Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ mAlavA kI paramArakAlIna jaina pratimAeM - DaoN0 (zrImatI) mAyArAnI Arya mAlavA kSetra meM paramAra-kAla meM zaiva tathA vaiSNava dharma ke sAtha hI sAtha isa vaibhavazAlI bhUmi meM jainadharma kA pracAra-prasAra bhI apanI dizA meM nirantara pragati kI ora bar3hatA rahA / jaina maMdiroM kI sthApanA kara unameM tIrthaMkaroM kI pratimAeM bhI pratiSThApita kI giiN| eka jaina paTTAvalI' ke anusAra 56veM jainAcArya maghacandra ne ujjaina se 1083 I0 meM jaina dhama kA pracAra kiyA thA va pazcimI mAlavA meM unake prabhAva se aneka zreSThi varga ne dAna dekara ina maMdiroM kA nirmANa karavAyA thaa| mAlavA ke jainAcAryoM meM amitagati, mahAsena, dhanapAla, jinadatta, paramAra rAjA vAkpadhi muMja jaina graMthoM va jaina maMdiroM ke nirmANa meM prasiddha haiM / bArahavIM zatAbdI ke madhya zrI devadhara ujjaina ke jainasaMgha ke pramukha AcArya the jinhoMne mAlavA meM jaina maMdiroM ke nirmANa meM yogadAna diyA / bhojapura' meM AdinAtha kI 20 phITa U~cI pratimA prApta huI hai jisake vAhana va yakSiNI cakrezvarI se pahacAna kI gaI hai| bhoja ke samaya zAMtinAtha kI pratimA sAgaranaMdi ne sthApita karavAI thii| isI sthAna para naravardhana ke zAsanakAla meM cillana nAmaka vyakti ne pArzvanAtha kI pratimA sthApita karavAI thii| vaise yaha bhojapura ke jaina maMdira meM hai aura usakI caukI para saMvat 1157 (1100 I0) ke lekha meM nemicandra ke pautra tathA zreSThin rAma ke putra cillana ke dvArA do jina tIrthaMkaroM kI pratimA sthApita karane kA ullekha hai| samarAMgaNa sUtra ke anusAra tIrthakaroM kI pratimA zAstrIya vinyAsa kI dRSTi se AjAnubAhu, zrI vatsalAMchana, saumya evaM zAnta, nagna rUpa, taruNAvasthA va viziSTa vRkSa se saMbaMdhita rahatI thii| yahI zAstrIya rUpa prakalpita thaa| dazapura se ajitanAtha, sumatinAtha, zItalanAtha, neminAtha, pArzvanAtha kI vAhanayukta pratimAeM aura yakSiNI padmAvatI kI pratimAeM milI haiN| gaMdhAvala' va Una meM isa kAla kI tIrthaMkara pratimAeM pratiSThita haiN| ujjaina se prApta dhyAnAvatthita mahAvIra ke pratimA-phalaka meM Upara vAdaka-gaNa saMgIta ke vAdya liye prasannatA vyakta kara rahe haiM / eka AkRti nRtya-mudrA meM hai, zeSa saba bA~surI, turahI va ghar3iyAla bajA rahe haiN| ina sabakA aMkana racanA-vinyAsa kI dRSTi se kalAtmaka hai| yahAM vimalanAtha, abhinaMdananAtha va pArzvanAtha kI kucha pratimAoM para vi0 saM0 1113-1116 ke lekha utkINa haiN| karer3I se 11vIM zatAbdI kI neminAtha kI pratimA milI hai / isI prakAra kI AdinAtha kI pratimA bhI isI kAla ko milI hai| isake gomukhI yakSa va cakrezvarI yakSiNI alaMkaraNayukta haiN| yahIM se zAntinAtha kI eka anya pratimA saMvat 1242 (1164 I0) kI bhavya evaM sundara kalAyukta rUpa meM prApta huI hai| Una se zreyAMsanAtha kI geMDA vAhana vAlI pratimA abhilekhika AdhAra 1. iMDi0 eNTi, bhAga 20 va 21, pRSTha-58 2. tilakamaMjarI, pR0 102 3. A0 sa0 iM0 1927-20, pRSTha-48 4. vahI, 1935-36, pR083 5. ipi0 iMDi0 bhAga, 35, pRSTha 185 6. vahI, bhAga 35, pRSTha 186 7. samarAMgaNa sUtradhAra, 50, 10 8. A0 sa0 I0, 1618-19 pR0 22 hai. iMDi0, eNTi, bhAga 11, pRSTha 255 jaina itihAsa, kalA aura saMskRti
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ para paramArakAlIna hai| badanAvara se prApta eka mUrti-phalaka para pramukha neminAtha haiM va padamAsana mudrA meM anya cAra tIrthakara haiM jo prazaMsanIya haiN| bar3oha, gyArasapura, suhAniyA, bhelasA, gaMdhAvala, ASTA tathA baDavAnI meM aneka jaina bhagna maMdira va mUrtiyAM milatI haiN| bAvana gaja kI U~cAI kI vizAla mahAvIra pratimA kA nirmANa vi0 saM0 1233 meM bar3avAnI meM huaa| yahAM paramAra kAla meM nirmita AdinAtha, saMbhavanAtha, padmaprabha, candranAtha, vAsupUjya, zAMtinAtha, munisuvratanAtha aura pArzvanAtha kI pratimAe~ haiM jina para abhilekha haiN| ___gaMdhAvala' kI jaina deviyoM meM padmAvatI, mAnavI, pracaNDA, aMbikA va azokA prasiddha haiN| Una' se bhI isa prakAra kI mUrtiyAM - milI haiM / badanAbara kI azvArohI mAnavI devI, ujjaina kI ambikA tathA padmAvatI pratimAeM vizeSa AkarSaka haiN| badanAvara kI abhilekha yukta cAra jaina deviyAM prApta huI haiM / ina para trizalAdevI, siddhAyikA devI, aMkuzA aura pracaNDA likhA hai jina para saMvat 1226 vaizAkha badI kA abhilekha hai / jhArar3A se aSTabhujI devI kI pratimA vi0 saM0 1227 kI prApta huI hai| yaha jaina devI eka vRkSa ko pakar3e hue hai, dAhine bhAga meM eka baila hai jisase anumAna hai ki AdinAtha kI yakSiNI cakrezvarI ho| ASTA, makkhI, pacaura va sakheTI se padmAvatI aura cakrezvarI kI pratimAeM milI haiN| dazapura kI padmAvatI apane mUrtizilpa meM vizeSa AkarSaka bana par3I hai|| ina jaina deviyoM meM sarasvatI (pacaura se prApta) aura sutarAdevI kI pratimAeM bhI mahattvapUrNa kalAkRtiyAM haiN| acyutAdevI kI eka mUrti badanAvara se prApta huI hai| devI azvArUr3ha tathA caturhastA hai| vAma hasta meM DhAla pakar3e haiM aura eka se valgA thAme haiM / isake do hasta bhagna haiM / devI ke gale va kAnoM meM alaMkAra hai| Upara bimba meM tIna jinapratimAeM haiM aura cAroM konoM para bhI choTI-choTI jaina tIrthaMkaroM kI cAra AkRtiyAM haiN| pratimA 3 phuTa 6 iMca UMcI hai| caraNa-caukI ke lekha (saMvat 1226 vaizAkhabadI) ke anusAra acyutA devI ko kucha kuTumboM ke vyaktiyoM ne varddhamAnapura ke zAMtinAtha caityAlaya meM pratisthApita kiyA thaa| ujjaina kI cakrezvarI pratimA meM bimba-phalaka para tIrthaMkara haiM / devI cakrezvarI puruSAkRti-gaNa para AsIna haiM va nIce aSTa puruSa AkRtiyAM haiM jo aSTa dikpAla kI haiN| nImathUra, mor3I, riMganoda, jIraNa, ghusaI (maMdasaura), sonakaccha, goMdalamaU; IsAgar3ha, naravara se bhI paramArakAlIna jaina deviyoM va tIrthaMkaroM kI pratimAeM milI haiN| jinaprabhasUrikRta "vividha-tIrthakalpa" meM dazapura, kur3agezvara, maMgalApura meM supArzva aura bhAilasvAmIgar3ha meM mahAvIra-pratimAoM ke sthala batalAye gaye haiN| bAda meM jAkara bar3avAnI, ujjaina, maksI, baneDiyA Adi aise sthAna the jinakA jaina-tIrtha-rUpa meM matthava atyadhika bar3ha gayA thA / isa prakAra mAlavA meM paramArakAlIna zAsakoM ne zaiva va vaiSNava dharma ke sAtha-sAtha jaina dharma va jaina kalA kA pUrNata: vikAsa kiyaa| bhAratIya itihAsa meM paramAra zAsakoM ko sarvadharma sadbhAva kA pratinidhi mAnA jAtA hai| bhAratIya lokakathAoM kA nAyaka muMja rAjA sIyaka kA putra thaa| rAjA sIyaka ne apane jIvana ke antima kAla meM eka jainAcArya se muni dIkSA grahaNa kI thii| mahArAja bhoja ke yuga meM dhArA nagarI digambara jainadharma kA pramukha kendra bana gaI thii| AcArya amitagati, mANikyanandi, nayanandi, prabhAcandra Adi ne bhojarAja se sammAna prApta kiyA thaa| gulAmavaMza ke zaktizAlI samrATa zamazuddIna altamaza kI dharmAndha evaM zaktizAlI senA se parAjita ho jAne ke uparAnta bhI rAjA devapAla ne zakti-saMgraha karake sabhI dharmoM ke prati samAdara bhAva pradarzita karake rASTra ko ekasUtra meM baMdhane kA maMgala maMtra diyA thaa| usa vikaTa kAla meM dharmAndha zAsaka bhAratIya mandiroM ko nirdayatA se girA rahe the / kintu vidhvaMsa ke isa mahAnartana meM bhI paramAra 0 sampAdaka 1. A0 sa0 I0, 1635-36, pR0 83 2. vahI, 1618-16, pRSTha 10; pro0 ri0 A0 saM0 I0 ve0 saM0, 1616 pRSTha 84 4. vividha-tIrthakalpa, 32, 47' 85 AcAryaratna zrI dezabhUSaNa jI mahArAja abhinandana grantha