Book Title: Adhunik Hindi Jain Mahakavya sima aur Sambhavana
Author(s): Indu Rai
Publisher: Z_Deshbhushanji_Maharaj_Abhinandan_Granth_012045.pdf
Catalog link: https://jainqq.org/explore/210245/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Adhunika hindI jaina mahAkAvya : sImA aura sambhAvanA -DaoN0 indu rAya mahAkAvya kisI bhI vAGamaya kI sarvAdhika samunnata aura samRddha vidhA hai| AkAra-prakAra kI mahArghatA, citana kI gambhIratA aura racanAtmaka garimA meM yaha vidhA viziSTa hai| mahAkAvya vizvajanIna mAnavIya AdarzoM, saMvedanAoM tathA mAnavIya cetanA ke vikAsa ko rUpAyita karane vAlA mahat kAvya hai / apane mahat uddezya ke kAraNa hI vaha kavi-yaza kA malAdhAra hotA hai| mahAkAvya ke sajana ke mUla meM lakSya kI mahattA to rahatI hI hai usake vyApaka racanA-phalaka meM yugajIvana ke samasta sandarbha svata: antarbhUta ho jAte haiN| Adhanika yuga meM hindI mahAkAvyoM kA udaya jisa pRSThabhUmi meM huA hai use rAjanaitika tathA dhArmika navajAgaraNa kA prabhAva kahA jA sakatA aura bhArata meM rAjanIti kA svarUpa bhI dharma se sambaddha rahA hai, isIlie rAjanIti ko bhI rAjadharma kahA gayA hai| dhArmika cetanA kA hI vyApaka rUpa bhAratIya navajAgaraNa ke mUla meM sakriya rahA hai aura hindI ke adhikAMza mahAkAvyoM kI racanA isI dhArmika cetanA se anaprANita hai| isa ratnarAzi meM jaina mahAkAvyoM kA sthAna paryApta mahattvapUrNa hai| yadyapi jaina sAhitya kI pRSThabhUmi eka viziSTa dharma para jati kinta usakA kAvyatAtvika malya upekSaNIya nahIM hai| darbhAgya se anadhitsaoM va AlocakoM kA dhyAna jaina sAhitya kI ora bahuta kama gayA hai| unakI dhAraNA yahI rahI hai ki vaha sAmpradAyika sAhitya hai, ataeva usake saundaryodghATana ke prayAsa bhI virala rUpa se haiN| jainetara hindI mahAkAvyoM para to mahattvapUrNa zodha kArya hue haiM, kintu Adhunika hindI jaina prabandha kAvyoM, upanyAsoM, kahAniyoM Adi kA zodhaparaka adhyayana apekSita hai| * mahAkAvya vidhA ko paribhASita karanA kaThina hai| paribhASAe yA to ativyApta hotI haiM athavA avyApta / phira pratibhA kAna kavi paribhASAoM yA pUrvanirdiSTa lakSaNoM kI sImA svIkAra nahIM krtaa| mahAkAvya meM yugIna cetanA vyApta rahatI hai ata: usakI racanA-prakriyA aura svarUpa meM bhI yugAnurUpa parivartana hotA rahatA hai| tadapi hama kaha sakate haiM ki mahAkAvya pragatizIla, sargabaddha, prakathanAtmaka racanA hotI hai jisakA sAdhya athavA mahat uddezya yugajIvana kI samasyAoM kA samAdhAna prastata karanAkAmAmAjika, dhArmika yA manovaijJAnika Adi vividha kSetrIya apekSAoM ko pUrNa karanA hotA hai / vRhadAtmakatA evaM alaMkRtipUrNa racanA vinyAsa hI mahAkAvyatva kA dyotaka nahIM varan paryApta bhAvagAmbhIrya, sugaThita kathya, sAmAjika va sAMskRtika cetanA kA sarvAMgINa samadhara pa viNyAta nAyaka (jo kisI bhI jAti, varNa yA liMga kA ho sakatA hai) kA Adarzonmukha jIvana-citraNa laghu AkAra ke kAvya ko bhI mahAkAvya pada kA adhikArI banA detA hai| ataH mahAkAvya meM vaha prANavattA, prabhAvAnviti aura rasodraka-kSamatA honI cAhie jo use sarvaAsvAdanIya, sarvajanIna aura sarvayugIna banA ske| mahAkAvya-lekhana gurutara kArya hai / mahatI kAvya pratibhA ke atirikta usake sRjana ko varSoM kI apekSA hotI hai| Aja ke varita yaga meM kavi ko apane prayAsa kA phalIbhUta rUpa dekhane ke lie varSoM kI pratIkSA prItikara nahIM lgtii| yahI kAraNa hai ki vigata voM se pradIrgha kavitAeM likhI jAne lagI haiN| ina pralambita kavitAoM dvArA kavi caturdika pariveza ko mUrtimaMta kara sakane ke sAtha tIna samasyAoM ke citraNa aura samAdhAna prastuta kara detA hai| ata: abhISTa kI abhivyakti hetu mahAkAvya-racanA kI AvazyakatA anubhava nahIM hotii| isa 'tvarA' pravRtti ke atirikta jaina mahAkAvyakAroM kI eka anyatama kaThina sImA hai-varNya meM rAgAtmaka ghAtapratighAta vyaMjita kara sakane kI durvahatA / kisI bhI tIrthakara (vizeSakara bAla yati) ke jIvanavRta para mahAkAvya-praNayana atyaMta kaThina kArya hai, kyoMki jahA~ mAtra zAnta rasa hI hai aura kisI anya jAgatika sthiti kI koI sambhAvanA nahIM, vahA~ kAvya ke lAlitya va usakI suSamA kA samyak nirvAha kaise sambhava ho sakatA hai ? isake atirikta tIrthaMkaroM kI jIvanI jisa rUpa meM upalabdha hai usameM aitihAsikatA evaM mAnavIya saMvedanAoM tathA rAgAtmaka vRttiyAM kA saMgharSa gauNa hai / vastutaH jainAgamoM meM zalAkA puruSoM kI sAdhanA aura mokSa prApti ke prayatna kI kathA hI mukhyarUpa se vaNita hai| saphala, utkRSTa mahAkAvya meM apekSita zRgAra, vIra Adi rasoM kI niSpatti ke anukUla prasaMga sabhI tIrthaMkaroM ke jIvana meM upalabdha nahIM hote, ataH prAcIna jaina mahAkAvyakAroM ne jaba kumArAvasthA meM dIkSA dhAraNa kara lene vAle tIrthaMkaroM kI jIvana-gAthA racI AcAryaratna zrI vezabhUSaNa jI mahArAja abhinandana prantha Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ to unheM zrRMgAra rasa kI vyaMjanA ke lie mukti ko nAyikA banAnA par3A tathA kAmadeva, rudradeva Adi ko pratidvandvI banAkara vIra rasa ke upAdAna juTAne pdd'e| sadasada karmoM kA phala citrita karane ke lie pramukha pAtroM ke pUrva bhava-bhavAntaroM kA vistRta varNana tathA mahatvapUrNa paTanAoM se pUrva tatsambandhI svapnoM va svapnaphaloM kA ullekha jaina mahAkAvyoM kI kathAnakAta sImA hI kahI jA sakatI hai. tathApi kaI Adhunika mahAkAvyakAroM ne ina sImAoM, AkSepoM va cunautiyoM ko avikala jhelakara, tIrthakaroM ke jIvana ko sampUrNa garimA pradAna karate hue sarala tathA mArmika rUpa meM abhivyakta kiyA hai| ina prabuddha mahAkAvyakAroM ne paramparA kA pAlana avazya kiyA hai para paramparA kI rUr3hiyoM kA nhiiN| vaise bhI Adhunika hindI mahAkAvya apane navIna paripAvoM meM, pAzcAtya pratimAnoM ke prabhAva ke anantara bhI paurANikatA evaM bhAratIyatA se dUra nahIM raha sake haiN| unakI itivRtta yojanA para paurANika sAhitya kA prabhUta prabhAva spaSTa hai tathA unakI sagaMbaddhatA, varNana nI mailIgata saMyojanA, bhASAtmaka alaMkRti, uddezya (dharma evaM mokSa puruSArtha kI prApti) pAtra-parikalpanA Adi para prAcIna bhAratIya prabaMdhoM kA prabhAva pratyakSa athavA parokSa rUpa meM dekhA jA sakatA hai| Adhunika hindI jaina mahAkAvya bhI apanI samRddha paurANika va aitihAsika pIThikA se avichinna rUpa se jur3e haiM jisa prakAra Avagrantha 'rAmAyaNa' va 'mahAbhArata' adhikAMza hindI prabandhakAmpoM ke upajIvya hai usI bhAMti jaina mahAkAvyoM ke mUlAdhAra prathamAnuyogagata purANa grantha hai| , jaina kAvya - sAhitya kI upalabdha sAmagrI ke AdhAra para kahA jA sakatA hai ki usakA nirmANa IsA kI prathama zatAbdI se prArambha ho gayA thA aura dasavIM zatI paryaMta saMskRta va usake samAnAntara prAkRta bhASAoM meM anekoM utkRSTa jaina prabandhoM kI racanA huyI / isI madhya apabhraMza janamAnasa meM sthAna grahaNa karatI jA rahI thI, ataH lagabhaga 16vIM zatI taka apabhraMza bhASA meM prabhUta jaina prabandhakAvya likhe gae / 15 vIM zatI meM kavi sAdhArukRta 'pradyumnacaritra' (paradavaNu caupaI) ko prathama hindI jaina prabaMdhakAvya mAnA jAtA hai, tadapi unnIsavIM zatAbdI taka ke prabaMdhoM kI bhASA para apabhraMza, rAjasthAnI, gujarAtI tathA anya prAMtIya boliyoM kA prAdhAnya spaSTataH dekhA jA sakatA hai| khar3IbolI hindI kA sAhityika rUpa bIsavIM zatI meM hI hamAre samakSa aayaa| bIsavIM zatAbdI ke bhI prathama pA~ca dazaka hindI jaina mahAkAvya lekhana kI dRSTi se udAsIna rahe / kadAcit kavi isI dhAraNA se AkrAnta rahe ki tIrthaMkara ke jIvana para AcAryoM dvArA nirdiSTa lakSaNoM ke AdhAra para mahAkAvya racanA sambhava nahIM, parantu paNDita anUpa zarmA ne 'varddhamAna' jaise sarasa mahAkAvya kA sRjana karake avaruddha mArga udghATita kara diyaa| bhAratIya jJAnapITha, kAzI se san 1951 meM prakAzita 'varddhamAna' 17 sargoM tathA kula 1667 varNa vRttoM meM nibaddha kalAtmaka koTi kA mahAkAvya hai jisameM tIrthakara mAna mahAvIra kA jIvanavRtta kSINa kathA-kalevara ke rUpa meM atyadhika saMskRtaniSTha, samasta zailI meM varNita hai / mahAkAvyakAra ne mahAvIra ( kAvya-nAyaka) ke itivRtta varNana meM zvetAmbara tathA digambara mAnyatAoM meM samanvaya sthApana kI ceSTA ke sAtha hI kalpanA kA bhI Azraya liyA hai, para samanvayavAdI dRSTi ke anantara bhI jaina mAnyatAoM kI pUrNa surakSA nahIM ho sakI hai / kavi kA saMskAragata brAhmagatva sthAna-sthAna para mukhara hai / kAvya ke Arambhika chaH sargoM meM nAyaka ke mAtA-pitA ( trizalA- siddhArtha ) ke pArasparika prema ke vistRta citraNa dvArA rAga pakSa ke abhAva ko dUra karane kA prayAsa kiyA gayA hai para ye varNana rAja- dampatti kI garimA ke bahuta anukUla nahIM haiM / san 1956 meM kavi vIrendra prasAda jaina dvArA racita laghu AkAra kA mahAkAvya 'tIrthakara bhagavAn mahAvIra' prakAzita huA / chaH varSoM ke bAda kucha parivarddhana ke sAtha usakA dUsarA saMskaraNa zrI akhila vizva jaina mizana, alIgaMja, eTA se prakAzita huA / prastuta mahAkAvya meM sAta sarga tathA kula 1111 padya haiM / kavi ne sargAnta meM chanda parivartana ke niyama kA nirvAha kiyA hai aura lokaraMjaka bhagavAn mahAvIra ke sampUrNa jIvanavRtta ko sarala, ADambara rahita bhASA meM sarasa rUpa meM citrita kiyA hai| kavi dhanyakumAra jaina 'sudheza' ne san 1954 meM 'parama jyoti mahAvIra' mahAkAvya kA sRjana prArambha kiyA thA jo san 1661 meM zrI phUlacanda javaracanda godhA jaina granthamAlA, indaura se prakAzita huA / kavi ne svayaM apanI kRti ko "karuNa, dharmavIra evaM zAnta rama pradhAna mahAkAvya" kahA hai| 23 sargoM vAle isa bRhatkAya mahAkAvya meM kula 2516 padya haiM jinakA niyamapUrvaka vibhAjana kiyA gayA hai| pratyeka sarga meM 108 padya haiM tathA 33 padya prastAvanA meM pRthak rUpa se nibaddha haiN| 'sudheza' jI ne bhagavAn mahAvIrakAlIna rAjanaitika, dhArmika, sAmAjika tathA sAMskRtika sthiti ke citraNa kA saphala prayAsa kiyA hai, jaina dArzanika mAnyatAeM bhI akSuNNa rahI haiM / tIrthaMkara mahAvIra ke sabhI cAturmAsoM ke varNana se kathAnaka meM pUrNatA avazya AyI hai, para usase avAMchita vistAra tathA nIrasatA kA saMcAra hI huA hai| tadapi AdyopAnta caupAI chanda aura sarala subodha bhASA meM viracita 'parama jyoti mahAvIra' saphala mahAkAvya hai / zrI akhila vizva jaina mizana, alIgaMja se san 1964 meM kavi motIlAla mArtaNDa 'RSabhadeva' kRta pra zrI RSabhacaritasAra' prakAzita huA / prastuta prabandha ko laghu AkAra kA mahAkAvya kaha sakate haiM / mArtaNDa jI ne jinasenA sarva vita mahApurANa jaina sAhityAnuzIlana 177 Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kI kathA ko mAtra 735 padyoM meM sameTa liyA hai, ataH racanAtmaka pratibhA mukhara nahIM ho sakI hai| kAvya kI bhASA avadhI hai jo khar3I bolI hindI ke paryApta nikaTa hai / bhASA kA avayopana mukhyataH kriyAoM meM hI prakaTa hai / kathAnaka ko dohA, caupAI, soraThA Adi chandoM meM saMvArA gayA hai| prabandha kAvya kA mahattva isa dRSTi se bar3ha jAtA hai ki hindI bhASA meM Adi tIrthakara para racA jAne vAlA yaha ekamAtra mahAkAvya hai| mArtaNDa jI ke prabandhakAvya ke pazcAt ullekhanIya hindI jaina mahAkAvya kavi vIrendra prasAda jaina praNIta 'pAvaM prabhAkara' jo sana 1967 meM zrI akhila vizva jaina mizana, alIgaMja se prakAzita huaa| AkAra-prakAra, bhASA aura zailI meM yaha vIrendra jI kI pavaM kati tIrthaMkara bhagavAna mahAvIra' ke samAna hI hai| prastuta mahAkAvya meM jaina paramparA ke 23 veM tIrthakara pArzvanAtha ke pUrva janmoM se lekara nirvANa taka ke jIvana ko kAvya kA AdhAra banAyA gayA hai / kAvya para bhUdharadAsa racita 'pArzva purANa' kA prabhUta prabhAva hai| 'pArzva kala sarga haiM tathA padyoM kI saMkhyA 1385 ha / kavi ne mahAkAvya kA prArambha magaMlAcaraNa se na karake kAzI rAjya ke vaibhava jAna se kiyA hai, para sArambha se pUrva 'praNata praNAma' ke aMtargata kavi ne prabha pArzvanAtha kI. anuprAsamayI vandanA kI hai| isa kati ke jAta bhagavAna mahAvIra ke 2500 veM nirvANotsava para bhI kucha utkRSTa hindI jaina mahAkAvya samakSa aae| mahAkAvya kAra raghuvIra zaraNa 'mitra' viracita 'vIrAyana' (mahAvIra mAnasa mahAkAvya) vIra nirvANa saMvat 2500 meM bhAratodaya prakAzana, meraTha se prakAzita huA hai| kavi ne prabhu mahAvIra kI amaravANI ke sudUragAmI evaM dIrghakAlIna prabhAva-prasAra ke se vIrAyana' mahAkAvya kI racanA kI hai / yaha mahAkAvya 15 soM meM vibhakta hai-puSpa pradIpa, puthvI-pIr3A, tAlakumudinI, janma ki bAlotpala, janma janma ke dIpa, pyAsa aura aMdherA, saMtApa, virakti, vanapatha, divya darzana, jJAnavANI, uddhAra, ananta tathA jaisA ki sarga-zIrSakoM se spaSTa hai tIrthaMkara mahAvIra kI kathA cauthe sarga se prArambha hotI hai| sthala-sthala para yugAntara / jasA paSToM se kAvya sAphalya evaM janakalyANa aura rASTroddhAra kI yAcanA se kathA-pravAha bAdhita ho gayA hai parantu bhagavAna vartamAna sandarbha meM dekhane se bhArata kI samasyAoM, kurItiyoM, abhAvoM Adi kA nirUpaNa tathA unake samAdhAna kA sundara sakA hai| isa bhAMti kathAvastu kI apekSA 'vIrAyana' lakSya-siddhi, zilpa-sauSThava evaM kAvyAtmaka alaMkRti kI daSTi se adhika saphala rahA hai| bhagavAna mahAvIra ke 2500 veM nirvANa mahotsava para hI Adarza sAhitya saMgha, curU (rAjasthAna) se sAdhvI maMjulA kA na prabandha 'bandhana mukti' prakAzita huaa| kavayitrI ne kathAnaka kI apekSA pAtroM ke manobhAvoM kI mArmika abhivyakti ko mahAkAvyIya mAnadaNDoM ke anusAra kucha nyUnatAe~ hote hue bhI vidhA kI dRSTi se 'bandhana mukti' ko mahAkAvya kahA jA prastata mahAkAvya meM sarga haiM-siMhAvalokana, saMkalpa, abhiniSkramaNa, sAdhanA, saMgharSa, pratibodha, udAratA. uddhAra tathA siMhAvalokana' sarga meM kAvya-nAyaka tIrthakara mahAvIra ke janma se lekara yuvAvasthA taka kI kathA kA sUkSma kalevara smRti citra meM aMkita hai| dUsare se sAtaveM sarga taka mahAvIra ke vItarAgo, citaka, saMgharSarata, sAdhaka evaM jagakalyANaka vyaktitva kI kathAbhi jala bhASA meM sarasatA sahita huI hai| AThaveM 'uddhAra' sarga meM candanA dAsI kI uddhAra kathA atyadhika hRdayasparzI hai| antima meM bhagavAna mahAvIra ke ahiMsA, aparigraha aura syAdvAda siddhAMtoM kI sarala kAvyamayI vyAkhyA nibaddha hai| avantikA ke zabdazilpI DaoN0 chaila bihArI gupta praNIta mahAkAvya 'tIrthakara mahAvIra' san 1976 meM zrI vIra nirvANagrantha prakAzana samiti, indaura se prakAzita huA hai / 'sargabaddho mahAkAvyam' sUtra ke AdhAra para kavi ne tIrthaMkara bhagavAna mahAvIra ke itivatta ko ATha zIrSakavihIna sargoM meM saMyojita kiyA hai| mahAkAvyakAra ne kathA-nirvAha meM aitihAsika satya aura jaina mAnyatAoM (vizeSakara digambara AmnAya) kI surakSA kA pUrNa dhyAna rakhA hai| prasAda evaM mAdhurya guNa sampRkta bhASA kI layAtmakatA zlAghanIya hai| vividha vikalandoM ke bIca meM svataMtra pragItoM kA Ayojana bhI sundara bana par3A hai| bhAvagarimA, zilpa-saMyojanA, uddezya kI udAttatA kI daSTi se 'torthakara mahAvIra' eka saphala mahAkAvya hai| Adhanika hindI jaina mahAkAvyoM kI eka zreSTha upalabdhi kavi abhayakumAra 'yaudheya' kRta 'zramaNa bhagavAn mahAvIra caritra' hai| mahAkAvya agasta 1976 meM bhagavAn mahAvIra prakAzana saMsthAna, meraTha se prakAzita huA hai / mahAkAvya meM 8 sopAna haiM tathA pratyeka sopAna meM vibhinna zIrSakoM ke antargata kathA kA vistAra kiyA gayA hai / 'yaudheya' jI ne oja va prasAdamayI bhASA meM bhagavAn mahAvIra kI jIvana gAthA ko zvetAmbara paramparA ke anusAra prastuta kiyA hai| brAhmaNadampatti RSabhadeva-devAnandA, arjunamAlI, somazarmA brAhmaNa, prasannacanda mani, seTha dhanAU va zAlibhadra, bahulA dAsI Adi kI prAsaMgika kathAoM ke samAveza se 'zramaNa bhagavAna mahAvIra caritra' itivRtta pradhAna mahAkAvya ho gayA hai| 178 AcAryaratna zrI vezabhUSaNa jI mahArAja adhinambara pamma : Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upayukta mahAkAvyoM ke atirikta 'ahodAnam', 'bharatamukti,' 'carama tIrthaMkara mahAvIra' tathA 'satyarathI' ullekhanIya Adhunika hindI jaina prabandhakAvya haiM / muni vinayakumAra viracita , soM vAle 'ahodAnam' kAvya meM candanA satI ke jIvana kI mArmika va sarasa abhivyakti hai / 'bharata-mukti' terApaMtha ke prasiddha AcArya zrI tulasI praNIta 13 sargoM kA vRhadAkAra mahAkAvya hai| zrImadavijaya vidyA candra sUri kRta prabandha 'caramatIrthakara mahAvIra' bhagavAn mahAvIra ke 2500 veM nirvANotsava para prakAzita huaa| isa kAvyakRti ko kavi ne 41 raMgIna citroM se sajjita kiyA hai| kavi nIrava viracita 'satyarathI' prabandha kAvya san 1978 meM prakAzita huA hai| 228 pRSThoM ke isa sarasa kAvya meM bhagavAna mahAvIra kA mahat jIvana pratIkAtmaka zailI meM abhivyaMjita hai| hindI jaina mahAkAvyoM ke anuzIlana ke uparAMta unakI viziSTatAoM ke viSaya meM sAra rUpa se kahA jA sakatA hai ki ina mahAkAvyoM kI bhitti jainadharma va darzana para avalambita hai| sabhI kAvyoM ke nAyaka koI na koI tIrthakara haiM tathA kaviyoM kA mahata uddezya nAyaka ke garimAsaMbhUta jovana kI pRSThabhUmi meM mAnava ko sAMsArika bhogeSaNAoM se nirlipta rakhakara mukti prApti ke lie prerita karanA hai| tIrthakaroM ke caritra kA atizaya utkarSa aura unake jIvana meM atiprAkRta tattvoM ke samAveza kA uddezya ArAdhya (nAyaka) ko AkarSaNa kA kendra banAkara unake prati bhakta kA ananya anurAga jAgRta karanA; iSTa kI mahattA va bhakta kI laghutA pratipAdita karanA tathA dainya bhakti ke rUpa meM AcaraNa ko zreSThatA kA sandeza denA hai; svarga-naraka ke ullekha tathA pUrva janma-janmAntaroM kI kathA-varNana ke mUla meM jaina karma siddhAnta kI pratiSThApanA karanA hai| isa prakAra trivarga ke sAdhana dvArA mokSa puruSArtha kI sAdhyatA hI jaina mahAkAvyoM kA abhISTa pratipAdya hai| ina mahAkAvyoM meM paurANika paramparA ke anupAlana ke sAtha hI navInatA kI jhalaka bhI milatI hai| vIrAyana', 'bandhanamakti' tathA zramaNa bhagavAn mahAvIra caritra' meM varga-saMgharSa, zoSaNa ke virodha, AtatAyiyoM kI bhartsanA, sAmAjika vidrUpatA tathA mAnava ko svArtha pravRtti Adi ke citraNa meM Adhunika mAnavavAdI svara prabala haiM / hindI jaina mahAkAvyoM meM prema aura zRMgAra ke citroM ko sImita rUpa meM grahaNa kiyA gayA hai / kathya ke anurodha se pradhAnatA zAnta tatzcAt bhakti rasa kI hai, zeSa sabhI rasa zAnta rasAvasita haiN| mahAkAvyoM kA kalA pakSa yA zilpa saMgaThana bhI udAtta va vaividhyapUrNa hai| inakI sRjanAtmaka preraNAoM ke antargata garimAmayI bhAratIya (mukhyataH jaina) saMskRti kA punarutthAna, yugapuruSa tIrthaMkaroM kI cAritrika garimA kA nirUpaNa, vartamAnayugIna samasyAoM ke samAdhAna kI ceSTA tathA mAnava ke ujjvala bhaviSya kI mahatI AkAMkSA pradhAna hai| Adhunika hindI jaina mahAkAvyoM kI saMkhyA aura saphalatA ko dekhate hue kucha vidvAnoM kA yaha Aropa ki "aba mahAkAvyoM kA koI bhaviSya nahIM" sArahIna-sA lagatA hai| jaise-jaise Agama srotoM kA dohana hogA, jaina kathAeM lokamAnasa meM pratiSThita hoMgI aura zalAkApuruSoM kI cAritrika garimA se sambandhita baddhamUla dhAraNAoM meM parivartana AegA, sarasa evaM utkRSTa jaina mahAkAvyoM ke sajana ko sambhAvanAeM bar3hatI jaaeNgii| samaya-samaya para hone vAle mahattvapUrNa tathA rASTravyApI dhArmika anuSThAnoM se bhI kAvyasarjakoM ko preraNA prApta hogii| yaha satya hai ki mahAkAvya ke rUpavidhAna meM paryApta antara AyA hai aura Aja bhI vaha racanAtmaka parivartanoM kA mukhApekSI hai para isa satya se vaimatya nahIM ho sakatA ki mahAkAvya sarvotkRSTa kAvyarUpa hai, yuga kI carama upalabdhi hai, kavi ke yaza kA AdhAra hai aura ina viziSTatAoM ke kAraNa usakA bhaviSya atyanta ujjvala hai| jaina mahAkAvya aura samAja cetanA saMskRta jaina mahAkAvyoM ke nirmANa kI dizAoM para vyApaka vicAra vimarza ke uparAnta DaoN. mohanacaMda ne apane zodha prabandha "jaMna saMskRta mahAkAvyoM meM pratipAdita sAmAjika paristhitiyA~" meM yaha niSkarSa prastuta kiyA hai saMskRta jaina mahAkAvya bhI jana saMskRti ko sAmudAyika vargacetanA se prabhAvita hokara nirmita hue haiN| mahAkAvya vikAsa kI vizvajanIna pravRtti ke anurUpa hI prAcIna bhAratIya mahAkAvya paramparA kA nirmANa huA hai tathA saMskRta jaina mahAkAvyoM kA bhI isI sandarbha meM mUlyAMkana kiyA jA sakatA hai| 8 vIM zatAbdI se 14 vIM zatAbdI I. ke sAmantayugIna madhyakAlIna bhArata se sambaddha lagabhaga 16 saMskRta jaina mahAkAvya mahAkAvya ke zAstrIya lakSaNoM kI dRSTi se saphala mahAkAvya hone ke atirikta inameM yugIna cetanA ke anurUpa sAmAjika paristhitiyoM ke pratipAdana kI pUrNa kSamatA vidyamAna hai| 0 sampAdaka jaina sAhityAnuzIlana 176