________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
ક
-
( લે–રા.સુશીલ. ) * આયાગપટ’ એ શું છે ? –
મથુરાના ટીલામાંથી મળી આવેલા જૈન અવશે, અતિ પ્રાચીન હોવાનું ઇતિહાસશાસ્ત્રીઓએ મુક્તકંઠે સ્વીકાર્યું છે. જૈન સંસ્કૃતિ અને જૈન ઇતિહાસ ઉપર એ અવશે જે પ્રકાશનાં કિરણ ફેકયાં છે તેની કીમત આંકવી મુશ્કેલ છે. શ્રી કલ્પસૂત્રમાં જે ગણ, શાખા, કુલ વિગેરેના ઉલ્લેખ છે તે સંબંધી વધુ સ્પષ્ટ માહિતી આ અવશેષોમાંથી મળે છે. - આ અવશેષમાં, મૂત્તિઓ કે પ્રતિમાઓ ઉપરાંત કેટલાક “આયાગપટ' હેવાનું કહેવામાં આવે છે. આયાગપટ એટલે સિદ્ધચક એવો એને સામાન્ય અર્થ કરવામાં આવ્યું છે. સિદ્ધચક, બહુ પ્રચલિત હોવા છતાં એની ઉપર શાક્ત-સંપ્રદાયની છાયા ઉતરી હોય એમ લાગે છે. આયાગપટ એ આપણી પિતાની પ્રાચીન વસ્તુ છે. વખત જતાં એ આયાગ પટમાં ઘણું સુધારા-વધારા થયા હોય અને એને સિદ્ધચકનું નામ મળ્યું હોય એ સંભવિત છે. ડે. ટોમસે, પિતાના એક નિબંધમાં આ આયાગપટ વિષે થોડું વિવેચન કર્યું છે. એમના કહેવા પ્રમાણે ડે. ભાંડારકર અને ડે. બજેસે આ વિષે પિતાના વિચાર હાર પાડ્યા હતા, પરંતુ જૈન સમાજના વિદ્વાનોએ આયાગપટને આખો ઈતિહાસ હજી ઉકેલ્યો નથી. શિલ્પ અને જીવનને એક સમયે ઘણે નજીકને સંબંધ હતો. સાહિત્યમાં જે અસ્પષ્ટ હતું તે શિલ૫ની સહાયથી સ્પષ્ટ થવાનું આપણે જાણીએ છીએ.
આયાગપટ ઉપરાંત મથુરાના ઐતિહાસિક અવશેષમાં દેવી આર્યવતીનું એક નવું જ નામ લાધે છે. આ દેવી વિષે જેન સાહિત્યમાં કયાઈ ઉલ્લેખ
For Private And Personal Use Only
