Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ yogAmRta - cirantana mahattva ko eka janopayogI racanA samIkSaka DaoN0 sundaralAla kathUriyA dharma-prANa bhAratIya saMskRti meM zreya aura preya meM se zreya ko hI adhika sAra garbha mAnA gayA hai-- tyAgapradhAna jaina - saMskRti bhI isakA apavAda nahIM hai / bhautika sukha tuccha aura heya haiM, kSaNika haiM, kintu indriyAtIta pAralaukika sukha cirasthAyI, svAdhIna aura spRhaNIya haiM / vastutaH svAdhIna hone se Atma-sukha hI sukha hai aura parAzrita hone se indriyajanya Ananda duHkha-rUpa hai, chalAvA hai| kevala adhyAtma-vimAna hI vyakti ko ahaMkAramukta kara use vAstavika jJAna pradAna karatA hai aura yaha batAtA hai ki para-padArthoM - strI, putra, dhana, zarIra Adi se Atmika sukha kI prApti nahIM ho sakatI / Atmika Ananda kI prApti ke lie AdhyAtmika granthoM kA paThana-manana-cintana aura tadanurUpa AcaraNa Avazyaka hai| isake binA samyaka jJAna kI prApti yadi asambhava nahIM to kaThina avazya hai / sAMsArika sukhoM - jo vastutaH bandhana kA kAraNa hone se duHkha-rUpa haiM-- se mukti aura Atmika Anandopalabdhi ke lie yogAmRta' jaise granthoM kA praNayana huA hai, ataH aise janopayogI AdhyAtmika granthoM kA cirantana mahattva svataH siddha hai / 'yogAmRta' ke praNetA muni bAlacandra haiM aura isakI upalabdha zloka saMkhyA 96 hai / muni bAlacandra kA vistRta paricaya ajJAta hai / grantha kI jo prati prApta huI hai vaha bhI kadAcit apUrNa hai athavA yaha bhI ho sakatA hai ki kinhIM ajJAta kAraNoM se lekhaka ise pUrNa hI na kara pAyA ho| jo bhI ho, apane vartamAna rUpa meM, grantha apUrNa hai aura isameM lekhaka kA paricaya aprApta hai / jaina muniyoM, jainAcAryoM aura jaina-lekhakoM ne bhArata kI vibhinna janapadIya bhASAoM meM sAhitya-sRSTi kara apane vicAroM ko Ama janatA taka pahuMcAne kA eka mahattvapUrNa kArya kiyA hai| 'yogAmRta' bhI isakA apavAda nahIM hai| yaha kAnar3I grantha hai aura mUlataH muni bAlacandra ne isakI racanA kanar3I bhASA meM kI hai, kintu hindI-bhASI janatA taka isa grantha ko pahuMcAne kI balavatI icchA ke phalasvarUpa vivecya grantha kI hindI TIkA AcAryaratna zrI dezabhUSaNa jI mahArAja ne kI hai aura isakA sampAdana zrI balabhadra jaina ne kiyA hai| grantha ke TIkAkAra AcAryaratna zrI dezabhUSaNa jI mahArAja ne aba taka lagabhaga 70 granthoM kA maulika praNayana kiyA hai athavA vibhinna bhASAoM ke aura vividha viSayoM ke granthoM kA anuvAda kiyA hai| ve saMskRta, prAkRta, apabhraMza, kanar3I, tAmila, marAThI, hindI Adi aneka bhASAoM ke samartha vidvAn haiM / ' viSaya ke aise adhikArI vidvAn dvArA 'yogAmRta' jaise AdhyAtmika grantha kI TIkA anuvAda vyAkhyA Adi kA yadi jana sAmAnya meM svAgata ho to koI Azcarya nahIM / jaisAki kahA jA cukA hai 'yogAmRta' kA pratipAdya sUkSma tattva cintana hai| isameM spaSTataH yaha batAyA gayA hai ki Atma-parijJAna ke binA mukti sambhava nahIM mAtra zAstroM ke paThana-pAThana se hI ajJAnI ko AtmAnubhava nahIM ho sktaa| AtmAnubhava ke lie samyagdRSTi kI AvazyakatA hai aura samyagdRSTi ko bAhya padArthoM kI cintA nahIM rahatI, varan sadA AtmA kI hI cintA rahatI hai kyoMki AtmA kA sukha AtmA meM hI nihita hai, paravastu meM nahIM / TIkAkAra ne sarvaprathama 'yogAmRta' ke mUla zlokoM kA sarala hindI meM 'artha' kiyA hai, taduparAnta 'vivecana' ke antargata vistRta vyAkhyA karate hue saMskRta, prAkRta Adi ke zlokoM se mantavya aura adhika puSTa aura spaSTa kiyA hai| kahIM-kahIM 'bhAvArtha' bhI de diyA hai aura kahIM 'sArAMza yaha hai' Adi se sAra rUpa meM mantavya ko prastuta kara diyA hai| yathA-- ' kahane kA sArAMza yaha hai ki he bhavya jIva ! tU isa saMsAra, viSayavAsanA kA mana, vacana, kAya se tyAga karake zuddha, akhaNDa, avinAzI jyoti jo zarIra meM nirantara prakAzamAna ho rahI hai usake darzana kara / ' (yogAmRta, pR0 249 ) | yoga jaise durUha viSaya ko sarasa banAne ke lie vivecana athavA bhAvArtha ke antargata dRSTAntoM yA lokapracalita kathAoM kA AdhAra bhI TIkAkAra ne grahaNa kiyA hai| yathA - 'yogAmRta' ke zloka kramAMka 61 ke bhAvArtha meM jIva ke paravastu ke prati moha kA spaSTIkaraNa karate hue TIkAkAra likhate haiM sRjana-saMkalpa 36
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ "loka meM eka kathA prasiddha hai| kisI jaMgala meM koI eka sAdhu Atma-sAdhana meM lage hue Asana lagAkara sthira baiThe the| arthAt dhyAna meM lIna the| eka samaya unake pAsa eka cUhe ne Akara namaskAra kiyaa| usakA namaskAra karane kA kAraNa yaha thA ki usako pUrva janma ke saMskAra arthAt vaha pUrva janma meM dhana ke ArtadhyAna se marakara cUhA banA thaa| usa sAdhu ko dekhakara usake saMskAra jAgRta hue, isase usane mahAtmA ke pAsa Akara Ananda se mastaka jhukA kara namaskAra kiyaa| isase vaha sAdhu usa cUhe para prasanna huA aura bolA he cUhe ! tere namaskAra se mujhe atyaMta prasannatA huI hai, maiM tujhe manuSya paryAya meM yA deva paryAya meM janma lene kA upAya batAUM yA seTha sAhUkAra hone kA upAya batAUM yA banA dUM yA sUrya, candra, bhuvanapati yA deva Adi banA dUM / agara tujhe manuSya banA dUM to dharma kI ArAdhanA kA mahAsAdhana prApta hotA hai| usa sAdhu kA vacana sunakara cUhA kahane lagA ki he mahAtmA ! mujhe zrImaMta banane kI icchA nahIM hai| parantu eka atyanta sundara rUpavatI cuhiyA mile aisA mujhe AzIrvAda deN| taba mahAtmA samajha gayA ki ajJAnI, mohI, bahirAtmA jIva kA yahI svabhAva hotA hai, isalie apanI vAsanA ke anusAra hI ye AzIrvAda mAMgate haiN|" (yogAmRta, pR0 241) kahane kI AvazyakatA nahIM ki 'yogAmRta' ke TIkAkAra zrI dezabhUSaNa jI mahArAja kI zailI sarala, subodha, rocaka evaM sarala hai| AzA hai, dharmaprANa janatA meM isakA acchA svAgata hogA aura janasamudAya isase lAbha uThAkara AdhyAtmika unnati kI ora agrasara hogaa| 40 AcAryaratna zrI dezabhUSaNa jI mahArAja abhinandana grantha