Book Title: Samajik Samrasta ke Praneta Tirthankar Mahavir
Author(s): Munni Pushpa Jain
Publisher: Z_Sumanmuni_Padmamaharshi_Granth_012027.pdf
Catalog link: https://jainqq.org/explore/212193/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina saMskRti kA Aloka sAmAjika samarasatA ke praNetA tIrthaMkara mahAvIra DaoN. munnI puSpA jaina bhagavAn mahAvIra ne jisa samatAdarzana kA pravartana kiyA vaha Aja sAmAjika samarasatA kA pratIka bana sakatA hai, bazarte ki usako hama jIvana meM AcArita kre| mAnasika dvandva, sAmpradAyika vedanA, dharmAndhatA, rUr3hivAda, jAtigata bhedabhAva Adi sabhI samatA darzana meM antardhAna ho sakate haiM tathA rASTra samAja evaM jana-jana meM maitrI, sarvadharma samabhAva, karUNA Adi sadguNoM kA prasphuTana ho sakatA hai / zrImatI DaoN. munnI puSpA jaina ne tIrthaMkara mahAvIra ke samatAdarzana kA suMdara evaM vaicArika vizleSaNa kiyA hai, isa racanA meM / - sampAdaka jIvanazailI kA mUlamaMtra : samatA jaina dharma ke caubIsaveM evaM antima tIrthaMkara mahAvIra vizvazAnti, vizvabaMdhutva aura sarvodaya ke kSetra meM ahiMsA, anekAnta, aparigraha jaise mUlabhUta siddhAntoM kA Adarza sthApita kara vizvabandhutva, samAnatA, ekatA, samanvaya, prema aura "samatA" jaise jIvana mUlyoM kA vikAsa kiyA / ina mUlyoM meM hI sAmAjika samarasatA kA bhAva nihita hai / vizva kI samagra jAti sabhyatA- vikAsa ke sAtha-sAtha jIvana mUlyoM ko "dharma" ke nAma se pratiSThita karatI rahI hai / sabhyatA aura saMskRti ke sAtha vibhinna dharmoM ke vicAra vibhinna darzanoM meM r3halate gaye aura aneka dharma-sampradAyoM kA janma aura vikAsa huA | vicArabhedoM ke kAraNa inameM paraspara saMgharSa, kaTutA, vidroha kA bolabAlA hotA gayA / vaise to hara dharma, sampradAya apane-apane DhaMga se "dharma" kI paribhASA karate haiM, parantu mAnavatA kI garimA ke sAtha jIvana-yApana, zreSTha jIvanazailI kA anupama mUlamaMtra mahAvIra ne "samatA " siddhAnta ke rUpa meM hameM diyA hai| mahAvIra ke samaya meM viSamatA aneka staroM para thii| anupayukta evaM anarthakArI kAryoM ko rokane ke lie unakA virodha karanA bhI Avazyaka hotA hai| bezaka isameM anekoM musIbatoM kA sAmanA karanA hotA hai, kyoMki krAMtiyA~ sarala nahIM hotIM, cAhe ve deza kI svatantratA ke lie ho yA phira samAja meM pracalita ghAtaka pAkhaNDoM yA kurItiyoM ke prati hoM / mahAvIra sAmAjika samarasatA ke praNetA tIrthaMkara mahAvIra ne usa samaya samAja kI aneka viSamatAoM ke bIca samanvayavAda kI krAnti kI aura samatA kA bigula bajAkara sAmpradAyika sadbhAva aura vizvabaMdhutva ke lie sAmAjika samarasatA kA jo mArga pratipAdita kiyA, usakI Aja sabase jyAdA AvazyakatA hai| samatA : sAmAjika samarasatA vastuta: Aja ke saMkramaNakAlIna, sAmpradAyika vedanA tulya asta-vyasta jIvana meM bhagavAn mahAvIra kA samatA siddhAnta atyaMta mahatvapUrNa hai / mahAvIra ke upadezoM ne kisI eka mata yA sampradAya ke lie kaTTaratA kA kabhI pratipAdana nahIM kiyA, varan dharmAndhatA aura rUr3hivAda ke virodha meM samatA siddhAnta kA udghoSa kiyA - jo mAnavatAvAda aura samAjavAda kI ekatA tathA vikAsa meM samagra rUpa se samartha hai| jo loga samatA dharma kI upekSA karate haiM aura bAhya AvaraNoM - jAtivAda, bhASAvAda, raMgabheda Adi bhinnatAoM meM ulajhate tathA paraspara jhagar3ate rahate haiM, unhoMne dharma ke mUla tattva samatA, sahiSNutA, saha-astitva jaise siddhAMtoM para sAmpradAyikatA kI dhUla (parata) car3hAkara use dhUmila kara rakhA hai| mahAvIra ne kahA- " bAhya AvaraNoM samAnatA ko nahIM mApA jA sktaa| yadyapi hama loga zarIra, mastiSka, pravRtti, buddhi ruciyoM, bhASA, raMga-rUpa Adi vibhinnatAoM ke hote huye bhI Atmika dharAtala para yAni usa Atmika dharAtala para jo hamAre astitva kA mUla 21 Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhanA kA mahAyAtrI : zrI sumana muni AdhAra hai, hama loga paraspara samAna hai| mahAvIra ne kahA- manuSya janma se nahIM "karma" se mahAn banatA hai| janma se| koI brAhmaNa, kSatriya, vaizya, zUdra nahIM hotA - ___ "kammuNA bambhaNo hoI kammuNA hoI khttio|" / samatA kA vikAsa kaba? agara mAnava samatA siddhAnta ke anusAra jIvana ke kriyAkalApa karegA to vaha adhika antarmukhI aura vizvavyApI hogA tathA ekatA, samAnatA, saha-astitva, maitrI, prema jaisI anukUlatAoM kA vikAsa kara sampUrNa samarasatA kI ora agrasara hogaa| samatA kA vikAsa tabhI ho sakatA hai jaba mana, vacana aura kAya se hama ahiMsA, anekAnta aura aparigraha siddhAntoM para amala kreN| 'ahiMsA' mAtra hiMsA kA abhAva hI nahIM, balki bhAvanAtmaka rUpa se sabhI prANiyoM ke prati maitrI kA bhAva hai, jisameM karuNA, dayA, paropakAra, prema jaise guNoM kA nivAsa hotA hai| bhagavAn mahAvIra ne kahA - "mittI me| savva bhUesu"- arthAt merI sabhI prANiyoM se maitrI hai| unakI zikSA hai - sabhI prANiyoM ko samAna samajhanA cAhiye, isI meM ahiMsA aura samatA nihita hai -- samayA savva bhaesu sattu mittesu vA jge| pANAivAya viraI jAvajjIvAe dukkaraM / / bhagavAn mahAvIra ne anekAnta kA Adarza dekara mAnavatAvAda kI jar3eM majabUta kI hai| vicAroM kI TakarAhaTa se hI vibhinna dharmoM meM paraspara dveSa paidA kiyA jAtA rahA hai, jisase itihAsa meM anekoM lar3AIyA~ lar3I gaI aura nirdoSa, nirbaloM tathA anekAneka prANiyoM ko usakA zikAra honA pdd'aa| bhagavAn mahAvIra ne anekAnta dRSTikoNa dvArA isakA samAdhAna kiyaa| unhoMne kahA - "maiM jo jAnatA hU~ vahI satya hai, arthAt sarvazreSTha hai" - aisI bhAvanA ahaMkAra ko janma detI hai| jo sva ke lie tathA mAnava samAja ke lie bhI ghAtaka hai| mahAvIra ne kahA satya eka hai, parantu usake mahalU aneka haiN| eka bAra meM eka hI pahalU ko jAnA jA sakatA athavA dekhA jA sakatA hai jo pUrNa satya na hokara satya kA eka aMza hotA hai| ataH sabhI kI dRSTi meM alaga-alaga satyAMza kI anubhUti hotI hai, isalie apanA mata (pakSa) dUsaroM para thopanA nahIM cAhiye, balki paraspara eka dUsare ko samajhane kA prayAsa karanA hI anekAnta hai| isase samanvaya aura samatA ko bala milatA hai| samatA banAma Arthika samAnatA sAmAjika samatA ke sAtha Arthika samAnatA ke lie mahAvIra ne aparigraha siddhAnta kA pratipAdana kiyaa| mahAvIra ne kahA - vitteNa tANaM na labhe pamatte, imammi loe aduvA prtthaa| dIvappaNaTTeva aNaMta mohe, neyAuyaM TumadaTThameva / / arthAt "vyavahAra meM jIvana calAne ke lie dhana Avazyaka hai, usake binA jIvana nahIM cltaa| maiM usake upArjana ko burA nahIM mAnatA, kintu AvazyakatA se adhika saMcaya vAstava meM viSa hai / anyAya hai|" mAnava kI mahAnatA usake AcaraNa se mApI jAtI hai na ki dhana se| dhana kI adhikatA se bhoga vilAsitA kI ora hI pravRtti hotI hai aura yaha tRSNA aparigrahavAda se hI saMyamita kI jA sakatI hai| aparigraha ke siddhAnta se prabhAvita hokara magadhadeza ke sabase bar3e dhanI Ananda seTha ne 'parigraha-parimANa', vrata ko svIkAra kiyA tathA atirikta Aya ko vaha prativarSa garIboM meM vitarita kara mahAdAnI prasiddha ho gyaa| yahI to thA usakA samatA kI ora pahalA kadama / samatA meM antarnihita : nArI samAnatA isI taraha ahiMsA, anekAMta aura aparigraha tathA samatA siddhAnta se sAmpradAyika viSamatA ko bhI dUra kiyA jA sakatA hai| 22 sAmAjika samarasatA ke praNetA tIrthaMkara mahAvIra | Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina saMskRti kA Aloka / bhagavAn mahAvIra ne ina sabhI samAnatAoM ke sAtha- sAtha nArI samAnatA arthAt nArI ke adhikAroM ke prati bhI AvAja utthaaii| mahAvIra ke samaya meM mAnava samAja meM nArI ko puruSa se hIna samajhA jAtA thA, use sAmAjika, dhArmika, Arthika sabhI staroM para puruSa ke adhIna samajhA jAtA thaa| unhoMne upekSita nArI candanabAlA ko dIkSA dekara nArI jAti ke gaurava ko phalIbhUta kiyaa| samatA : durAgraha se pare mahAvIra ne mAnavIya ekatA kI vyAkhyA kI usameM sAmpradAyika durAgraha ko koI sthAna nahIM diyaa| unake anusAra kauna vyakti, kisa sampradAya meM dIkSita hai? yaha mahatvapUrNa nahIM hai, balki mahatvapUrNa yaha hai ki usakA AcAra-vicAra kitanA pavitra hai? sampradAya to sImita aura saMkucita hotA hai jabaki samatA kA sandeza sabake lie hotA hai| isameM sabhI kA vikAsa evaM kalyANa sunizcita hai| jahA~ samatA hogI, vahA~ zAnti-sukha aura prema kA sAmrAjya hogaa| samatA : sadbhAva kI jananI Aja bhAratIya samAja jo vizva ke zreSThatama mUlyoM vAlA mAnA jAtA hai| vaha apanI mAnyatAoM, maryAdAoM kI pUMjI ko khotA jA rahA hai, jisase rASTrIyatA, kartavya. prema, samarpaNa kA DhAMcA hI gira rahA hai aura samApradAyikatA kI Aga dinoM dina bhayaMkara rUpa letI jA rahI hai| Aja isa viSama sthiti meM bhagavAn mahAvIra kA samatA siddhAnta sabase adhika Avazyaka ho gayA hai| samatA, samanvaya, samarpaNa, sahayoga, sahiSNutA, saha astitva se hI sAmpradAyikatA para vijaya pAI jA sakatI hai aura sAmAjika samarasatA kI ora agrasara ho sakate haiN| isIlie mahAvIra ne isa samatA ke siddhAnta ko sAmpradAyika sadbhAva arthAt mAnava samAja ke sAtha hI, manuSya ke ananya sahayogI pazu-pakSiyoM ke lie bhI btaayaa| unake samosaraNa meM sabhI ko samAna rUpa se zaraNa prApta thii| zrAvaka, zrAvikAeM, vidvAnoM, sAdhuoM, sAdhviyoM ke sAthasAtha pazu-pakSiyoM ko bhI samosaraNa meM samAna sthAna prApta thaa| mahAvIra ne sabhI prANiyoM kI AtmA ko samAna kahA hai| sabhI AtmAeM, parama-pada kI ora agrasara ho sakatI haiM, koI choTA-bar3A nahIM hai| isa taraha unhoMne sAmAjika samarasatA rUpa prakAzastaMbha se vizva ko rozanI pradAna karate hue vizvabaMdhutva kI bhAvanA kA prasAra kiyaa| unhoMne kahA ki isa samarasatA rUpa sAmAjika samatA dvArA hI mAnava ke mana se rAga-dveSa ahaMkAra, haThAgraha, jaisI duSpravRttiyoM kA aMta hogA aura ., maitrI, prema, karUNA, sahayoga, saha astitva, samarpaNa, samanvaya, sarvadharma samabhAva jaise guNoM kA vikAsa hogA aura phira nizcita hI sampUrNa vizva meM sukha-zAnti kA prasAra ho skgaa|.. - vArANasI 0 zrImatI DaoN. munnI puSpA jaina mUlataH damoha (ma.pra.) nivAsI hai| vivAhoparAnta ema.e., AcArya, jainadarzanAcArya, bI.liT.bI.eDa., neTa meM saphalatAeM arjita karake "hindI gaya ke vikAsa meM jaina manISI paNDita sadAsukhadAsa kA yogadAna" viSaya para kAzI hindU vizvavidyAlaya se pI.eca.DI. kI upAdhi prApta kii| Apake 'zodha prabaMdha' ko kundakunda zikSaNa saMsthAna, baMbaI ne 1666 meM rajata padaka se puraskRta kiyaa| jaina dharma darzana evaM sAhitya kI marmajJA DaoN. jaina ne aneka zodhaparaka nibaMdha evaM eka darjana se bhI adhika granthoM kA praNayana evaM sampAdana kiyA hai| katipaya graMtha puraskRta bhI hue haiN| anekoM saMgoSThiyoM meM zodhapatroM kA vAcana bhI kiyA hai| Apa eka viduSI nArI ratna hai| jaina samAja isa pratibhA se gauravAnvita hai| - sampAdaka sAmAjika samarasatA ke praNetA tIrthaMkara mahAvIra / 23