Page Text
________________
1 પ્રબુદ્ધ જીવન : ભારતીય ગરુ પરંપરા વિશેષાંક :
પ્રબુદ્ધ જીવન : ભારતીય ગુરુપરંપચ વિશેષાંક જ પ્રબુદ્ધ જીવન : ભારતીય ગુરુ પરંપચ વિશેષાંક જ પ્રબુદ્ધ જીવન : ભારતીય ગુરુપરંપરા વિશેષાંક જ પ્રબુદ્ધ જીવન : ભારતીય ગુરુ પરંપચ વિશેષાંક છે પ્રબુદ્ધ જીવન : ભારતીય ગુરુપરંપચ વિશેષાંક
આપણાં આદિકાવ્યોમાં ગુરુ-શિષ્ય અનુબંધ
ડો. દર્શના ધોળકિયા લેખક પરિચય ગુજરાતી સાહિત્યક્ષેત્રે જેમનું નોંધપાત્ર પ્રદાન ગણાવી શકાય એવા વિદુષી લેખિકા ડો. દર્શના | ધોળકિયા જાણીતા વિવેચક, ચરિત્ર નિબંધકાર, સંપાદક, અનુવાદક છે. તેઓ મધ્યકાલીન સાહિત્યના ઊંડા અભ્યાસી છે. સંસ્કૃત સાહિત્યના આદિ કાવ્યો રામાયણ-મહાભારત વિષે તેમનું ચિંતન અનન્ય છે, જે એ સંદર્ભના તેમના પુસ્તકોમાંથી પસાર થતાં અનુભવી શકાય છે. રાષ્ટ્રીય કક્ષા સુધીના પ્રતિષ્ઠિત એવોર્ડથી તેમની લેખિની પોંખાઈ છે. એક ઉત્તમ અધ્યાપક અને પ્રભાવક વક્તા છે. હાલ તેઓ ભુજ સ્થિત કચ્છ યુનિવર્સિટીના ગુજરાતી ભાષા ભવનના અધ્યક્ષા તેમજ આ ફેકલ્ટીના ડીન તરીકે ફરજ બજાવી રહ્યા છે.
ઉંદુ સંસ્કૃતિએ આમ સમાજને જે આચારનિષ્ઠાની ભેટ ઉપર હુમલો ન કરે ને રામચંદ્ર સૌભાગ્ય, ચાતુર્ય, જ્ઞાન અને આપી છે તેમાંની એક અતિ મહત્ત્વની છે. ગુરુ-શિષ્ય સંબંધનો બુદ્ધિના સંદર્ભમાં અતુલ્ય પુરૂષ તરીકે પ્રસ્થાપિત થાય. આ ર ખયાલ. “આચાર્ય દેવો ભવ'માં માનતી આપણી બે વિદ્યા સ્વયં પ્રજાપિતા બ્રહ્માની પુત્રીઓ હોઈ, વિશ્વામિત્રે રે
ઋષિપરંપરાએ ગુરુ-શિષ્યની બેલડીનાં કેટલાંક ઉત્તમોત્તમ એનું સંક્રમણ રામચંદ્રમાં કરવું ઉચિત ગયું છે. એનું કારણ * દ્રષ્ટાંતો નિદર્શનરૂપે પૂરાં પાડ્યાં છે. આપણાં આદિકાવ્યો પણ આપતાં વિશ્વામિત્રે સ્પષ્ટતા કરી છે તેમ, રામચંદ્ર પોતાના ?
રામાયણ અને મહાભારતમાં વ્યક્ત થતો ગુરુ-શિષ્ય સંબંધ ગુણસમુદાયને લઈને આ વિદ્યા ધારણ કરવા માટે યોગ્ય પાત્ર ૨ એમાં રહેલી જીવનલક્ષિતાનો, વિદ્યોપાસનાની મહત્તાનો ને છે. શું એ સંબંધની સુગંધનો પરિયાચક છે.
આ વિદ્યાનું રામમાં પ્રત્યારોપણ કરતી વેળા વિશ્વામિત્ર છે વાલ્મીકિ રામાયણનો તો ઉઘાડ જ ગુરુ-શિષ્ય સંબંધની કરેલું વિધાન ભારે નોંધપાત્ર બને છે. તેઓ રામને જણાવે છે નજાકતનાં સ્થાપનથી થાય છે. પોતાનાં યજ્ઞકર્મમાં અસુરો છેઃ આ વિદ્યાઓ મેં મારી તપસ્યાથી અર્જિત કરી છે. મારી દ્વારા અપાતા ત્રાસથી ત્રસ્ત થયેલા ઋષિ વિશ્વામિત્ર સામે તપસ્યાથી એ રસાયેલી હોવાથી તારા માટે એ અનેક પ્રમાણે શું ચાલીને રઘુકુળતિલક રાજા દશરથ પાસે આવીને તેમના જ્યેષ્ઠ સાર્થક પ્રમાણિત થશે. . પુત્ર રામચંદ્રની સહાય યાચે છે. આ સમયે રામ તો હજુ વાલ્મીકિને અહી સ્થાપવું એ છે કે ગુરુએ શિષ્યને પ્રદાન ! છે તરુણાવસ્થામાં છે, સુકોમળ છે, જીવનના વિષમ અનુભવોથી કરેલી વિદ્યા તપસ્યાથી પુષ્ટ થયેલી હોવી જોઈએ. ગુરુમાં જ
અનભિજ્ઞ છે ને છતાંય, વિશ્વામિત્ર જેવા પ્રખર ઋષિને જાણ જો ઊંડાણ સિદ્ધ ન થયું હોય તો એણે આપેલી વિદ્યા કુલવતી છે રામનાં સત્વની, રામની હેસિયતની. જેને લીધે એ રામને સિદ્ધ ન થઈ શકે. વિશ્વાસપૂર્વક અજમાવવા તૈયાર થયા છે. સાચા ગુરુની આ પોતાના આશ્રમ ભણી રામ-લક્ષ્મણને દોરતા ગયેલા
પ્રથમ ઓળખ છે - શિષ્યમાં રહેલાં બીજને પારખવાની, વિશ્વામિત્રો બંને શિષ્યોની એકે એક ક્ષણ અભ્યાસથી છે તેનામાં પડેલી અનંત શક્યતાઓને તાગવાની.
પરિમાર્જિત કરી છે. આસપાસની પ્રકૃતિ, રસ્તામાં આવતાં હું પિતા તરીકે પુત્ર રામને અસુરો સમક્ષ ઉપસ્થિત કરવામાં સ્થળોનો ઈતિહાસ, રામના વંશની કથાઓ - આ સઘળાથી 3 છે. અચકાતા દશરથને વિશ્વામિત્રે રામનો સાચો પરિચય આપ્યો બંનેને અવગત કરતા ગયેલા વિશ્વામિત્ર બંનેને માતૃવત્ છે. કે છે, જેમાં ગુરુને છાજતું તાટઢે છે ને ઝવેરીની પારખુ વાત્સલ્યથી સીંચતા રહ્યા છે. તેમને સૂવાડીને, જગાડીને, કે જ નજર છે.
જમાડીને વિશ્વામિત્રે બંનેની રીતસર શુશ્રુષા કરી જાણી છે. જે વિશ્વામિત્રની સાથે ચાલી નીકળેલા રામ-લક્ષ્મણને રામ-લક્ષ્મણે પોતાનાં અનન્ય પરાક્રમથી રાક્ષસો સામે જે વિશ્વામિત્રે વગર માગ્યે અભરે ભરી દીધા છે. પોતાનાં લડીને વિશ્વામિત્રનું યજ્ઞકર્મ સંપન્ન કરીને પોતાનું અસાધારણ નિવાસસ્થાને પહોંચવા પહેલાં જ વિશ્વામિત્રે રામચંદ્રને બલા શિષ્યત્વ પ્રમાણિત કરી બતાવ્યું. એ પછી વિશ્વામિત્ર બંનેને અને અતિબલા નામક મંત્રસમુદાયથી દીક્ષિત કર્યા છે. જેના રાજા જનકની મિથિલાનગરી ભણી દોરી ગયા છે, જનક પાસે રૂં પ્રભાવથી રામને થાક ન લાગે, રોગ તેમનાથી યોજનો દૂર રહેલાં શિવ ધનુષ્યનું દર્શન કરાવવાના બહાને. પણ આ રહે, તેમનાં રૂપમાં વિકાર ન આવે, નિદ્રાવસ્થામાં કોઈ તેમના પાછળનું એમનું દર્શન સ્પષ્ટ છે. પોતાના શિષ્ય રામની
પ્રબુદ્ધ જીવન ભારતીય ગુરુપરંપરા વિશેષાંક જ પ્રબુદ્ધ જીવન : ભારતીય ગુરુપરંપચ વિશેષાંક જ પ્રબુદ્ધ જીવન ભારતીય ગુરુપરંપચ વિશેષાંક જ પ્રબુદ્ધ જીવન : ભારતીય ગુરુ પરંપચ વિશેષાંક જ પ્રબુદ્ધ જીવનઃ ભારતીય ગુરુ પરંપચ વિશેષાંક
I
! પ્રબદ્ધ જીવન : ભારતીય ગુરુ પરંપરા વિશેષાંક :
ઓગસ્ટ- ૨૦૧૭
| SR No. | 526109 |
| Book Title | Prabuddha Jivan 2017 08 Bhartiya Guru Parampara Visheshank |
| Original Sutra Author | N/A |
| Author | Sejal Shah |
| Publisher | Mumbai Jain Yuvak Sangh |
| Publication Year | 2017 |
| Total Pages | 136 |
| Language | Gujarati |
| Classification | Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India |
| File Size | 11 MB |