________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
સિદ્ધ હેમચંદ્ર વ્યાકરણને રચના સંવત .
૧૭ રાષ્ટ્રકીર્તિને ટકાવવા માટે આ વ્યાકરણ સજોયું છે. યુરોપ, અમેરિકા કે બંગાલાદિ દેશોમાં આ ગ્રંથ પ્રસ્તુત ઉશને લઈને હસ્તિમાં આવ્યો હોત તે તે દેશના વિશેષજ્ઞ સાક્ષર લેકેએ ગ્રંથ અને ગ્રંથકાર વિષે અનેક મહત્વનાં લખાણે કરી પુષ્કળ પ્રકાશ પાડ્યો હોત. અસ્તુ.
આ વ્યાકરણ સંબંધી ઘણી ધખેળ કરવા જેવી છે. તેની પજ્ઞલઘુવૃત્તિ ( હેમાચાર્યની જ બનાવેલ વૃત્તિ ) સહિત પ્રસ્તુત વ્યાકરણને સંશોધિત કરવાનું કાર્ય સદ્ભાગ્યે મને મળ્યું છે. લગભગ ત્રણ વર્ષ જેટલા લાંબા કાળમાં મારી ગ્યતા મુજબ પ્રયાસ કરી આનું સંપાદન કરતાં આ માલિક ગ્રંથ, તેની પદ્ધતિ, તેના કર્તા આદિ વિષે મને અનેક અનુભવે થયા છે. વિવિધ વિચારો ઉપજ્યા છે. તે બધાને રીતસર લખવામાં આવે તે એક ખાસુ પુસ્તક થઈ જાય તેમ છે.
જે જે વિષયના મને અનુભવો થયા છે તે જુદા જુદા અનેક લેખમાં જ લખી શકાય. આ સ્થળે ‘પ્રસ્તુત વ્યાકરણ કયા વર્ષમાં અને કેટલા સમયમાં બન્યું?” તે પરત્વે લખવાનું મેં નક્કી કર્યું છે.
જે વિષયના સંબંધમાં હું અહીં લખવાને છું તે વિષય ઘણું મહત્ત્વને છે. આ વ્યાકરણના નિર્માણને સમય નકકી થવાથી હેમચન્દ્રાચાર્યના બીજા સાહિત્ય નિર્માણકાળને પણ ઉકેલ આણી શકાશે, તેમ સિદ્ધરાજના છેલ્લા ઈતિહાસ ઉપર પણ પ્રકાશ પડી શકશે.
આ વિષય જેટલો મહત્ત્વનું છે તે કરતાં વધારે ગુંચવણાયે પણ છે. ભિન્ન ભિન્ન ગ્રંથમાં અનેક જાતનાં લખાણ-ઉલ્લેખોથી બુદ્ધિ ચક્કરમાં પડી જાય છે. તેમ કેઈ ગ્રંથમાં આ વ્યાકરણ સંબંધી નિશ્ચયાત્મક સંવત્ , માસ કે તારીખ લખેલ મળ્યાં નથી. એટલે ઘણે ભાગે અનુમાન અને આસપાસના પ્રસંગેને આધારે કામ લેવું પડશે. હું અહીં જે લખીશ તે બનતાં લગી યુક્તિ અને પ્રમાણેથી લખીશ.
પ્રસ્તુત વિષયને સ્પષ્ટ બનાવવા માટે આની સાથે સંબંધ ધરાવનારી ચાર બાબતેને વિચાર કરે અગત્યનું છે. ૧ સિદ્ધરાજ જયસિંહે માલવાના રાજા યશોવર્માને કયારે છ ? અને
પાટણમાં પ્રવેશ કયારે કર્યો?
૧ આ ગ્રંથ હમણાં શેઠ આણંદજી કલ્યાણજીની પેઢી અમદાવાદ તરફથી બહાર પડયો છે. આમાં મેં સાત પરિશિષ્ય થયાં છે.
For Private And Personal Use Only
