatI hai ki usa jJAna yA vicArakA koI mUlya nahIM jo jIvanameM na utare / jisakI suvAsase jIvana suvAsita na ho| vaha jJAna yA vicAra mastiSkake vyAyAmase adhika kucha bhI mahattva nahIM rkhte| jaina paramparAmeM tattvArthasUtrakA Adya sUtra hai-"samyagdarzanajJAnacAritrANi mokSamArgaH' ( tattvArthasUtra 1 / 1 ) arthAt samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritrakI AtmapariNati mokSakA mArga hai / yahA~ mokSakA sAkSAt kAraNa cAritra hai| samyagdarzana aura samyagjJAna to usa cAritrake paripoSaka hai / bauddha paramparAkA aSTAGga mArga bhI cAritrakA hI vistAra hai| tAtparya yaha ki zramaNadhArAmeM jJAnakI apekSA cAritrakA hI antima mahattva rahA hai aura pratyeka vicAra aura jJAnakA upayoga cAritra arthAt Atmazodhana yA jIvana meM sAmaJjasya sthApita karane ke lie kiyA gayA hai| zramaNasantoMne tapa aura sAdhanAke dvArA vItarAgatA prApta kI aura usI paramavItarAgatA samatA yA ahiMsAkI utkRSTa jyotiko vizvameM pracArita karaneke lie vizvatatvoMkA sAkSAtkAra kiyaa| inakA sAdhya vicAra nahIM, AcAra thA, jJAna nahIM, cAritra thA, vAgvilAsa yA zAstrArtha nahIM, jIvana zuddhi aura saMvAda thA / ahiMsAkA antima artha hai jIvamAtrameM-cAhe vaha sthAvara ho yA jaMgama, pazu ho yA manuSya, brAhmaNa ho yA kSatriya yA zUdra, gorA ho yA kAlA, etaddezIya ho yA videzI-deza kAla zarIrAkArake AvaraNoMse pare hokara samatvadarzana / pratyeka jIva svarUpase caitanyazaktikA akhaNDa zAzvata AdhAra hai| karma yA vAsanAoMke kAraNa vRkSa, kIr3Amakor3A, paza aura manuSya Adi zarIroMko dhAraNa karatA hai para akhaNDa caitanyakA eka bhI aMza usakA naSTa nahIM hotA vaha vAsanA yA rAga dveSAdike dvArA vikRta avazya ho jAtA hai / manuSya apane deza-kAla Adi nimittoMse gore yA kAle kisI bhI zarIrako dhAraNa kie ho, apanI vRtti yA karmake anusAra brAhmaNa, kSatriya, vaizya aura zadra kisI bhI zreNImeM usakI gaNanA vyavahArameM kI jAtI ho, kisI bhI dezameM utpanna huA ho, kisI bhI santakA upAsaka ho, vaha ina vyAvahArika nimittoMse U~ca yA nIca nahIM ho sktaa| kisI varNa vizeSameM utpanna honeke kAraNa hI vaha dharmakA ThekedAra nahIM bana sakatA / mAnavamAtrake malataH samAna adhikAra haiN| na kevala mAnavake kintu pazu, kIr3e-makor3e, vRkSa Adi prANiyoMke bhI / amuka-prakArakI AjIvikA yA vyApArake kAraNa vaha kisI mAnavAdhikArase vaMcita nahIM ho sktaa| yaha mAnavasamatvabhAvanA yA prANimAtra-samatAkI Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4 / viziSTa nibandha : 339 utkRSTa sattvamaitrI ahiMsA ke vikasita rUpa haiM / zramaNasantoMne yahI kahA ki eka manuSya kisI bhUkhaNDapara yA anya bhautika sAdhanoM para adhikAra kara leneke kAraNa jagat meM mahAn etAvatA dUsaroMke nirdalanakA janmasiddha adhikArI nahIM ho sakatA / kisI varNavizeSameM utpanna honeke kAraNa dUsaroMkA zAsaka yA dharmakA ThekedAra nahIM ho sakatA / bhautika sAdhanoM kI pratiSThA bAhya meM kadAcit ho bhI para dharmakSetra meM prANimAtrako eka hI bhUmipara baiThanA hogA, haraeka prANIko dharmakI zItala chAyAmeM samAna bhAvase santoSakI sA~sa lenekA suavasara hai| vyakti Atmasamatva, vItarAgatva yA ahiMsA ke vikAsase mahAna ho sakatA hai na ki jagat meM viSamatA phailAnevAle hiMsaka parigrahake saMgrahase / Adarza tyAga hai na ki saMgraha / isa taraha jAti, varNa, raMga, deza, AkAra, parigrahasaMgraha Adi viSamatama aura saMgharSa ke kAraNoMse pare hokara prANimAtrako samatva, ahiMsA aura vItarAgatAkA pAvana sandeza ina zramaNasantoMne usa samaya diyA jaba yajJa Adi kriyAkANDa eka vargavizeSakI jIvikA ke sAdhana bane hue the / svargake TikiTa kucha gAya, sonA aura striyoMkI dakSiNAse prApta ho jAte the, dharmake nAmapara gomedha, ajAmedha kvacit naramedha takakA khulA bAjAra thA, jAtigata uccatva, nIcatvakA viSa samAjagarIrako dagdha kara rahA thA, aneka prakArase sattAko hathiyAne ke SaDyantra cAlU the / usa babara yuga meM mAnavasamatva yA prANimaitrIkA udAratama sandeza ina yugadharmI santoMne nAstikatAkA mithyA lAMchana sahate hue bhI diyA aura bhrAnta janatAko saccI samAja racanAkA mUlamantra batAyA / para yaha anubhavasiddha bAta hai ki ahiMsAkI sthAyI pratiSThA manaH zuddhi aura vacanazuddhike binA nahIM ho sakatI / hama bhale hI zarIrase dUsare prANiyoMkI hiMsA na kareM para yadi vacanavyavahAra aura cittagata vicAra viSama yA visaMvAdI haiM to kAyika ahiMsA pala hI nahIM sktii| apane vicAra arthAt matako puSTa karane ke lie U~ca-nIca zabda bole jAyeMge aura phalataH hAthApAIkA avasara Ae binA na rhegaa| bhAratIya zAstrArthoMkA itihAsa aneka hiMsAkANDoM ke khUnI pannoMse ra~gA huA hai / ataH yaha Avazyaka thA ki ahiMsAkI sarvAGgINa pratiSThAke lie vizvakA yathArthaM tattvajJAna ho aura vicArazuddhimUlaka vacanazuddhikI jIvanavyavahArameM pratiSThA ho / yaha saMbhava hI nahIM hai ki eka vastuke sambandhameM paraspara virodhI matavAda calate raheM, apane pakSa samarthanake lie ucita, anucita zAstrArtha hote raheM, pakSapratipakSoMkA saMgaThana ho, zAstrArtha meM hAranevAleko telakI jalatI kar3AhI meM jIvita tala dene jaisI hiMsaka hor3eM bhI lageM, phira bhI paraspara ahiMsA kAyama rahe ! bhagavAn mahAvIra eka parama ahiMsaka santa the / unane dekhA ki AjakA sArA rAjakAraNa dharma aura matavAdiyoM ke hAtha meM hai / jabataka ina matavAdoMkA vastusthitike AdhArase samanvaya na hogA tabataka hiMsA kI jar3a nahIM kaTa sakatI / unane vizvake tattvoMkA sAkSAtkAra kiyA aura batAyA ki vizvakA pratyeka cetana aura jar3a tattva anantadharmokA bhaNDAra hai / usake virAT svarUpako sAdhAraNa mAnava paripUrNarUpa meM nahIM jAna sakatA / usakA kSudrajJAna vastuke eka-eka aMzako jAnakara apane meM pUrNatAkA durabhimAna kara baiThA hai / vivAda vastumeM nahIM hai, vivAda to dekhanevAloMkI dRSTimeM hai / kAza, ye vastuke virAT anantadharmAtmaka yA anekAntAtmaka svarUpa jhA~kI pA sakate / unane isa anekAntAtmaka tattvajJAnakI ora matavAdiyoM kA dhyAna khIMcA aura batAyA ki dekho, pratyeka vastu anantaguNa paryAya aura dharmokA akhaNDa piNDa hai / yaha apanI anAdyananta santAnasthitikI dRSTise nitya hai, kabhI bhI aisA samaya nahIM A sakatA jaba vizvake raGgamaJcase eka kaNakA bhI samUla vinAza ho jAya / sAtha hI pratikSaNa usakI paryAe~ badala rahI haiM, usake guNa-dharmo meM sadRza yA visadRza pari vartana ho rahA hai / ataH vaha anitya bhI hai / isI taraha ananta guNa, zakti, paryAya aura dharma pratyeka vastukI Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 340 : DaoN. mahendrakumAra jaina nyAyAcAryaM smRti-granthaM nijI sampatti haiN| inameMse hamArA svalpa jJAnalava eka-eka aMzako viSaya karake kSudra matavAdoMkI sRSTi kara rahA hai| AtmAko nitya siddha karanevAloMkA pakSa apanI sArI zakti AtmAko anitya siddha karanevAloMkI ukhAr3apachAr3a meM lagA rahA hai to anityavAdiyoMkA guTa nityavAdiyoMko bhalA-burA kaha rahA hai / mahAvIrako vAdiyoMkI buddhi aura vRttipara tarasa AtA thA / ve buddhakI taraha Atmanityatva aura anityatva, paraloka aura nirvANa Adiko avyAkRta kahakara bauddhika tamakI sRSTi nahIM karanA cAhate the / unane ina sabhI tattvoMkA yathArtha svarUpa batAkara ziSyoMko prakAzameM lAkara unheM mAnasasamatAkI samabhUmipara lA diyA / ne batAyA ki vastuko tuma jisa dRSTikoNase dekha rahe ho, vastu utamI nahIM hai usameM aise ananta dRSTikoNoMse dekhe jAnekI kSamatA hai, usakA virATa svarUpa anantadharmAtmaka hai / tumheM jo dRSTikoNa virodhI mAlUma hotA hai usakA ImAnadArIse vicAra karo vaha bhI vastumeM vidyamAna hai / cittase pakSapAtakI durabhisandhi nikAlo aura dUsareke dRSTikoNako bhI utanI hI prAmANikatAse vastumeM khojo vaha vahIM laharA rahA hai| hA~, vastukI sImA aura maryAdAkA ullaMghana nahIM honA caahie| tuma cAho ki jar3ameM cetanatva khojA jAya yA cetanameM jar3atva, to nahIM mila sakatA / kyoMki pratyeka padArtha ke apane-apane nijI dharma nizcita haiN| maiM pratyeka vastuko anantadharmAtmaka kaha rahA hU~, sarvadharmAtmaka nahIM / ananta zramameM cetanake saMbhava ananta dharma cetanameM mileMge tathA acetanagata saMbhava dharma acetana meM / cetanake guNadharma acetanameM nahIM pAe jA sakate aura na acetanake cetanameM / hA~, kucha aise sAmAnya dharma bhI haiM jo cetana aura acetana donoMmeM sAdhAraNa rUpase pAe jAte haiM / tAtparya yaha ki vastumeM bahuta guMjAiza hai / vaha itanI virAT hai jo hamAre, tumhAre ananta dRSTikoNoMse bekhI aura jAnI jA sakatI hai| eka kSudra-dRSTi ke AgrahapUrvaka dUsarekI dRSTikA tiraskAra karanA yA apanI dRSTikA ahaMkAra karanA vastuke svarUpakI nAsamajhIkA pariNAma hai / haribhadrasUrine likhA hai ki "Agraho vata ninorSAta yukti tatrayatra matirasya niviSTA / pakSapAtarahitasya tu yuktiryatra tatra nivezam // " matireti arthAt AgrahI vyakti apane matapoSaNa ke lie yuktiyA~ DhUMr3hatA hai, yuktiyoMko apane matako ora le jAtA hai para pakSarahita madhyastha vyakti yuktisiddha vastusvarUpa ko svIkAra karanemeM apanI matikI saphalatA mAnatA hai / anekAnta darzana bhI yahI sikhAtA hai ki yuktisiddha vastusvarUpakI ora apane matako lagAo na ki apane nizcita matakI ora vastu aura yuktikI khIMcAtAnI karake unheM bigAr3anekA duSprayAsa karo, aura na kalpanAkI ur3Ana itanI lambI lo jo vastukI sImAko hI lA~gha jAya / tAtparya yaha ki mAnasa samatAke lie yaha vastusthitimUlaka anekAnta tattvajJAna atyAvazyaka hai / isake dvArA isa naratanadhArIko jJAta ho sakegA ki vaha kitane pAnI meM hai, usakA jJAna kitanA svalpa hai, aura vaha kisa durabhimAnase hiMsaka matavAdakA sarjana karake mAnavasamAjakA ahita kara rahA hai| isa mAnasa ahiMsAtmaka anekAnta darzanase vicAroM meM yA dRSTikoNoM meM kAmacalAU samanvaya yA DholA- DhIlA samajhautA nahIM hotA kintu vastusvarUpake AdhArase yathArtha tattvajJAnamUlaka samanvayadRSTi prApta hotI hai / DaoN0 sara rAdhAkRSNan iMDiyana philAsaphI ( jilda 1, pR0 305 - 6 ) meM syAdvAdake Upara apane vicAra prakaTa karate hue likhate haiM ki - "isase hameM kevala ApekSika athavA ardhasatyakA hI jJAna ho sakatA hai, syAdvAdase hama pUrNa satyako nahIM jAna sakate / dUsare zabdoM meM- syAdvAda hameM ardhasatyoMke pAsa lAkara paTaka detA hai aura inhIM ardhasatyoMko pUrNasatya mAna leneko preraNA karatA hai, parantu kevala nizcita- anizcita ardhasatyoMko milAkara ekasAtha rakha dene se vaha pUrNasatya nahIM kahA jA sakatA / Adi / " Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4 / viziSTa nibandha : 341 kyA sara rAdhAkRSNan yaha batAnekI kRpA kareMge ki syAdvAdane nizcita-anizcita ardhasatyoMko pUrNasatya mAnanekI preraNA kaise kI hai ? hA~, vaha vedAntakI taraha cetana aura acetanake kAlpanika abhedakI dimAgI daur3ameM avazya zAmila nahIM huA, aura na vaha kisI aise siddhAntakA samanvaya karanekI salAha detA hai jisameM vastusthitikI upekSA kI gaI ho / sara rAdhAkRSNanako pUrNasatya vaha kAlpanika abheda yA brahma iSTa hai jisameM cetana-acetana, marta-amarta sabhI kAlpanika rItise samA jAte haiN| ve syAdvAdako samanvayadRSTiko ardhasatyoMke pAsa lAkara paTakanA samajhate haiM / para jaba pratyeka vastu svarUpataH anantadharmAtmaka hai taba usa vAstavika natIjepara pahu~cane ko ardhasatya kaise kaha sakate haiN| hA~, vaha usa pramANa-viruddha kAlpanika abhedakI ora vastusthitimUlaka dRSTise nahIM le jA sakatA / vaise saMgrahanayakI eka carama abhedakI kalpanA jainadarzanakAroMne bhI kI hai aura usa paramasaMgrahanayakI abhedadRSTise batAyA hai ki 'sarvamekaM sadavizeSAt' arthAt jagat eka hai, sadrUpase cetana aura acetanameM koI bheda nahIM hai| para yaha eka kalpanA hai kyoMki aisA eka sat nahIM hai jo pratyeka maulika dravyameM anugata rahatA ho / ataH yadi sara rAdhAkRSNanako carama abhedakI kalpanA hI dekhanI ho to ve paramasaMgrahanayake dRSTikoNameM dekha sakate haiM, para vaha kevala kalpanA hogI, vastusthiti nhiiN| pUrNasatya to vastukA anekAntAtmaka rUpase darzana hI hai na ki kAlpanika abhedakA darzana / isI taraha pro0 baladeva upAdhyAya isa syAdvAdase prabhAvita hokara bhI sara rAdhAkRSNankA anusaraNakara syAdvAdako mUlabhUtatattva ( eka brahma ?) ke svarUpakake samajhane meM nitAnta asamartha batAnekA sAhasa karate haiM / inane to yahA~ taka likha diyA hai ( bhAratIya darzana, pR0 173 ) ki "isI kAraNa yaha vyavahAra tathA paramArthake bIcoMbIca tattvavicArako katipaya kSaNake lie visramma tathA virAma denevAle vizrAmagRhase bar3hakara adhika mahattva nahIM rkhtaa|" Apa cAhate haiM ki pratyeka darzanako usa kAlpanika abheda taka pahu~canA caahie| para syAdvAda jaba vastu vicAra kara rahA hai taba vaha paramArtha sat vastukI sImAko kaise lA~dha sakatA hai ? brahmakavAda na kevala yuktiviruddha hI hai para Ajake vijJAnase usake ekIkaraNakA koI vAstavika mUlya siddha nahIM hotaa| vijJAnane eTamataka vizleSaNa kiyA hai aura pratyekakI apanI svatantra sattA svIkAra kI hai| ataH vastukI anekAntAtmaka sImApara pahu~cAkara yadi syAdvAda buddhiko virAma detA hai to yaha usakA bhUSaNa hI hai / dimAgI abhedase vAstavika sthitikI upekSA karanA manoraJjanase adhika mahattvakI bAta nahIM ho sktii| isI taraha zrIyuta hanumantarAva ema0 e0 ne apane eka lekhameM likhA hai ki syAdvAda sarala samajhautekA mArga upasthita karatA hai, vaha pUrNasatyataka nahIM le jAtA Adi / ye saba ekahI prakArake vicAra hai, jo yAdvAdake svarUpako na samajhaneke yA vastusthitikI upekSA karaneke pariNAma haiN| maiM pahile likha cukA hU~ ki mahAvIrane dekhA ki-vastu to apane sthAnapara apane virATa rUpameM pratiSThita hai usameM anantadharma jo hameM paraspara virodhI mAlama hote haiM, aviruddha bhAvase vidyamAna hai, para hamalogoM kI dRSTimeM virodha honese usakI yathArtha sthitiko nahIM samajha pA rahe haiM / jainadarzana vAstava meM bahutvavAdI hai| vaha do pRthak sattA vastuoMko vyavahArake lie kalpanAse abhinna kaha bhI de para vastukI nijI maryAdAkA ullaMghana nahIM karanA cAhatA / jainadarzana eka vyaktikA apane guNa-paryAyoMse vAstavika abheda mAnatA hai para do vyaktiyoMmeM avAstavika abhedako nahIM mAnatA / isa darzanakI yahI vizeSatA hai jo yaha paramArthasata vastuko paridhiko nahIM lA~dhakara usakI sImAmeM hI vicAra karatA hai / aura manuSyoMko kalpanAko ur3Anase viratakara vastukI ora dekhaneko bAdhya karatA hai / jisa carama abhedataka na pahu~cane ke kAraNa anekAntadarzanako sara rAdhAkRSNan jaise vicAraka ardhasatyoM kA samudAya kahate haiM usa carama abhedako bhI anekAntadarzana eka-vyaktikA eka dharma mAnatA hai vaha una abheda kalpakoMko kahatA hai ki vastu isase bhI bar3I hai abheda to usakA eka dharma hai| dRSTiko aura udAra tathA Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 342 : DaoN0 mahendrakumAra jaina nyAyAcAryaM smRti grantha vizAla karake vastuke pUrNarUpako dekho usameM abheda eka konemeM par3A hogA aura abhedake anantoM bhAI-bandhu usameM tAdAtmya ho rahe hoMge / ataH ina jJAnalavadhAriyoMko udAradRSTi denevAle tathA vastukI jhAMkI dikhAnevAle anekAnta darzanane vAstavika vicArakI antima rekhA khIMcI hai / aura yaha saba huA hai mAnasa samatAmUlaka tattvajJAnakI khoja meM | jaba isa prakAra vastusthiti ho anekAntamayI yA anantadharmAtmikA hai taba sahaja hI manuSya yaha socane lagatA hai ki dUsarA vAdI jo kaha rahA hai usakI sahAnubhUtise samIkSA honI cAhie aura vastusthitimUlaka samIkaraNa honA caahie| isa svIyasvalpatA aura vastu anantadharmatA ke vAtAvaraNase nirarthaka kalpanAoMkA jAla TUTegA aura ahaMkArakA vinAza hokara mAnasasamatAkI sRSTi hogI, jo ahiMsAkA saMjIvanabIja hogA / isa taraha mAnasasamatA ke lie anekAntadarzana hI ekamAtra sthira AdhAra ho sakatA hai / jaba anekAntadarzanase vicArazuddhi ho jAtI hai taba svabhAvataH vANImeM namratA aura parasamanvayakI vRtti utpanna ho jAtI hai / vaha vastusthitiko ullaMghana karanevAle zabdakA prayoga hI nahIM kara sakatA / isIlie jainAcAryoMne vastukI anekadharmAtmakatAkA dyotana karaneke lie 'syAt' zabdake prayogakI AvazyakatA batAI hai / zabdoMmeM yaha sAmarthya nahIM hai jo vastuke pUrNarUpako yugapat kaha sake / vaha eka samaya meM eka hI dharmako kaha sakatA hai / ataH usI samaya vastu vidyamAna zeSa dharmokI sattAkA sUcana karane ke lie 'syAt' zabdakA prayoga kiyA jAtA hai / 'syAt ' ke 'sunizcita dRSTikoNa', 'nirNIta apekSA' ye hI artha haiM 'zAyada, saMbhava, kadAcit' Adi nahIM / 'syAdasti' kA vAcyArtha hai ' svarUpAdikI apekSAse vastu hai hI' na ki 'zAyada hai' 'saMbhava hai' yA 'kadAcit hai' Adi / saMkSepataH anekAntadarzana jahA~ cittameM samatA, madhyasthabhAva, vItarAgatA, niSpakSapAtatAkA udaya karatA hai vahA~ syAdvAda vANI meM nirdoSatA lAnekA pUrA avasara detA hai| isa taraha ahiMsAkI paripUrNatA aura sthAfatAkI preraNAne mAnasazuddhike lie anekAntadarzana aura vacanazuddhike lie syAdvAda jaisI nidhiyoMko bhAratIya saMskRtike koSAgAra meM diyA / bolate samaya vaktAko sadA yaha dhyAna rahanA cAhie ki jo vaha bola rahA hai vastu utanI hI nahIM hai vastu bahuta bar3I hai usake pUrNarUpataka zabda nahIM pahu~ca sakate / isI bhAvako jatAne ke lie vaktA 'syAt' zabdakA prayoga karatA hai / 'syAt' yaha zabda vidhiliG meM niSpanna hotA hai jo apane vaktavyako nizcita rUpameM upasthita karatA hai na ki saMzaya rUpameM / jaina tIrthaMkaroMne isa taraha sarvAGgINa ahiMsAkI sAdhanAkA vaiyaktika aura sAmAjika donoM prakArakA pratyakSAnubhUta mArga btaayaa| unane padArthoM ke svarUpakA yathArtha nirUpaNa to kiyA hI, sAtha hI sAtha padArthoMke dekhanekA, unake jJAna karanekA, unake svarUpako vacana se kahane kA nayA vastusparzI tarIkA btaayaa| isa ahiMsaka dRSTise yadi bhAratIya darzanakAroMne vastukA nirIkSaNa kiyA hotA to bhAratIya jalpakathAkA itihAsa raktaraMjita na huA hotA, aura dharma tathA darzanake nAma para mAnavatAkA nirdalana nahIM hotA / para ahaMkAra aura zAsanabhAvanA mAnavako dAnava banA detI hai / phira dharma aura satakA 'aham' atidurnivAra hotA hai / parantu yugayugameM aise hI dAnavoMko mAnava banAneke hI lie ahiMsaka santa isI samanvayadRSTi isI samatAbhAva aura isI sarvAGgINa ahiMsAkA sandeza dete Ae haiM / yaha jainadarzanako vizeSatA hai / jo vaha ahiMsAkI taha pahu~caneke lie kevala dhArmika upadeza taka hI sImita nahIM rahA apitu vAstavika sthitike AdhArase dArzanika gutthiyoM ko sulajhAne kI maulikadRSTi bhI khoja sakA / na kevala dRSTi ho kintu mana, vacana aura kAya tonoM dvAroMse honevAlI hiMsAko rokanekA prazastatama mArga bhI upasthita kara sakA / Aja DaoN0 bhagavAnadAsajI jaise manISI samanvaya aura saba kara rahe haiM / ve varSoMse kaha rahe haiM ki samanvayadRSTi prApta hue binA dharmokI maulika ekatAkI AvAja bulanda svarAjya sthAyI nahIM ho sakatA, mAnava Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4/ viziSTa nibandha : 343 mAnava nahIM raha sktaa| unhoMne apane 'samanvaya' aura 'darzanakA prayojana' Adi granthoMmeM isI samanvayatattvakA bhari-bhari pratipAdana kiyA hai| jaina RSiyoMne isa samanvaya (syAdvAda) siddhAnta para hI saMkhyAbaddha grantha likhe hai| inakA vizvAsa hai ki jabataka dRSTi meM samIcInatA nahIM AyagI tabataka jhagar3e aura saMgharSa bane rheNge| naye dRSTikoNase vastusthititaka pahu~canA hI jIvako visaMvAdase haTAkara use saMvAdI banA sakatA hai / yahI jainadarzanakI bhAratIya saMskRtiko dena hai / Aja hameM jo svAtantryake darzana hue vaha isI ahiMsAkA puNya phala hai, aura vizvameM bhAratakA mastaka yadi koI U~cA rakha sakatA hai to yaha nirUpAdhi ahiMsA bhAvanA hii|