Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ NamokAra grantha -jina-vANI aura Atma-prakAza ko mazAla samIkSaka : zrImatI nIrA jaina vartamAna yuga ati bhautikavAdI, buddhivAdI, vaijJAnika stara para pragati ke carama zikhara ko chUkara bhI mAnava kA antaratama nahIM chu sakA hai| AdhyAtmika vikAsa aura mana kI saccI zAnti kI khoja meM manuSya nirantara bhaTaka rahA hai| sarvatra mAnava mUlyoM kA avamUlyana, caritra kA naitika patana, dharma meM bAhyADambaroM aura mRta paramparAoM kA samAveza, sAmAjika, rAjanaitika maryAdAoM kA ullaMghana jaisI saMkramaNazIla evaM vighaTanakArI paristhitiyoM se manuSya ko saMgharSa karanA par3a rahA hai kyoMki samasta mUlya va Adarza apanI arthavattA khokara khokhalepana kI gaharI khAI meM vilIna hote jA rahe haiN| itihAsa sAkSI hai ki jaba kabhI kisI bhI yuga meM mAnavatA aura dharma ko isa taraha kI paristhitiyoM se gujaranA par3atA hai ki usakA astitva hI saMkaTa meM par3ane lage taba vizva stara para mAnavatA aura dharma, sAhitya aura saMskRti kI rakSA hetu mahAn AtmAoM ne isa pRthvI para kavaca svarUpa janma liyA hai tathA apanA sampUrNa jIvana mAnava jAti ke kalyANa meM samarpita kara diyA hai-cAhe unheM samAja, zAsana ke virodha aura daivI prakopoM kA sAmanA karanA par3A, kintu unhoMne apane kartavya patha se vicalita hue binA dharma aura mAnava kalyANa kA mArga nahIM chodd'aa| Aja sarvatra pAzavika aura AsurI vRttiyoM kA tANDava ho rahA hai| loka ruci bhI bhogAkAMkSI aura viSaya-lolupatA evaM dravya-dAsatA kI ora agrasara hai, asaMyama ke kITANu vyApta haiN| ina sthitiyoM meM bAlabrahmacArI, prakANDa vidvAna, satya, ahiMsA aura prema kA prakAza phailAne vAle digambarAcArya zrI dezabhUSaNa mahArAja jI ne hI apane sadupadezoM se bhaTakI mAnavatA kA mArga-darzana kiyaa| unhoMne apane pAvana karakamaloM se jaina dharma ke mahattvapUrNa granthoM kA sampAdana kara prakAzita karAyA tathA anya bhASAoM meM anuvAda bhI kiyA jisase jaina dharma ko vyApaka dharAtala prApta huaa| AcArya zrI saMskRta, kannar3a, marAThI, prAkRta aura hindI bhASA ke prakANDa vidvAn haiN| inake mahatvapUrNa grantha haiM-bhUvalaya grantha, bhAvanA sAra, zAstrAsAra samuccaya, caudaha guNa sthAna carcA, NamokAra mantra kalpa, viveka maMjUSA, stotra sAra saMgraha, daza lakSaNa dharma, trikAla darzI mahApuruSa, bhagavAna mahAvIra aura unakA samaya, tAttvika vicAra aadi| inakA yogadAna avismaraNIya hai| NamokAra grantha' jaina sAhitya kI anupama nidhi aura AcArya dezabhUSaNa mahArAja ke daidIpyamAna pratibhA puMja kI eka aisI kiraNa hai jisameM mohagrasta saMsArI vyakti ke saMtapta mana ko mukti patha kA darzana hotA hai| jisa prakAra sUrya kA prakAza kabhI lupta nahIM hotA usI prakAra AcArya jI dvArA praNIta evaM sampAdita sAmagrI sUrya ke prakAza kI bhAMti sanAtana hai, zAzvata hai| isa grantha meM jaina dharma ke mUlabhUta siddhAntoM aura ratnatraya ke svarUpa, jaina tIrthaMkaroM se sambaddha kathAoM, tIrthasthaloM evaM pramukha dharma sUtroM kA rahasyodghATana atyanta sarala bhASA meM kiyA gayA hai jisake adhyayana-manana se manuSya apanI AtmA kA uddhAra kara sakatA hai| yaha graMtha apane mUla rUpa meM khaNDelavAla jAti ke dillI vAsI lakSmIcanda bainAr3A dvArA saMvat 1646 meM saMkalita kiyA gayA thA kintu aprakAzita hone ke kAraNa sabhI zrAvakoM kI pahuMca se pare thaa| ise punaH navIna rUpa meM saMpAdita karane kA prayAsa stutya aura abhinandanIya hai jisakA zreya AcArya zrI dezabhUSaNa jI ko hai jinhoMne anathaka parizrama aura sAdhanA dvArA isa grantha ko punaH saMpAdita kara prakAzita kraayaa| yaha graMtha DhuMDhArI aura khar3IbolI mizrita bhASA meM likhA gayA hai kintu AcArya jI ne isa bhASA ko parimArjita kintu sarala rUpa dekara sarvajana sulabha banA diyA hai| yaha graMtha do adhyAyoM meM vibhakta hai-prathama meM NamokAra mantra ke mAhAtmya aura usase sambaddha paMca parameSThiyoM kA svarUpa-vivecana kiyA gayA hai tathA dUsare meM ratnatraya kA varNana hai| jaina dharma ke isa mahattvapUrNa graMtha dvArA patanonmukha mAnava jAti ko Atmadarzana dvArA AtmakalyANa kI preraNA dI gaI hai| isameM jIvoddhAra kA mUla kAraNa jinadharma kA NamokAra maMtra mAnA gayA hai / isake nitya cintana, vandana, smaraNa se hI AtmA sAMsArika duHkhoM se mukta ho sakatI hai| yaha maMtra to itanA camatkArI hai ki mAnava hI kyA anya prANI jagat kA koI bhI jIva isake zravaNa mAtra se zAnta bhAva se prANa tyAga kara sadgati prApta karatA hai| anAdi kAla se rAgadveSa, moha, kaSAya se yukta hone ke kAraNa jIva jo dukha bhogatA rahA hai, iMdriya bhogavilAsa dvArA karma bandhana kI zRMkhalA ko jo jaTila banAtA rahA hai-isa mantra ke prabhAva se vaha inase 50 AcAryaratna zrI dezabhUSaNa jI mahArAja abhinandana grantha
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ mukta ho jAtA hai| isake smaraNa se manuSya ke zubha karma kA udaya hotA hai jisase karma nirjarA hokara sabhI kArya nirvighna sampanna hote jAte haiN| ___ isa aparAjita maMtra meM 35 akSara haiM jinameM paMca parameSThiyoM kA svarUpa nihita hai, yaha pApa binAzaka aura manokAmanApUraka haiN| yadyapi isa mantra meM kisI bhI kAmanA kI abhivyakti nahIM hotI, phira bhI ArAdhaka ise sarvasiddhi dAtA mAnate haiM / maMtra isa prakAra hai 'Namo arihaMtANaM, NamosiddhANaM, Namo aairiyaann| Namo umjhayANaM, Namo loe savva sAhUNaM / isameM pAMcoM parameSThiyoM ko namana kara unake svarUpa kA pratipAdana kiyA gayA hai--prastuta graMtha meM isakA vivecana vistAra se kiyA gayA hai| maMtra zAstra kI dRSTi se prastuta maMtra vizva ke samasta maMtroM meM alaukika hai jo pApa vinAzaka to hai para sAtha hI maMgalakArI hone ke sAtha karmoM ko jar3amUla se naSTa karane vAlA hai| isa maMtra kA prayoga jainAcAryoM ne sadaiva niSkAma bhAva se karmoM kI vajra zRMkhalAoM ko tor3ane ke lie hI kiyaa| taMtrAdi kI asIma zakti se paricita hote hue bhI sAMsArika siddhi ke lie isakA upayoga nahIM kiyaa| samasta prANI jagat ke prati sadbhAvanA rakhane ke kAraNa hI kabhI isa maMtra kA durupayoga nahIM kiyaa| prastuta grantha ke dUsare adhikAra meM mAnava caritra ke utthAnakA tIna pramukha guNoM kA 'ratanatraya' ke antargata vizada vivecana kiyA gayA hai| ye guNa haiM samyagdarzana, samyagjJAna, aura samyaka caaritr| mAnava jIvana kA uddezya ina tIna ratna guNoM kA apane caritra meM vikAsa karanA hI hai| tInoM kI siddhi muktidAyinI hai| karma bandhanoM se mukti bhI inhIM kI upalabdhi se saMbhava hai| AtmA ko janma-jarA-maraNa kI trividha vyAdhiyoM se chUTa kara avinAzI sukha prApta karane ke lie 'ratnatraya' kI ArAdhanA aura upAsanA meM saMlagna rahanA jarUrI hai, yahI usakI amUlya nidhi hai| vastuta: isa grantha meM jaina dharma aura usake siddhAntoM kA vizada vivecana atyanta sundara aura AkarSaka zailI meM kiyA gayA hai / loka ruci ke anukUla hI aneka purANasammata kathAnakoM ke sahayoga se viSaya ko surucipUrNa banAne kA zreya isa grantha ke saMpAdaka jI ko hai| isameM spaSTa kiyA gayA hai ki darzana, jJAna aura cAritra ko sampUrNa aura samyak banAne ke lie manuSya ko kisa prakAra kaThina sAdhanA aura tapazcaryA kA anusaraNa karanA par3atA hai| dharma kA mUla samyagdarzana hai jisake binA jJAna aura cAritra bhI pUrNatayA ko prApta nahIM kara skte| yaha mokSa rUpI mahala kI pahalI sIr3hI hai| jaba manuSya kI AMkhoM ke Age se moha-mAyA kA mithyA bhrama kA AvaraNa haTa jAtA hai to satya ke Aloka meM usakI dRSTi samyaka hone lagatI hai| vaha hara vastu ke saca ko jAnakara apane ko taTastha prakRti kA banAne kA prayAsa karane lagatA hai| use na to sukha meM harSa aura na dukha meM viSAda kI anubhUti hotI hai| kisI jIva kI hiMsA yA ahita kA bhAva usake mana meM nahIM AtA varan niHsvArtha bhAva se vaha apanI hI AtmA ke pariSkAra meM lagA rahatA hai| yaha samadRSTi bhava-sAgara ko pAra karane meM sahAyaka hai| pApa rUpI vRkSa ko kATane vAlA tIkSNa kuThAra bhI yahI hai / moha rUpI aMdhakAra ke naSTa hone para hI samyak jJAna kI prApti hotI hai aura tabhI vyakti sacaritra kA vikAsa karatA hai| pApa evaM bhogavilAsa se nivRtti aura AtmapariSkAra meM pravRti hI samyak cAritra hai| mAnava caritra kI anamola nidhi svarUpa ina 'ratnatraya' guNoM ke vivecana ke atirikta isa graMtha meM 24 tIrthaMkaroM ke paricaya, dharmapatha kA anusaraNa karane vAle aneka mahApuruSoM aura dharmAtmAoM ke jIvana saMdarbha die gae haiN| graMtha meM dharma ke yathArtha svarUpa aura eka sacce sAdhaka ke gaNa-doSamaya caritra kI vyAkhyA karake jana sAmAnya ko bhI satpatha para calane kI preraNA dI gaI hai| isa graMtha ke praNayana kA mUla uddezya jaina dharma kA pracAra karanA, jaina tathA jainetara logoM meM dharma prabhAvanA bar3hAnA hone ke sAtha yaha bhI rahA hai ki jaina dharma viSayaka sampUrNa sAmagrI prastuta karane vAlA eka samyak graMtha prakAzita kiyA jAye jisameM jinavANI kA yathArtha svarUpa mila sake tathA adhikAdhika loga isa dharma ke anuyAyI bana kara AtmalAbha kara skeN| isa grantha ko prakAza meM lAne ke lie mahAn santa, yugapuruSa, AcArya ratna zrI dezabhUSaNa jI mahArAja kA sampUrNa jaina samAja cira RNI rhegaa| unhoMne jIvana ko jisa karmaThatA, sRjanazIlatA se zodha sAdhanA meM bitAyA hai aura jaina dharma ke zAzvata satyoM ko vizvavyApI banAne ke lie jo sAhitya-ratna jaina saMskRti ko die haiM ve anupama haiN| avyavasthA aura viSamatAoM ke isa yuga meM AtmaprakAza kI mazAla lie jaina dharma ko lokapriyatA aura vyApakatA dilAne ke lie AcArya zrI ne jo stutya prayAsa kie haiM ve avismaraNIya rheNge| sRjana-saMkalpa