________________
૧૩
૩ શીષસિનથી ચાલતો સમાજ
કોઈ માણસ પોતાના સ્વાથ્ય માટે શીર્ષાસન કરતો હોય છે. માથું નીચે ધરતી પર, અને પગ ઊંચે. પણ તે થોડીવાર સુધી જ હોય, સ્વાથ્ય સુધારવાની જરૂરી ક્રિયા છતાં શીર્ષાસનથી ચાલી શકાય નહિ. ચાલવાનો પ્રયત્ન કરીએ તો હાથના ટેકાથી કદાચ થોડાંક ડગલાં ભરી શકાશે, પણ તે કંઈ ચાલ્યા ન ગણાય. શીર્ષાસનથી ચાલવું એટલે ગતિહીનતા, સ્થગિતપણું.
માણસજાતે રાજ્યસત્તા કે શાસનનો સ્વીકાર સામાજિક સ્વાથ્ય માટે કર્યો જ છે. સમાજમાં બધી વ્યક્તિઓ સ્વયંસૂઝથી સંયમથી વર્તે અને સમાજના હિતવિરુદ્ધ કંઈ જ ન કરે એવું નથી બનતું. તેથી સામાજિક સ્વાથ્ય જાળવવા રાજ્યસત્તાની જરૂર સ્વીકારવામાં આવી છે. અને રાજ્યસત્તાનું છેવટનું બળ તો લશ્કર પોલીસ જેલ સજા, દંડ વગેરે છે. તપાસ કરીને, ન્યાયકોર્ટમાં અપરાધ સિદ્ધ કરીને, એનો ઉપયોગ થાય છે. આમ આ સત્તાબળ જરૂરી હોય ત્યારે એનો આશ્રય લેવામાં તો સમાજની સલામતી અને સુરક્ષા છે. પણ આજે હવે એ સ્થિતિ આવી છે કે રાજ્યસત્તા એ જ સર્વોપરી અને પાછું એકમાત્ર સર્વોપરી સત્તા બની બેઠી છે. આપણે લોકોએ એટલે કે સમાજે પણ સમાજના સ્વાથ્ય માટે કેવળ રાજ્યસત્તાનો જ આશ્રય લેવા માંડ્યો છે. આજે સમાજ જાણે કે રાજ્યસત્તા વડે ચાલતો હોય એમ દેખાય છે.
સમાજને ચલાવનારાં, સમાજને ગતિશીલ રાખનારાં ચાર ચાલક પરિબળો છે. એમાં રાજયસત્તા એક પરિબળ અવશ્ય છે. પણ એનો નંબર તો સાવ છેલ્લો રહેવો જોઈએ. અનિવાર્ય હોય ત્યારે જ રાજ્યસત્તાનો આશ્રય લેવાવો જોઈએ. ચાર ચાલક પરિબળોમાં (૧) આધ્યાત્મિક (૨) નૈતિક (૩) સામાજિક અને (૪) શાસકીય.
સમાજનો મોટા ભાગનો વ્યવહાર તો લોકોમાં પડેલા શુભ સારપ વડે જ સરખી રીતે ચાલતો હોય છે. આ શુભ શક્તિને માર્ગદર્શન આપનાર તે અધ્યાત્મ. એટલે કે વ્યાપક સદ્ધર્મ - સત્ય અહિંસા અપરિગ્રહ સંયમ, ચોરી ન કરવી વગેરે - વ્યવહાર. આ બળ જ સમાજને સ્વસ્થ રાખી શકવામાં પ્રથમ નંબરે સક્રિય રહેવું જોઈએ આ થયું માર્ગદર્શક બળ.
બીજું બળ તે નૈતિક બળ. સમાજના રોજિંદા વ્યવહારમાં પ્રત્યક્ષપણે પ્રેરણા આપીને હૂંફ આપી શકે તેવું સ્વૈચ્છિકપણે સક્રિય કામ કરનાર સેવાભાવી બળ, જે સમાજસેવી સંસ્થાઓમાંથી મળી શકે. આ થયું પ્રેરક બળ.
અનુભવની આંખે
