________________
કલ્યાણ : હતું. મગજમાંથી ખૂબ જ વિસ્તાર પામ્યું હતું અને દૂર દૂર અફઘાનીસ્તાન, બંગાળ અને સંયુક્ત પ્રાંત લગી પહોંચ્યું હતું. મગધને પુરાણ ઇતિહાસ શિશુનાગવંશથી આરંભાય છે.
શિશુનાગવંશને આદિ અને મહાસમર્થ પુરૂષ બિંબિસાર હતે. જૈન કથાકારેએ બિંબિસારને પરમહંત શ્રેણિકના નામે ઓળખાવ્યો છે. જૈનતર સાહિત્યમાં બિંબિસાર નામથી માન પામે છે. બૌદ્ધ પિકમાં બિંબિસારનું જીવન ચિત્રણ “શ્રેણિક” નામે આલેખાઈ ગયું છે. શિશુનાગવંશને બિંબિસાર જીવન જ્યોતિ હતો.
મગધનું પાટનગર રાજગૃહ હતું. સંશોધન દ્વારા પ્રાપ્ત થયું છે કે, રાજાએ પાયો નાંખ્યો એટલે આ નગરનું નામ રાજગૃહ યોજવામાં આવ્યું. રાજગૃહમાં બધા ઘરે રાજાના મહેલ જેવા હતા. એટલે રાજગૃહ નામ મગધના ઈતિહાસમાં પ્રચાર પામ્યું છે.
મગધના પ્રવાસે ફાહીત્યાન નામક પ્રવાસી આવ્યું હતું ત્યારે તેની બેંધપોથીમાં તેણે લખ્યું હતું કે, “મારા પ્રવાસ સમયે રાજગૃહ તદ્દન ઉજજડ અને વેરાન બની ગયું હતું રાજગૃહને પાયો. બિંબિસારે નહી પણ અજાતશત્રુએ નાંખ્યો હત” ફાહીયાને (ઈ. સ. ૪૦૦) મગધના પાટનગર રાજગૃહને ખૂબ જ વિશાળ અને ભવ્ય નગરની ઉપમા આપી છે.
જૈન અને બૌદ્ધોની પ્રાચીન કીર્તિકથાનું મધ્યબિન્દુ એટલે રાજગૃહ, જૈન અને બૌદ્ધ સંસ્કૃતિને સંરક્ષવામાં આ નગરે મહદ્ ભાગ ભજવ્યો છે. રાજગૃહમાંથી શ્રી તીર્થકર દેવો, ધર્મપ્રચારકે અને તપવીઓએ પ્રેરણું મેળવી છે. શ્રમણ ભગવાન શ્રી મહાવીર પરમાત્માએ અને શ્રી ગૌતમબુધ્ધ મોટે ભાગે અહીંથી જ સુતેલી દુનિયાને જાગૃત કરી હતી. દયા અને માનવતાને પાઠ જનતાને શીખવ્યું હતું.
જૈન સાહિત્યમાં શ્રેણિકની રાણીઓ અને પુત્રોની સંખ્યા તથા નામ આ રીતે ઉપલબ્ધ થાય છે.
રાણીએ –(૧) ચેલણા (૨) નંદા (૩) નંદમતી (૪) નન્દ
