________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
સમગ્ર જ્ઞાનની કુંચી.
૩૦૩ અંદર આવવા દે તેવા રંગભૂમિ આદિના દ્વારપાળ જેવું છે. જ્વાળામય તલવાર એટલે ઇંદ્રિય કે બાહ્ય જગતનાં આકર્ષણે. મન અને બાહ્ય જગત એ આ પ્રમાણે જીવનવૃક્ષના રક્ષક છે. ચિત્ત અને બાહ્ય જગત ઉપર સંપૂર્ણ સંયમ મેળવનાર મનને જ જીવન-વૃક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે. ( ચાલુ )
નિકછ ચિત્ત એટલે મન કે અવધારણું. નિકૃષ્ટ ચિત્તથી વસ્તુઓનું જ્ઞાને એક જ સમયને અનુલક્ષીને મર્યાદિત બને છે. સર્વ વસ્તુઓ ચિત્તને એક જ સમયે ય બની શકતી નથી. સર્વ ઈદ્રિયો એકી સાથે કાર્ય નથી કરતી એમ અવધારણાનાં સ્વરૂપ ઉપરથી સ્પષ્ટ જણાય છે. ચિત્ત એક ઇંદ્રિય સાથે સંલગ્ન હોય ત્યારે બીજી ઈકિયે સાથે તેની સંલગ્નતા બંધ પડે છે. એક વસ્તુને વિચાર કરતાં બીજી વસ્તુઓને વિચાર નથી થઇ શકતો, એ ઉપરથી પણ સર્વ વસ્તુઓનાં સમકાલીન જ્ઞાનની અશકયતા પ્રતીત થઈ શકે છે. આત્મામાં સમકાલીન વસ્તુઓનું પરાવર્તન થઈ શકે છે ૫ણું સર્વ વસ્તુઓનાં જ્ઞાનની પ્રાપ્તિમાં અવધારણાથી અંતરાય થાય છે. જે વસ્તુમાં વધારે રસ પડે તેમાં અવધારણું મગ્ન થાય છે.
અવધારણાથી રસ કે સ્વાર્થ વૃત્તિ સૂચિત થાય છે. રસ એટલે ઈ. જે વસ્તુઓ પ્રાપ્ત કરવાની કે ભોગવવાની ઈચ્છા થાય તેમાં જ મનુષ્યને રસ પડે છે. અવધારણું એટલે ઈચ્છાશક્તિનું બળ એમ કહી શકાય.
ઇરછાશક્તિઓ એ વિવિધ પ્રકારનાં બળી છે. તેઓ જાણે-અજાણ્યે અમુક વસ્તુ તરફ આપણને ખેંચી જાય છે. અવધારણું એટલે ઇચ્છાશક્તિના વિવિધ બળાનો પ્રવાહ. ખ્રિસ્તી ધર્મશાસ્ત્રોમાં અવધારણને સર્પરૂપે ગણવામાં આવી છે. સર્વજ્ઞતાના વાંછુ કે ઇચ્છારૂપ સર્પનો નાશ કરવો એવો અર્થ આથી નિષ્પન્ન થાય છે.
જેવી રીતે નીતિવેત્તા નીતિના કાનને રક્ષ અને અફર બનાવવા પ્રયત્ન કરે છે, જેવી રીતે બુદ્ધિવાદી કલા ને સાહિત્યની બાહ્ય સપાટીને સ્પર્શે છે, તેવી રીતે આપણા ધાર્મિક ધર્મનાં સત્યને સમજ્યા વિના બાહ્ય ક્રિયામાં જ ધર્મ સમાપ્ત થયો એમ સમજી લે છે.
કઈ પણ વ્યાખ્યા, ક્રિયા કે શબ્દો રાજ્યનું સ્થાનક લઈ શકે નહિ, કારણ કે આ બધાં તો માત્ર ૫ડછાયા છે, છે ને આજે આપણે પડછાયા પર કલહ કરીએ છીએ.
–ાવ સર રાધાકૃષ્ણન
For Private And Personal Use Only
