________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
૪૪૪૪૪૪૪૪૪૪૪૪૪ ) - સિદ્ધ હેમચંદ્ર વ્યાકરણની રચના સંવત્ . [<^^^^^I
~~-~~-~( લે-મુનિશ્રી હિમાંશુવિજયજી મહારાજ )
[ ગતાંક પૂર્ણ ૨૧ થી શરૂ] હૈમવ્યાકરણ કેટલા ટાઈમમાં બન્યું? જેમ હેમાચાર્યો પિતાના આ વ્યાકરણના પ્રમાણ વિષે કાંઈ લખ્યું નથી તેમ તે કેટલા ટાઈમમાં કે કયારે બનાવ્યું તે વિષે પણ તેઓએ મૌન સેવ્યું છે. પ્રબંધચિંતામણિકાર આ સંપૂર્ણ વ્યાકરણ એક વર્ષમાં બનાવ્યાનું લખે છે.
બને બાબતેની આલોચના હવે ઉપરનાં બને કથનની આપણે પરીક્ષા કરવી પડશે. પહેલાં એ વિચારવું છે કે પ્ર. ચિં. માં કહેલ સવા લાખ શ્લેક હૈમવ્યાકરણના મૂળના છે કે ન્યાસ વિગેરે ટીકા ગ્રંથના લેકે પણ આ ગણતરીમાં ભેગા છે ? સૂત્ર વિગેરે પાંચ અંગો ( લઘુ અને મેટી વૃત્તિ સહિત ) કે જે અત્યારે ઉપલબ્ધ છે તેનું પ્રમાણ ૩૦૦૦૦ ત્રીસ હજાર થી વધારે નથી એ ચિક્કસ છે, એટલે એ નક્કી છે કે પ્ર. ચિં, માં લખેલ સંખ્યા મૂળ અંગોની જ માત્ર નથી. ત્યારે સવા લાખ શ્લોકની પતિ કરવા તેમને “વોપરૂન્યાસ કે જેનું પરિમાણુ પરંપરાથી ૯૦૦૦૦ નેવું હજાર કલેકનું કહેવાય છે, અને ધાતુપારાયણ વિગેરે વ્યાકરણના તેમના બીજા ગ્રંથોને પણ સમાવેશ આમાં ( ૩૦૦૦૦ માં ) કરે જોઈએ. એમ કરવાથી જ પ્ર. ચિં. માં કહેલ સવા લાખ શ્લોક પરિમાણની વાત સાચી ઠરી શકે. મૂળ પાંચ અંગો અને બહાન્યાસ વિગેરે ટીકા ગ્રંથની બધી ગણતરી સવા લાખ શ્લોકની લગભગ થઈ શકે છે.
આ સવાલાખ કલેક એક જ વર્ષમાં બનાવ્યા હોય તેમ સંભવિત લાગતું નથી. જો કે હેમચન્દ્રાચાર્ય એક વિશિષ્ટ સમર્થ પ્રતિભાશાળી અને યુગપ્રવર્તક પંડિત હતા, પણ માનવીની લખવાની પ્રવૃત્તિ કમસર જ થાય, તેમાં
૧ જો કે આ આખો ગ્રંથ શ્લેકબદ્ધ નથી, પદ્યમાં છે પણ અનુટુપના ૩૨ અક્ષર પ્રમાણને એક શ્લોક ગણી ગ્રન્થનું પરિમાણ (માપ) લખવાની જૂની પદ્ધતિ છે. તે હિસાબે અહીં સવાલાખ શ્લેક સમજવા.
For Private And Personal Use Only
