Book Title: Yoga ka Vigyaniya Swarup
Author(s): Virendra Shekhawat
Publisher: Z_Umravkunvarji_Diksha_Swarna_Jayanti_Smruti_Granth_012035.pdf
Catalog link: https://jainqq.org/explore/211791/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yoga kA vijJAnIya svarUpa 0 DaoN0 vIrendra zekhAvata yoga yA prAtmavidyA prAcInatama bhAratIya vidyA hai jo anya prAcIna saMskRtiyoM ke itihAsa meM upalabdha nahIM hotii| lekina bhArata meM yaha propaniSadika, bauddha, jaina, aura zaiva siddhAntoM meM atyanta vikasita rUpa meM upalabdha hai aura ina sabhI ne isameM navIna anveSaNa karane aura isakA yauktika vikAsa karane meM mahattvapUrNa yogadAna kiyA hai| yadyapi bauddha nairAtmyavAdI haiM, lekina isake bAvajUda vahA~ sva-svarUpa upalabdhi vijJAna ke rUpa meM isakA vikAsa huaA / ina vibhinna siddhAntoM meM maulika siddhAntIya aura paddhativiSayaka bheda hote hue bhI yogavijJAna ke mUla siddhAnta samAna haiM aura isameM eka nAbhikIya ekatva hai jo isako eka sArvabhaumika vijJAna ke rUpa meM sthApita karatA hai| isa prakAra hameM yaha eka sarvamAnya vijJAna ke rUpa meM upalabdha hotA hai jo tattvamImAMsAsambandhI matabhedoM ke bAvajUda anubhavaparIkSA meM eka va sama hai| ve kauna se mUla siddhAnta haiM jo bauddha, jaina Adi yogavijJAnoM meM samAna rUpa se mAnya haiM ? isa prazna kA uttara DhUMr3hane ke lie hameM yoga ke mAnasikIya vizleSaNa aura abhyAsa kI paddhati para vicAra karanA caahie| yoga eka aisI mAnasika avasthA ko prApta karatA hai jisameM smRti kA vikAsa, indriyoM va mana para niyantraNa, buddhi kI zUddhi, tarkazakti yogyatA, ekAgratA tathA prAntarika tallInatA Adi bho upalabdhi hotI hai| vibhinna siddhAntoM meM inako vibhinna nAmoM se abhivyakta kiyA gayA hai| isI prakAra ina mAnasikIya avasthAnoM ko prApta karane ke lie bhojana kA niyantraNa, tapazcaryA, zvAsa-prazvAsa ke vyAyAma, deha ke vyAyAma, ekAgratA kA abhyAsa, brahmacarya pAlana, vairAgya prAdi kA abhyAsa karanA anivArya hai jo paddhativicAra ke antargata pAte haiN| ina vibhinna paddhatiyoM ko bhI bhinna siddhAntoM meM bhinna nAma die gae haiN| ina donoM hI kSetroM meM pataJjali kA yogasatra sarvopari hai kyoMki usameM mAnasikIya vizleSaNa aura paddhati para bahuta hI sundara aura suvyavasthita rUpa se vicAra kiyA gayA hai| vahA~ vibhinna siddhAntoM-vizeSakara bauddha aura jaina se bhI sAmaMjasya baiThAne kA prayAsa kiyA gayA pratIta hotA hai| Adhunika zarIra-vaijJAnikoM ne yogAbhyAsa se upalabdha vibhinna daihika kriyAoM aura pariNAmoM kA sUkSma adhyayana kiyA hai aura aisA unhoMne pAtaJjali yogasUtra ko AdhAra mAna kara hI kiyA hai| ataH siddhAntoM kI samAnatA kI khoja meM pAtaJjali ke mUla pratyayoM ko kendra meM rakhate hue vicAra karanA lAbhaprada hogaa| 2. mAnasikIya vizleSaNa ke saMdarbha meM pAtaJjali kA kathana hai ki sAmAnya mAnava avidyA, asmitA, rAga, dveSa, va abhiniveza klezoM se pIr3ita rahatA hai| ina klezoM ke phalasvarUpa hI anya jaTila vikSepa jaise vyAdhi, styAna, avirati, bhrAntidarzana prAdi hote haiM jinase janita du:kha mAnava bhogatA hai| bauddhoM ke anusAra tRSNAmUla kleza hai aura janoM ke anusAra karmANoM se saMzliSTa hone se azuddhi hotI hai / inase pIr3ita mAnava baddha avasthA Asanastha tama Atmastha mama taba ho sake Azvasta jama www.jamembrary.org Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ arcanArcana paMcama khaNDa | 198 meM hotA hai jo asvAtaMtrya yukta aura duHkhamaya sthiti hai| aise mAnava kI vRttiyA~ truTipUrNa hotI haiM aura usakI tarkakSamatA atyanta sImita hotI hai kyoMki buddhi zuddha nahIM hotii| yadyapi adhyayana, manana, va tarka ke dvArA hama apanI buddhi ko prazasta kara sakate haiM aura smRti ko bhI tIvra kara sakate haiM lekina jaba taka kleza raheMge hamArI upalabdhiyA~ sImita hI raheMgI aura buddhi viSayaniSTha va satyaparaka nahIM ho paaegii| hamArI buddhi nirantara sakriya rahatI hai aura yaha vitarka, vicAra, prAnanda, aura asmitA bhAvoM ko prApta hotI rahatI hai| kliSTa va azuddha buddhi meM ye bhAva kSINa va aspaSTa rahate haiM lekina jaba klezoM kA zanaiH zanai hAna hone lagatA hai to buddhi prajJA rUpa hotI jAtI hai aura isake bhAva bhI spaSTa aura tIvra hote haiN| ataH klezoM, taSNA, va karmamala ko naSTa karanA hI yoga kA mUla prayojana hai jisase buddhi prajJA ho sake aura jJAtA apane svarUpa ko upalabdha kara ske| ataH eka aise kAryakrama para vicAra karane kI aAvazyakatA hai jisake nirantara abhyAsa karane se klezarUpI mala dhIre-dhIre naSTa ho jAe~ aura buddhi prajJArUpa hokara apane bhAvoM meM spaSTa gati kara ske| prajJA jaba apanI caramazuddhi kI avasthA ko prApta hotI hai taba svasvarUpa kI sthAyI upalabdhi hotI hai jise samAdhi yA kaivalya yA bodha yA zivatva kahA jAtA hai| yaha eka aisI mAnasika avasthA hotI hai jisameM buddhi va mana pUrNataH zAntabhAva ko prApta ho sakate haiM nizcala va pAradarzI jala kI trh| 3. mAnasa va buddhi kI zuddhi kI isa ucca avasthA ko prApta karane ke kyA upAya haiM ? isa prazna kA uttara khojane hetu bhinna matAnuyAyiyoM ne aneka zodha va anveSaNa kie haiM jinameM saMbhavatayA sarvAdhika yogadAna zaivoM kA rahA hai| yahA~ isa para pUrNa mataikya hai ki upAyoM kA vairAgyayukta abhyAsa anivArya hai kyoMki lambe va anavarata abhyAsa kI nirantara prakriyA ke binA kisI bhI phala kI siddhi asaMbhava hai| ina upAyoM meM tapa arthAta upavAsa, dharatI para sonA, vastuoM kA kama se kama upayoga Adi, brahmacarya arthAt vIrya kI rakSA aura isa dhAtu kA adhikAdhika deha meM hI ramAnA, svAdhyAya arthAt svasvarUpa ke kAraNoM va prayojanoM tathA sRSTi meM prAtmA ke sthAna prAdi viSayoM kA adhyayana, cintana va manana, mantrAbhyAsa arthAt kisI varNasaMyojana kA mana hI mana meM nirantara uccAraNa, prANAyAma, arthAta zvAsa prakriyA ke nirodha ke abhyAsa se prANa vAyu kA deha meM sarvasthAnoM meM saMcAra, Asana arthAt deha ke vyAyAma jinameM vibhinna kriyAoM aura mudrAoM ke abhyAsa se deha ko svastha va zuddhi prakriyA ke anukUla banAnA aura dhyAna kA abhyAsa, Adi kucha aise upAya haiM jinake bAre meM bhI lagabhaga sabhI matoM meM aikya hai| lekina prauSadha-prayoga jaise pArada, bhaMga, carasa, madirA, va mAMsa kA prayoga; kAma zakti kA saMcAlana aura taduparAnta manoniyantraNa, Izvara praNidhAna arthAta prathamajJAnadAtA ke prati samarpaNabhAva, prAdi upAyoM ke bAre meM mataikya nahIM hai| yadyapi pataJjAli apane yogasUtra meM auSadhaprayoga dvArA siddhi prApti kA saMketa dete haiM lekina isakA sarvAdhika prayoga zaiva paddhati meM kiyA gayA hai jise haThayoga . yA taMtrapaddhati kahA jAtA hai| isI prakAra pataJjali IzvarapraNidhAna ko sAdhaka ke prAraMbhika abhiyAna meM eka mahattvapUrNa upAya ke rUpa meM svIkAra karate haiN| pataJjalimAtmasvarUpa-upalabdhi kI paddhati ke do caraNa mAnate haiM, prathama cittavattinirodha aura dUsarI klezahAna jo saMskAranirodha bhI kahI jA sakatI hai / cittavRttinirodha ke bhI Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yoga kA vijJAnIya svarUpa | 199 do caraNa haiM jinheM prAthamika abhyAsa, jisameM prANAyAma, IzvarapraNidhAna, pAsanAbhyAsa Adi haiM aura dvitIya kriyAyoga, jisameM tapa, svAdhyAya va IzvarapraNidhAna kA sammilita prayoga hotA hai, prathama upAyoM ko jArI rakhate hue| isa prakAra jaba kleza DhIle ho jAte haiM tathA nirantara abhyAsa se dhAraNA, dhyAna aura samAdhi kI alpakAlika kSamatA prApta ho jAtI hai to samAdhi ko adhika gahana aura dIrghakAlika banAte hae cittavattiyoM ke pUrNanirodha kI kSamatA hotI hai aura kleza naSTa ho jAte haiN| tatpazcAt nirantara abhyAsa se yaha samAdhi hI saMskAra nirodha bhI sambhava banAtI hai| ataH abhyasta aura anubhavI sAdhaka ke lie samAdhi kI kSamatA, gahanatA aura dIrghakAlatA sarvocca avasthA ko upalabdha karane hetu mahattvapUrNa hai| 4. jahA~ pAtaJjali isa utthAna-prakriyA ko buddhi kI zuddhi ke yA samAdhi ke vitarka, vicAra, Ananda aura asmitA caraNoM meM kramazaH pragati ke rUpa meM dekhate haiM jisake phalasvarUpa citta maNivat zuddha hotA hai, jJAnadIpti hotI hai, va vivekakhyAti hotI hai, vahA~ zaiva isa pragati bhedana kI prakriyA kahate haiM jo sahasrAra cakra ke khulane meM pariNata hotI hai| ye cakra deha ke bhItara ho zaktikendra haiM jo sambhavatayA vidyutayukta nAr3I-tantra ke kendra haiM jo sAmAnyatayA pUrNataH sakriya nahIM hote aura abhyAsa se pUrNataH sakriya hote haiN| sahasrAra hamArA mastiSka hai jo snAyutantra kA kendra kahA jAtA hai aura Adhunika zarIrakriyA vijJAna ke anusAra jisakA eka tihAI bhAga hI sAmAnya janoM meM sakriya hotA hai| ataH zakticAlana aura cakrabhedana kI zava vyAkhyA Adhunika vijJAna ke lie adhika upayukta pratIta hotI hai / prAdhunika zarIra-vaijJAnikoM ne yogAbhyAsa se hone vAle daihika parivartanoM kA adhyayana kiyA hai| unake anusAra zarIrakriyAyoM kI kSamatA meM mahattvapUrNa vRddhi hotI hai, aura deha ke mala (Toxics) bhI naSTa hote haiM / kucha mahattvapUrNa parivartana, jaise AksIjana kI kama mAtrA kA upabhoga, raktaparibhramaNa-gati kA dhImA honA, rakta kA zuddha honA, zarIra kI upacayaprakriyA kA dhImA honA, mastiSka kI sakriyatA kA bar3ha jAnA aura hRdaya ke kArya kA adhika sakSama hone kA yantroM ke dvArA adhyayana kiyA gayA hai aura vedha dvArA siddha kiyA gayA hai| isI prakAra jAgata aura nidrA kI avasthAoM kA bhI mastiSkavidyatIya parIkSaNa yantra se adhyayana kiyA gayA hai / jAgRta avasthA meM mAnava mastiSka se pAlphA-taraMgeM nikalatI haiM aura nindrAvasthA meM bITA-taraMgeM nikalatI haiN| yogI kI pAlphA aura bITA taraMgeM adhika spaSTa aura niyamita hotI haiN| yahI nahIM, samAdhi kI avasthA meM ye pAlphA-taraMgeM atyanta saMkucita ho jAtI haiM aura samAdhi jitanI adhika gahana hogI yaha saMkucana bhI utanA hI adhika hogaa| isI prakAra isa avasthA meM hRdaya kI vidyutIya taraMgeM bhI saMkucita aura dhImI gati vAlI ho jAtI haiN| ata: Adhunika vijJAna se samAdhi ke vibhinna caraNoM kA yAntrika vedha ke dvArA taraMgIya vargIkaraNa - yogapaddhati kI khoja va sthApanA sambhava ho gaI hai| darzana vimAga, rAja. vi. vidyAlaya, jayapura Asanastha tama Atmastha mama taba ho sake Azvasta jama jainelibrary.org