Book Title: Prakrit ke Kuch Shabdo ki Vyutpatti
Author(s): Vasant Gajanan Rahurkar
Publisher: Z_Nahta_Bandhu_Abhinandan_Granth_012007.pdf
Catalog link: https://jainqq.org/explore/211403/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtake kucha zabdoMkI vyutpatti DaoN. vasanta gajAnana rAhUrakara, ema0 e0, pI-eca. DI0, bambaI vizvavidyAlaya dvArA Ayojita tRtIya 'prAkRta seminAra meM maiMne yaha zodha nibandha prastuta kiyA thaa| isameM maiMne prAkRtake zabdacatuSTayakI vyutpatti denekA prayAsa kiyA hai| ina cAra zabdoMkA ullekha 'pAiyasahamahaNNava' meM 'dezI zabda'ke rUpameM kiyA gayA hai| 'dharmopadesamAlAvivaraNa', jo jayasiMhamUrike 'dharmopadesamAlA' nAmaka granthapara bhASyarUpa hai, aneka AkhyAnoMkA saMgraha hai| ina AkhyAnoMmeM 'gAmellayaakkhANayaM' nAmakA jo AkhyAna hai, usameM 'sa aMbADiUNa sikkhavio' isa vAkyakA bAra-bAra prayoga huA hai| yahA~ 'aMbADiUNa' zabda kI vyutpatti kyA hai, yaha vicAraNIya hai| isa zabdake antameM jo UNa pratyaya hai, usase jJAta hotA hai ki yaha 'aMbADa' dhAtukA pUrvakAla vAcaka dhAtusAdhita avyaya hai / 'pAiyasaddamahaNNaba' meM 'aMbADa'kA paryAyI dhAtu 'kharaNTa' diyA hai| yahA~para 'nizIthacUNi'se eka uddharaNa bhI diyA gayA hai-'camaDheti kharaMTeti aMbADeti uttaM bhavati / ' arthAt camaDha, kharaMTa aura aMbADa isa dhAtutrayakA samAna hI artha hai| kharaNTakA artha, ataeva, DA~TanA-phaTakAranA, doSI ThaharAnA (to reprovc, to censure) hotA hai| dUsarI dhAtu 'aMbADa'kA 'tiras + kR' (vidveSa karanA, zabdoMse manako viddha karanA) artha diyA hai| yahAM samasyA yaha hai ki 'aMbADakI vyutpatti kyA hai ? yaha dezI zabda hai yA nahIM, isapara merA mata hai ki saMskRta zabda 'AmrAtaka'se prAkRta nAma dhAtu 'aMbADya' bana sakatA hai| 'AmrAtaka'kA artha hai'The fruit of the hogplum, Spondias Mongiferra', (marAThI bhASAmeM ise 'aMbADA' kahate haiN)| isa phalakA rasa Amraphala rasake samAna dikhAI detA hai (dekhiye-Amram atati iti aamraatkm)| jaba isa phalakA rasa nikAlanA hotA hai, to phalako jorase dabAnA hotA hai aura bIjako andarase chedakara rasa nikAlA jAtA hai| ata. isa pratIkake upayogase 'aMbADa' dhAtukA artha 'zabdoMke jorase manakA mardana karanA' athavA 'manako viddha karanA' aisA ho gayA hogaa| marAThI bhASAmeM 'ovAlaNe' eka dhAtu hai jisakA artha abhinandana karate samaya yA zubhecchA vyakta karate samaya 'dIpase cehareke samIpa nIrAjanA karanA hotA hai / isa marAThI dhAtukI vyutpatti kyA hogI, isa samasyApara jaba maiMne vicAra kiyA to prAkRtakA 'omAliya' (zobhita, pUjita) zabda dhyAnameM aayaa| kintu yahA~ arthameM bahuta antara hai| saMskRtameM maGkhaka kavikA 'zrIkaNThacarita' nAmaka mahAkAvya hai| isake prathama sargake tIsare zlokameM zivake tatIya netrakI agnikA varNana hai| isa varNanameM 'unmAlaka' zabdakA prayoga kiyA gayA hai| yadi koI vyakti kisI acchI ghaTanA yA vastuko dekhakara santuSTa ho jAtA hai to kisI vastukI nIrAjanA kara pAritoSika dAna karatA hai| isa pAritoSika dAnako yahA~ 'unmAlaka' kahA hai| 'unmAlaka'kA prAkRta rUpAntara kramazaH isa prakAra huA hogA-unmAlaka>unmAlaya>omAlaya>ovALa / marAThI bhASAmeM 'hAtacA mala' nAmakA eka zabda prayoga hai| jo kArya karane meM sukara mAlUma par3atA hai 1. bhAlasthalIraGgatale mRDasya hutAzanastANDavakRt sa vo'vyAt / yasmin ratiprANasamaH zarIramunmAlakAyaiva nijaM mumoca // 20 itihAsa aura purAtattva : 153 Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ use hindI, gujarAtI tathA marAThImeM 'hAthakA maila' kahate haiN| isa zabdakI vyutpatti saMskRta bhASAmeM DhUMr3hanI par3egI / ApAtataH isa zabda prayogase jaisA dikhAI par3atA hai, vaisA mala (dirt) kA yahAM koI sambandha nhiiN| saMskRta zabda 'hastAmalaka'se hI uparyukta zabdakA pratyakSa sambandha hai, aisA nissandeha kahA jA sakatA hai / 'hastAmalaka' zabdakA artha hai-'hAthapara rakhA huA A~valekA phala / ' hAthapara rakhe hue Amalaka phalakA sarvAMgINa darzana evaM jJAna bar3I saralatAse hotA hai| ataH yaha pratIka saMskRta bhASAse prAkRta bhASAmeM aura vahA~se prAdezika bhASAoM meM saMkrAnta huaa| saMkrAnta hote samaya eka 'A'kA lopa svAbhAvikatayA ho jAtA hai| udAharaNake lie 'kAdambarI'meM jAbAlike varNana-'hastAmalakavat nikhilaM jagat avalokayatAm' kI tulanA 'vasudevahiNDI' tathA 'kumArapAlacariya'meM prayukta vAkyAMza 'mukhkhovAo Amalago via karatale desio bhagavayAse kI jA sakatI hai| 'jJAnezvarI kI prAcIna marAThImeM hama 'jaisA kI hAticA AmaLa' prayoga milatA hai / yahI marAThImeM 'hAtacA maLa' ho gyaa| 'johAra' zabda 'pravacana-sAroddhAra' tathA 'dharmopadesamAlAvivaraNa meM jhukakara namaskAra karaneke arthameM AtA hai / yathA-vaccha ! tA paDhamaM dUrAo daLUNa mANaNijjaM mahayA saddena johAro kiirii|' marAThImeM bhI 'johAra' zabdakA prayoga isI arthameM hotA hai| yathA-'johAra mAyabApa johAra / ' 'pAiyasahamahaNNavo' tathA aneka marAThI-zabdakozoMmeM isa zabdako 'dezI' mAnA gayA hai tathA marAThI zabdakoza isa zabdako phArasI zabda 'johAra'se jor3ate haiN| merA aisA vicAra hai ki yaha zabda na to dezI hai aura na phArasIkA hii| kintu vyutpattikI dRSTise saMskRta zabda yoddha (yoddhA)se adhika samIpa hai| prajA dvArA rAjAoMkA saMbodhana 'he vIra (he yoddhA) aisA hotA thA aura unako namana kiyA jAtA thaa| saMskRta zabda 'yoddhR'ko prAkRta zabda 'johAra meM saralatApUrvaka badalA jA sakatA hai-yoddhR>joha>johAra-tathA namaskAra karanese isako jor3A jA sakatA hai|' 1. prastuta nibandhake hindI rUpAntara karane meM mere ziSya DaoN. umezacandra zarmAkI mujhe sahAyatA milii| ataH maiM unakA kRtajJa huuN| 154 : agaracanda nAhaTA abhinandana-grantha