Prabuddha Jivan 2012 08 Agam Parichay Visheshank

SR No.: 526047
Original Sutra Author: N/A
Author: Dhanvant Shah
Publisher: Mumbai Jain Yuvak Sangh
Publication Year: 2012
Total Pages: 156
Language: Gujarati
Classification: Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India
File Size: 4 MB

Page 75

ઓગસ્ટ-સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૨
પ્રબુદ્ધ જીવન : આગમ પરિચય વિશેષાંક
૭૫ )
શ્રી નિરયાવલિકા સૂત્ર | ડૉ. પાર્વતી નેણશી ખીરાણી
இலலலலலலலலலலல
એટલે કે
லலலலலலலலலலலல லலலலலலலல
પૂર્વે
“ગો
லலலலலல
૨ કોઈ પણ ધર્મનું સ્વરૂપ જાણવું હોય તો એના સાહિત્યનો પ્રાકૃતનું જ એક રૂપ છે. એ મગધના એક ભાગમાં બોલાય છે રે ૮ અભ્યાસ કરવો જોઈએ. જેથી એ ધર્મનું સંપૂર્ણ ચિત્ર પ્રાપ્ત થઈ માટે અર્ધમાગધી કહેવાય છે. એમાં માથ્થી અને બીજી ભાષાઓ છે છે શકે. એ ન્યાયે જૈનદર્શનની જાણકારી માટે આગમ સાહિત્યનો એટલે કે અઢાર દેશી ભાષાઓના લક્ષણ મિશ્રિત છે તેથી 9 અભ્યાસ કરવો જોઈએ. એ આગમ સાહિત્યની વિચારણા પૂર્વે અર્ધમાગધી કહેવાય છે. ભગવાન મહાવીરના શિષ્ય મગધ, સે જણાવી છે એમાંથી વર્તમાને પ્રચલિત ૧૨ ઊપાંગોમાંથી અહીં મિથિલા, કૌશલ આદિ અનેક પ્રદેશ, વર્ગ અને જાતિના હતા એટલે ૨ આઠમું ઉપાંગ નિરયાવલિકાજીનું વિવેચન પ્રસ્તુત છે. જૈન સાહિત્યની પ્રાચીન પ્રાકૃત ભાષામાં દેશ્ય શબ્દોની બહુલતા૨ ૨ નામકરણ
છે. માટે તેને અર્ધમાગધી ભાષા કહેવાય છે. એ અનુસાર આe ૨ પ્રસ્તુત સૂત્ર અંતકૃતદશાંગ સૂત્રનું ઉપાંગ છે. જે ૧૨ આગમ પણ અર્ધમાગધી ભાષામાં રચાયું છે. & ઉપાંગોમાંથી છેલ્લા પાંચ ઉપાંગોના સંગ્રહરૂપે મનાય છે. આગમની શૈલી
નિરયાવલિકા નામથી પ્રસિદ્ધ આ ઉપાંગનું બીજું નામ કપ્પિયા આ આગમ ધર્મકથાનુયોગની શૈલીનું છે. અનુયોગ એટલે સૂત્ર અને $ (કલ્પિક) છે. એમાં સમાવિષ્ટ પાંચ ઉપાંગો આ પ્રમાણે છે (૧) અર્થનો ઉચિત્ત સંબંધ (યોગ) એ ચાર પ્રકારના છે. ચરણકરણાનુયોગ,S નિરયાવલિકા કે કલ્પિકા (૨) કલ્પાવતંસિકા (૩) પુષ્પિકા (૪) ધર્મકથાનુયોગ, ગણિતાનુયોગ અને દ્રવ્યાનુયોગ. ૨ પુષ્પચૂલિકા અને (૫) વૃષ્ણિદશા. જે પ્રાકૃતમાં નીચે મુજબના ધર્મકથાનુયોગ એટલે જેમાં કથાના માધ્યમથી કષાય આદિનું રે
નામથી પણ ઓળખાય છે. (૧) નિરયાવલિયા (૨) કપ્પવર્ડસિયા નિરાકરણ કરીને મોક્ષમાર્ગની પ્રરૂપણા કરાય. ચોવીસમા તીર્થકર8 8 (૩) પુફિયા (૪) પુષ્કચૂલિયા અને (૫) વણિહદશા (વિહિદશા). પ્રભુ મહાવીર પાસે ભક્તિ કરવા દેવો તથા દેવીઓ આવે છે.હૈ
આ પાંચે ઉપાંગ નાના નાના હોવાથી એક જ આગમમાં પાંચ પ્રભુના દર્શન કરીને રવાના થાય છે ત્યારે ગૌતમ સ્વામી પ્રશ્ન કરે છે 6 વર્ગના રૂપમાં સમાવિષ્ટ છે. આ પાંચેનો પરસ્પર સંબંધ છે. પ્રથમ છે હે ભગવન્! એ કોણ હતા? અને એમનો મોક્ષ ક્યારે થશે?
સૂત્ર નિરયાવલિકા હોવાને કારણે નિરયાવલિકા નામથી પ્રસિદ્ધ તેના જવાબમાં કર્મની વિચિત્રતા માટે સામ્રાજ્યના સમ્રાટ છે છે. પરંતુ પૃથક-પૃથક છે.
રાગકેસરી રાજાના કેદી થયેલા, દ્વેષ યુવરાજના હાથથી બંધાયેલા 2 છે જાણકારોના મતે આ પાંચે ઉપાંગ પહેલાં નિરયાવલિકાના બાવન આત્મામાંથી કેટલાક આત્માઓનું રોમાંચક કથાનક સ્વયંસે હૈ નામથી જ હતા. પરંતુ પછીથી ૧૨ ઉપાંગોનો ૧૨ અંગો સાથે શ્રી મુખેથી કહે છે તો કેટલાકનું વૈરાગ્યપૂર્વક ગ્રહણ કરેલ સંયમીટ્ટ
સંબંધ સ્થાપિત કરવા માટે એમને અલગ અલગ ગણવામાં આવ્યા. જીવન પણ કહે છે. એમાંથી આ સૂત્રમાં ઉત્તમ એવા મનુષ્યભવમાંટે ૮ (પ્રો. વિન્ટરનિન્જનો પણ આ જ અભિપ્રાય છે.)
કેવા કાર્યો કરે છે એને કારણે નરકગામી થવું પડે છે એવા દસક નિરયાવલિકા
જીવોનું કથાનક વર્ણવ્યું છે, જે દસ અધ્યયનમાં છે. $ નિરય+આવલિકા એમ બે શબ્દથી બનેલું છે. નિરય એટલે નરક આ સૂત્ર ગદ્ય શૈલીમાં છે. ૭૨ ગદ્યાશમાં આ સૂત્ર રચાયેલું શ્રે અને આવલિકા એટલે પંક્તિબદ્ધ. જે આગમમાં નરકમાં જવાવાળા છે. પાંચ વર્ગના બાવન અધ્યયન છે. સંપૂર્ણસૂત્રનું પરિમાણશ ૨ જીવોનું પંક્તિબદ્ધ વર્ણન છે તે નિરયાવલિયા કે નિરયાવલિકા છે. ૧૧૦૯ શ્લોક પ્રમાણ માનવામાં આવ્યું છે. ૨ નિરયાવલિકા આગમ ગ્રંથના કર્તા
વ્યાખ્યા સાહિત્ય2 આ આગમના કર્તાનું નામ સ્પષ્ટતા પ્રાપ્ત થતું નથી. સ્થવિર આ એક કથા સાહિત્ય હોવાને કારણે આના પર નિર્યુક્તિભાષ્ય 8 ભગવંતો રચિત હોવાનું અનુમાન કરી શકાય.
કે ચૂર્ણિઓ ન હોય એ સ્વાભાવિક છે. માત્ર શ્રીચન્દ્રસૂરિએ સંસ્કૃત 6 રચનાકાળ
ભાષામાં નિરયાવલિકા પર સંક્ષિપ્ત અને શબ્દાર્થસ્પર્શી વૃત્તિ લખી ૨ ભગવાન મહાવીર પછી અને આચાર્ય શ્રી ભદ્રબાહુના સમયની છે. શ્રીચન્દ્રસૂરિનું બીજું નામ પાર્શ્વદેવગણિ હતું. તેઓ ૨ પૂર્વેનો હોવાનો સંભવ છે.
શીલભદ્રસૂરિના શિષ્ય હતા. એમણે વિ. સં. ૧૧૭૪માં છે આગમ ગ્રંથની ભાષા
નિશીથચૂર્ણાિ પર દુર્ગપદ્ર વ્યાખ્યા લખી હતી અને શ્રમણોપાસક છે આગમ સાહિત્ય અનુસાર તીર્થકર ભગવંત અર્ધમાગધી ભાષામાં પ્રતિક્રમણ, નંદી, જીતકલ્પ, બૃહજૂ િઆદિ આગમો પર ટીકાઓ છે 8 ઉપદેશ આપે છે. એને એ સમયમાં દિવ્ય ભાષા કહેવામાં આવતી લખી છે. હું અને એનો પ્રયોગ કરવાવાળાને ભાષાર્ય કહ્યા છે. આ ભાષા પ્રસ્તુત આગમોની વૃત્તિના પ્રારંભમાં આચાર્યએ ભગવાન
லலலலலலல
லலலலலலலலலலலலலலல