________________
૩૩
.
ઉપસંહાર
ઉપસંહાર. પુષ્ટમાં પુષ્ટ કે ધનિકમાં ધનિક મનુષ્ય પણ વ્યભિચારરૂપ વિશેષ સળગતી અગ્નિની સેબતથી તુરતજ શારીરિક અને આર્થિક આપત્તિઓમાં આવી પડે છે. પૃથુરાજ જેવા બલવાન રાજાને પણ છેવટે હાર ખાવી પડી અને યવનેને દેશમાં દાખલ થવા દેવાના અનિષ્ટ પ્રસંગના ભાગી થવું પડયું; તેનું કારણ તપાસતાં વિલાસપ્રિયતાજ જણાશે. મુસલમાન બાદશાહના સામ્રાજ્યનાં મૂળ સયાં તેનું કારણ અજ્ઞાનતા અને તજજન્ય વિલાસપ્રિયતાજ છે. સ્વામિ રામતીર્થ લખે છે કે – નેપોલિયન જે મહાન રણવીર પિતાના સર્વોત્તમ સ્થાનેથી કરરભુસ કરતે ગબડી પડયો તેનું શું કારણ? ઇતિહાસ સાક્ષી પૂરે છે કે રણમાં જવા અગાઉ તે પોતાને હાથે જ પોતાનું ખૂન કરી ચૂક્યા હતા. સંગ્રામમાં જવાની આગલી રાત્રે જ તે બદ કર્મના કુવામાં ગબડી પડયો હતો. આશ્ચર્ય નથી કે તેવા કટાકટીના મામલા વખતે, વીર્યરક્ષાજન્ય સદબુદ્ધિ અને સાત્વિક વિચારની જરૂર વખતે, વીર્યના ક્ષયથી અકર્તવ્યને કર્તવ્ય સમજી બેસવાનું સાહસ ખેડાયું હોય અને તેથી રણશલ્યમાં આપત્તિજનક પરિણામ આવ્યું હોય! શુરવીર શિવાજીના નિસીમ પરાક્રમ અને બુદ્ધિપ્રભાવથી સ્થપાયેલ હિંસામ્રાજ્યની ભિત્તિના પાયાને ઢીલો કરનાર તેના પુત્ર સંભાજીની વિલાસપ્રિયતાજ હતી. દેશની પડતીના બીજા કારણેમાં રાજા કે પ્રજાની વિલાસપ્રિયતા એ પણ એક અસાધારણ કારણ છે. પશ્ચિમના દેશમાં જ્યારથી નિયમિત રહી ગ્ય અવસ્થાએ ગૃહસ્થાશ્રમની શરૂઆત કરી શરીર ટકાવી રાખવાના પ્રયત્ન શરૂ થયા છે ત્યારથી જ ઉન્નતિની શરૂઆત થઈ છે ઈંગ્લેન્ડમાં પહેલા વિકાસ અધિક હતું તે કમ થવા લાગ્યો કે અલ્યુદયની શરૂઆત થઈ! કાન્સમાં વિલાસની
