Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ AtmA kA lakSaNa hai jJAna gyArahavAM pravacana 199
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ lokatatva-sUtra : 2 nANaM ca daMsaNaM ceva, carittaM ca tavo thaa| vIriyaM uvaogo ya, eyaM jIvassa lakkhaNaM / / sadaM'dhayAra ujjoo, pahA chAyA''tave i vA / vaNNa-rasa-gaMdha-phAsA, puggalANa tu lakkhaNaM / / jIvA'jIvA ya bandho ya puNNaM pAvA''savA thaa| saMvaro nijjarA mokkho, santee tahiyA nava / / tahiyANaM tu bhAvANaM, savbhAve uvssnnN| bhAveNaM saddahantassa, sammattaM taM viyAhiyaM / / jJAna, darzana, cAritrya, tapa, vIrya aura upayoga arthAta anubhava-ye saba jIva ke lakSaNa haiN| zabda, aMdhakAra, prakAza, prabhA, chAyA, Atapa (dhUpa), varNa, rasa, gaMdha aura sparza-ye saba pudagala ke lakSaNa haiN| jIva, ajIva, baMdha, puNya, pApa, Asrava, saMvara, nirjarA aura mokSa--ye nau satyatatva haiN| jIvAdika satya padArthoM ke astitva meM sadaguru ke upadeza se, athavA svayaM hI apane bhAva se zraddhAna karanA, samyaktva kahA gayA hai| 200 .
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ catanA kA lakSaNa hai, upayoga yA anubhava / anubhava ko thor3A samajha lenA jarUrI hai| astitva to padArtha kA bhI hai| rAha para par3e hue patthara kA bhI astitva hai, egjisTensa hai, lekina usa patthara ko apane astitva kA koI bodha nahIM hai, kucha patA nahIM hai, kucha patA nahIM ki 'maiM huuN'| use anubhava nahIM hai| astitva ke bodha kA nAma 'anubhava' hai-aura vahI caitanya meM aura ajIva meM, AtmA meM aura padArtha meM bheda hai| astitva donoM kA hai-padArtha kA bhI aura AtmA kA bhI, lekina AtmA ke sAtha eka naye tatva kA udabhAvana hai| eka nayA AyAma khulatA hai ki AtmA ko yaha patA bhI hai ki 'maiM hN'| ___ hone meM koI pharka nahIM hai| patthara bhI hai, AtmA bhI hai, para AtmA ko yaha bhI patA hai ki 'maiM huuN|' aura yaha bahuta bar3I ghaTanA hai| isa ghaTanA ke irda-girda hI jIvana kI sArI sAdhanA, jIvana kI sArI yAtrA hai| yaha to patA hai ki 'maiM hUM', aura jisa dina yaha bhI patA cala jAtA hai ki 'maiM kyA haM'. usa dina yAtrA parI ho jAtI hai| padArtha hai, usako patA nahIM hai ki vaha hai| AtmA hai, usako yaha bhI hai, patA hai ki 'maiM hUM lekina yaha patA nahI hai ki 'maiM kauna hN'| aura paramAtmA usa avasthA kA nAma hai, jahAM tIsarI ghaTanA bhI ghaTa jAtI hai, jahAM yaha bhI patA hai ki 'maiM kauna hai'| to astitva kI tIna sthitiyAM huIM : eka korA astitva-bodhahIna; dUsarA bharA huA astitva-anubhava se; aura tIsarA paripUrNa vikasita astitva-jahAM yaha bhI anubhava ho gayA ki " _aura aisA nahIM ki ye avasthAeM patthara kI, AdamI kI aura paramAtmA kI haiM, Apa ina tInoM avasthAoM meM bhI barAbara rUpAMtarita rahate haiN| kisI kSaNa meM Apa patthara kI taraha hote haiM, jahAM Apa hote haiM aura Apako apane hone kA patA nahIM hotA / kisI kSaNa meM Apa AdamI kI taraha hote haiM, jahAM Apako apane hone kA bhI bodha hai / aura kisI kSaNa meM Apa paramAtmA ko bhI chU lete haiM, jahAM Apako yaha bhI patA hotA hai ki hama kauna haiN'| to ye tIna padArtha-astitva kI hI avasthAyeM nahIM haiM-cetanA, ina tInoM meM niraMtara DolatI rahatI hai| kisI-kisI kSaNa meM Apa bilakula paramAtmA ke karIba hote haiN| kucha kSaNoM meM Apa manuSya hote haiN| bahuta adhika kSaNoM meM Apa patthara hI hote haiN| ___ maiMne sunA hai ki mullA nasaruddIna apane bAla banavAne eka nAI kI dUkAna para gayA hai| dAr3hI para sAbuna lagA dI gaI hai, gale meM kapar3A bAMdha diyA gayA hai-aura nAI bilakula taiyAra hI hai kAma zurU karane ko ki eka lar3akA bhAgA huA AyA aura usane kahA- 'zekha, 201
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra-vANI bhAga : 2 tumhAre ghara meM Aga lagI hai|' nasaruddIna ne kapar3A pheMkA, bhUla gayA apanA koTa uThAnA bhI, cehare para lagI huI sAbuna, aura usa lar3ake ke pIche bhAgA ghabar3Akara / lekina pacAsa kadama ke bAda acAnaka Thahara gayA, aura kahA ki 'maiM bhI kaisA pAgala hUM! kyoMki pahale to merA nAma zekha nahIM, merA nAma mullA nasaruddIna hai; aura dUsarA, merA koI makAna nahIM jisameM Aga laga jAye!' ___ aise kSaNa Apake jIvana meM bhI haiN| Apako bhI na to apane nAma kA patA hai aura na apane ghara kA patA hai| na to Apako patA hai ki Apa kauna haiM aura na Apako patA hai ki Apa kahAM se Ate haiM aura kahAM jAte haiN| na Apa apane mUla srota se paricita haiM aura na apane aMtima par3Ava se aura nAma jo Apa jAnate haiM ki ApakA hai, vaha bilakula kAma calAU hai, diyA haA hai| rAma kI jagaha kRSNa bhI diyA jAtA, to bhI cala jAtA kAma / kRSNa kI jagaha mohammada diyA jAtA, to bhI cala jAtA kAma / nAma diyA huA hai, nAma koI astitva nahIM hai| lekina isa jhUThe nAma ko hama mAnakara jI lete haiM ki maiM huuN| aura eka ghara banA lete haiM, jo ki ghara nahIM hai / kyoMki jo chUTa jAye, use rtha hai| aura jise banAnA par3e, vaha miTegA bhii| usa ghara kI talAza hI dharma kI khoja hai, jo hamArA banAyA huA nahIM hai aura ba taka hama usa ghara meM praviSTa na ho jAyeM-jise mahAvIra 'mokSa' kahate haiM jise zaMkara 'brahma' kahate haiM: jise jIsasa ne 'kiMgaDama Apha gADa' kahA hai-jaba taka usa ghara meM hama praviSTa na ho jAyeM taba taka jIvana eka becainI aura eka dukha kI eka yAtrA rhegii| mahAvIra jIva kA pahalA lakSaNa kahate haiM, anubhava-yaha bodha ki 'maiM huuN'| lekina yaha pahalA lakSaNa hai, yaha yAtrA kI zuruAta hai| yaha bhI anubhava meM A jAye ki 'maiM kauna hUM?' to yAtrA pUrI ho gaI; vaha yAtrA kA aMta hai| 'jJAna, darzana, cAritrya, tapa, vIrya aura upayoga-ye saba jIva ke lakSaNa haiN|' thor3A-thor3A ina lakSaNoM ke saMbaMdha meM samajha leM, kyoMki Age hama vistAra se inakI bAta kara paayeNge| jJAna se mahAvIra kA artha hai, jAnane kI kSamatA-sAmagrI nahIM, kSamatA; inapharmezana nahIM, sUcanAoM kA saMgraha nahIM, kyoMki sUcanAoM kA saMgraha to yaMtra bhI kara sakatA hai| Apa ke mastiSka meM jo-jo sUcanAeM ikaTThI haiM, ve to TeparikArDa para bhI ikaTThI kI jA sakatI haiN| aura vaijJAnika kahate haiM, ApakA mastiSka TeparikArDa se kucha bhinna nahIM hai! isalie Apake mastiSka ko agara coTa pahuMcAI jAye, to ApakI smRti kho jaayegii| Apake mastiSka se kucha smRtiyAM bAhara bhI nikAlI jA sakatI haiM, jinakA Apako phira kabhI bhI patA nahIM clegaa| aura Apake mastiSka meM aisI smRtiyAM bhI DAlI jA sakatI haiM, jinakA Apako kabhI koI anubhava nahIM huaa| navInatama khojeM kahatI haiM ki memorI TrAMsaplAMTa bhI kI jA sakatI hai| AiMsTIna maratA hai to AiMsTIna ke sAtha usakI smRtiyoM kA pUrA kA pUrA saMgraha bhI naSTa ho jAtA hai| yaha bar3A bhArI nukasAna hai| aba vijJAna kahatA hai ki dasa-bIsa varSa ke bhItara hama isa jagaha pahuMca jAyeMge-prAthamika prayoga saphala hue haiM-jahAM marate hue AiMsTIna ko to marane deMge, lekina usakI smRti ko bacA leMge; usake mastiSka meM jo usakI smRtiyoM kA tAnAbAnA hai, use bacA leMge aura eka navajAta bacce ke Upara use TrAMsaplAMTa kara deNge| eka naye bacce ko una smatiyoM ke sAtha joDa deNge| vaha baccA smatiyoM ke sAtha hI bar3A hogaa| aura jo usane kabhI nahIM jAnA. vaha bhI use lagegA ki maiM jAnatA huuN| agara AiMsTIna kI patnI sAmane A jAye to vaha kahegA, yaha merI patnI hai; jise usane kabhI dekhA bhI nhiiN| kyoMki aba smRti AiMsTIna kI kAma kregii| choTe prayoga isameM saphala ho gaye haiM, pazaoM para prayoga saphala ho gaye haiN| isaliye AdamI para prayoga bahata dara nahIM haiN| yaha jAnakara Apako hairAnI hogI ki mahAvIra pahale vyakti haiM manuSya jAti ke itihAsa meM jinhoMne smRti ko padArtha kahA, jinhoMne smRti ko cetanA nahIM kahA; jinhoMne kahA, smRti bhI sUkSma padArtha hai| 202 .
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ AtmA kA lakSaNa hai jJAna Apake mastiSka ko khAsa jagaha agara ilekTrikalI sTimyuleTa kiyA jAye, vidyuta se uttejita kiyA jAye, to khAsa smRtiyAM paidA honI zurU ho jAtI haiN| jaise Apake mastiSka meM bacapana kI smRtiyAM kisI kone meM par3I haiM, unako vidyuta se jagAyA jAye, to Apa tatkAla bacapana meM vApasa cale jAyeMge aura sArI smRtiyAM sajIva ho utthegii| uttejana baMda kara diyA jAye, smRti banda ho jaayegii| phira se uttejita kiyA jAye, phira se vahI smRti vApasa lauTegI, phira se vahI kathA vApasa duhregii| jaise TeparikArDa para Apa eka hI bAta ko kitanI hI bAra suna sakate haiM, hajAra bAra usI jagaha ko uttejita karane para vahI smRti phira lauTane lgegii| mastiSka zarIra kA hissA hai, isalie smRti bhI zarIra kI hI prakriyA hai-ANavika padArtha / __ jJAna kA artha smRti nahIM hai| jJAna kA artha, smRti ko bhI jAnane vAlA jo tatva hai bhItara, usase hai / ise ThIka se samajha leM, anyathA bhala honI AsAna hai| Apa jo jAnate haiM, usase jJAna kA saMbaMdha nahIM hai| agara Apa apane jAnane ko bhI jAnane meM samartha ho jAyeM, to jJAna kA saMbaMdha zurU hogaa| Apake mana meM eka vicAra cala rahA hai| Apa cAheM to dUra khar3e hokara isa vicAra ko calate hue bhI dekha sakate haiN| agara yaha saMbhava na hotA, to dhyAna kA koI upAya bhI na thA / dhyAna isIlie saMbhava hai ki Apa apane vicAra ko bhI dekha sakate haiN| aura jisako Apa dekha rahe haiM, vaha parAyA ho gayA, vaha dekhanevAlA Apa ho gye| to mahAvIra kA jJAna se artha hai-jAnane kI kSamatA; saMgraha nahIM jAnane kA, jJAna kA saMgraha nahIM-jJAna kI prakriyA ke pIche sAkSI kA bhAva / vahIM cetanA kA patA clegaa| anyathA agara smRti hI manuSya kI cetanA ho, to bahuta jaldI manuSya ko paidA kiyA jA skegaa| koI kaThinAI nahIM hai| smRti to paidA kI jA sakatI hai / kampyUTara haiM, unakI smRti AdamI se jyAdA pragAr3ha hai| aura AdamI se bhUla bhI ho jAye, kampyUTara se bhUla hone kI bhI koI saMbhAvanA nahIM hai| ___ Aja nahIM kala, hama manuSya se bhI behatara mastiSka vikasita kara leNge| kara hI liyA hai| lekina, phira bhI eka kamI raha jAyegI, isa bAta kI koI saMbhAvanA nahIM hai ki kampyUTara dhyAna kara sake / kampyUTara vicAra kara sakatA hai aura Apa se acchA vicAra kara sakatA hai, navInatama kampyUTara usa jagaha pahuMca gaye haiN| maiM eka AMkar3A par3ha rahA thA ki agara duniyA ke sAre bar3e gaNitajJa-samajha leM dasa hajAra gaNitajJa-eka savAla ko hala karane meM lageM, to jisa savAla ko dasa hajAra gaNitajJa dasa hajAra varSa meM hala kara pAyeMge, use kampyUTara eka sekeMDa meM hala kara de sakatA hai| smati kI kSamatA to bahata vikasita ho gaI hai yaMtra ke pAsa / AdamI kI smRti kA yaMtra to AuTa Apha DeTa hai| usakA koI bahuta mUlya nahIM raha gyaa| lekina, itanA saba karane ke bAda bhI, dasa hajAra AiMsTIna kA kAma, dasa hajAra varSa meM jo ho pAtA, kampyUTara vaha eka sekeMDa meM kara degA, lekina kampyUTara eka mahAvIra kA kAma jarA bhI nahIM kara sakatA / kyoMki mahAvIra kA kAma smRti se saMbaMdhita nahIM, smRti ke pIche jo sAkSI hai, vaha jo viTanesa hai, jo smRti ko bhI dekhatA hai, usase saMbaMdhita hai / kampyUTara sAkSI nahIM ho sktaa| vaha apane ko bAMTa nahIM sakatA, ki khuda khar3e hokara dekha sake bhItara ki kyA cala rahA hai| hama bAMTa sakate haiM / vaha jo bAMTane kI kalA hai, usase hI jJAna kA janma hotA hai| to mahAvIra kahate haiM, AtmA kA lakSaNa hai-jJAna, darzana / jo pahalI jhalaka hai svayaM kI, usakA nAma jJAna hai / aura jaba hama usa jhalaka ko sAre jagata aura astitva ke sAtha saMyukta karake dekhane meM samartha ho jAte haiM, gesTAlTa paidA ho jAtA hai, apanI jhalaka ke sAtha jaba sAre jagata kI jhalaka kA bhI hameM bodha ho jAtA hai| dhyAna rahe, jo bhI maiM apane saMbaMdha meM jAnatA hUM, usase jyAdA maiM kisI ke saMbaMdha meM nahIM jAna sktaa| merA jJAna hI, apane saMbaMdha meM 203
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra-vANI bhAga : 2 phailakara jagata ke saMbaMdha meM jJAna banatA hai| agara Apa kahate haiM ki kahIM koI paramAtmA nahIM hai, to usakA artha yahI huA ki Apako apanI AtmA kA koI anubhava nahIM hai| agara Apako apanI AtmA kA anubhava ho, to pahalA jJAna to yahI hogA ki AtmA hai / darzana yaha hogA ki sabhI tarapha AtmA hai / jisa kSaNa apane bhItara jAne hue tatva ko Apa phailAkara kAsmika, jAgatika kara leMge, usa kSaNa darzana kI sthiti nirmita ho jaayegii| ___ kisI pazu ke pAsa darzana nahIM hai, kyoMki jJAna bhI nahIM hai| pazu apane se pIche khar3A nahIM ho sakatA / smRti to pazu ke pAsa hai| Apa kA kuttA Apako pahacAnatA hai| ApakI gAya Apako pahacAnatI hai| smRti to pazu ke pAsa hai, vRkSoM ke pAsa bhI smRti hai...! ___ abhI vaijJAnika prayoga karate haiM ki agara Apa vRkSa ke pAsa roja prItipUrNa DhaMga se jAyeM, to vRkSa kA rispAnsa, usakA uttara bhinna hotA hai| agara Apa krodha se jAyeM, ghRNA se jAyeM, to bhinna hotA hai| jaba Apa prema se vRkSa ke pAsa khar3e hote haiM, to vRkSa khulatA hai| aba isake vaijJAnika pramANa upalabdha haiM ki jaba prema se koI vRkSa ko thapathapAtA hai, to vRkSa bhItara saMvedita hotA hai| vRkSa bhI apane mitra ko aura apane zatru ko pahacAnatA hai| zatru karIba AtA hai to vRkSa sikur3atA hai, jaise Apa sikur3a jaayeNge| koI churA lekara Apake pAsa Aye kar3a jAyeMge bacane kI AkAMkSA meM vakSa bhI sikar3atA hai| aura jaba koI mitra karIba AtA hai to vakSa bhI phailatA hai| aba jAnA gayA hai ki vRkSa ke pAsa bhI smRti hai| lekina, dhyAna sirpha manuSya ke pAsa hai / aura isalie jaba taka koI dhyAna ko upalabdha na ho jAye, taba taka manuSya hone kI pUrI garimA ko upalabdha nahIM hotA / sirpha manuSya ke zarIra meM janma le lene se koI manuSya nahIM ho jaataa| sirpha saMbhAvanA hai ki manuSya ho sakatA hai / dvAra khulA hai, lekina yAtrA karanI pdd'egii| manuSya koI janma ke sAtha paidA nahIM hotaa| manuSyatA eka upalabdhi hai, eka arjana hai| aura isa arjana kI jo dizA hai, vaha jJAna aura darzana hai| mahAvIra ke isa sUtra ko ThIka se smjheN| jJAna kA artha hai, pahalI bAra usakI jhalaka pAnA jo sabase gaharAI meM mere bhItara sAkSI kI taraha chipA hai / phira usa jhalaka ko jAgatika saMbaMdha meM jor3anA aura jo bhItara dekhA hai use bAhara dekha lenA darzana hai| aura phira jo bhItara dekhA hai, use jIvana meM utara jAne denA, cAritrya hai| vaha jo bhItara dekhA hai aura bAhara pahacAnA hai, vaha jIvana bhI bana jAye, sirpha bauddhika jhalaka na rahe / kyoMki Apa kaha sakate haiM ki maiM AtmA hUM, aisI mujhe jhalaka mila gaI hai, lekina ApakA AcaraNa kahegA ki Apa zarIra haiM, ApakA vyavahAra kahegA ki Apa zarIra haiM; ApakA DhaMga, uThanA, baiThanA kahegA ki Apa zarIra haiM; ApakI AMkheM, ApakI nAka, ApakI indriyAM khabara deMgI ki Apa zarIra haiN| to ApakI sirpha bauddhika jhalaka se kucha bhI na hogaa| yaha ApakA AcaraNa ho jAye- ho hI jAyegA, agara ApakA jJAna vAstavika ho, aura jJAna darzana bane, to AcaraNa anivArya hai / use mahAvIra 'cAritrya' kahate haiN| kisI pazu ke pAsa caritra nahIM hai-ho nahIM sakatA, kyoMki jJAna ke binA darzana nahIM, darzana ke binA caritra nhiiN| __ manuSya kI kSamatA hai ki vaha jaisA dekhe, vaisA hI jI bhI sake / aura dhyAna rahe, isa jIne meM ceSTA nahIM karanI par3atI / yaha jarA jaTila hai| jaina sAdhuoM ne pUrI sthiti ko ulTA kara diyA hai, pahale caritra / mahAvIra pahale caritra kA upayoga nahIM karate, mahAvIra kahate haiM-jJAna, darzana, caritra / jaina sAdhu se pUche, vaha kahatA hai caritra phle| jaba caritra pahale hogA--jJAna ke pahale hogA, darzana ke pahale hogA, to jhUThA aura pAkhaNDI hogA / kyoMki jo maiMne jAnA nahIM hai, use maiM jI kaise sakatA hUM? jo maiMne dekhA nahIM hai, vaha vastutaH merA AcaraNa kaise bana sakatA hai? thopa sakatA hUM, jabaradastI kara sakatA hUM apane saath| __ AdamI hiMsA karane meM kuzala hai-dUsaroM ke sAtha bhI, apane sAtha bhI / Apa cAheM to Apa ahiMsaka ho sakate haiM, magara vaha ahiMsA jhUThI hogI aura bhItara hiMsA ubalatI hogii| Apa cAheM to Apa brahmacarya ko upalabdha ho sakate haiM, vaha thothA hogA, bhItara kAmavAsanA 204
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ AtmA kA lakSaNa hai jJAna bharI hogii| ___ lekina mahAvIra jisa DhaMga se cala rahe haiM, vaha bilakula vaijJAnika hai bAta / pahalI jhalaka jJAna-apane hone kI--phira darzana / apane hone aura dUsaroM ke hone ke bIca kA purA tAratamya khayAla meM A jAye, kyoMki maiM tabhI ahiMsaka ho sakatA hai. agara majhe patA cale hi maiM to AtmA hUM aura patA cale ki Apa AtmA nahIM haiM, to ahiMsaka hone kI koI jarUrata nahIM hai| jisa dina mujhe lagatA hai ki jaisA mere bhItara hai, vaisA hI Apake bhItara bhI hai, jisa dina merA bhItara aura ApakA bhItara eka hone lagate haiM, jisa dina maiM ApameM apane ko hI dekha pAtA hUM aura mujhe lagatA hai ki Apa ko pahuMcAI gaI coTa khuda ko hI pahuMcAI gaI coTa hogI, usa dina ahiMsA kA janma ho sakatA hai / ___ mahAvIra cIMTI para bhI paira rakhane meM hicakicAte haiM, saMbhalakara calate haiM, isalie nahIM ki cIMTI ko dukha ho jAyegA, cIMTI kA dukha mahAvIra kA apanA hI dukha hogaa| koI cIMTI kI phikra nahIM kara sakatA isa jagata meM, saba apanI hI phikra karate haiN| lekina jisa dina apanA itanA phailAva ho jAtA hai ki cIMTI bhI usameM samAhita ho jAtI hai-ise 'darzana' kheNge| mahAvIra ko lagA ki jo maiM haM, vahI aura sabake bhItara hai| yaha pratIti jaba pragAr3ha ho jAtI hai, taba AcaraNa meM utaranI zurU ho jAtI hai| utaregI hii| __ to dhyAna rahe, jaba AcaraNa ko jabaradastI lAnA par3atA hai, taba Apa vyartha kI ceSTA meM lage haiN| taba jyAdA se jyAdA hipokreTa, eka pAkhaMDI AdamI paidA ho jAyegA jo bAhara kucha hogA bhItara kucha hogA-ThIka ulTA hogA, aura bar3I becainI meM hogA; kyoMki usake jIvana kI vyavasthA sahaja nahIM ho sakatI; usake bhItara se kucha baha nahIM rahA hai; ahiMsA bhItara se nahIM A rahI hai, Upara se thopI jA rahI hai| to eka bar3e maje kI ghaTanA ghaTegI, eka tarapha ahiMsA thopa legA to hiMsA dUsarI tarapha se zurU ho jaayegii| kyoMki hiMsA bhItara hai to use bahAva caahiye| kisI jharane ko hama roka deM patthara se, to jharanA dUsarI tarapha se phUTanA zurU ho jaayegaa| bahuta patthara lagA deMge to jharanA risa-risa kara bUMda-bUMda bahuta jagaha se phUTane lagegA / jharanA nahIM raha jAyegA, bUMda-bUMda jharane lgegaa| jo loga AcaraNa ko Upara se thopa lete haiM, unakA durAcaraNa bUMda-bUMda hokara jharane lagatA hai| aura aise DhaMga se jharatA hai ki ve khuda bhI nahIM pahacAna paate| mavAda ho jAtI hai bhItara, saba sar3a jAtA hai, sirpha Upara zubhra AvaraNa hotA hai| mahAvIra cAritrya use kahate haiM, jo jJAna aura darzana ke bAda ghaTatA hai| usake pahale ghaTa nahIM sktaa| manuSya ko badalanA ho to vaha kyA karatA hai, use badalane se zurU nahIM kiyA jA sakatA / vaha kyA hai, usakI hI badalAhaTa se jJAna badalatA hai to karma anivAryarUpeNa badala jAtA hai| vaha usakI chAyA hai| to mahAvIra kahate haiM--'jJAna, darzana, cAritrya, tapa, vIrya aura anubhava-ye jIva ke lakSaNa haiN|' 'tapa' bhI mahAvIra kA samajhane jaisA zabda hai| hama Amataura se tapa kA artha samajhate haiM-apane ko tapAnA; satAnA / isase bar3I koI bhrAnti nahIM ho sakatI, bhrAnti purAnI hai, lekina paramparAgata hai| aura jaina sAdhu niraMtara apane ko satAne aura tapAne meM gaurava anubhava karate haiN| lekina tapa eka vaijJAnika prakriyA hai-alkemikl| manuSya kI jIvana-UrjA eka taraha kI agni hai| aura agara hama ThIka se samajheM to jina logoM ne bhI jIvana ko samajhane kI koziza kI hai, ve mAnate haiM ki jIvana eka pragAr3ha agni kA nAma hai| herAklItu ne yUnAna meM yahI bAta kahI-karIba-karIba mahAvIra ke samaya meM-ki agni jIvana kA maulika tatva hai| aura aba vijJAna kahatA hai ki vidyuta' jIvana kA maulika tatva hai| lekina 'vidyuta' agni kA hI eka rUpa hai, yA 'agni' vidyuta kA eka rUpa hai| ___ Apake zarIra meM pratipala agni paidA ho rahI hai| Apa eka dIyA haiN| jaise dIyA jalatA hai, vaise hI ApakA jIvana jalatA hai| aura ThIka vaijJAnika hisAba se bhI jo kucha dIye meM ghaTatA hai, vahI Apa meM ghaTatA hai| 205
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra-vANI bhAga : 2 dIyA jala rahA hai, vaha kyA kara rahA hai? AsapAsa jo AksIjana hai, prANavAyu hai, usako avazoSita kara rahA hai| vaha prANavAyu hI dIye meM jala rahI hai| isalie kabhI aisA ho sakatA hai ki tUphAna A rahA ho aura Apa soceM ki dIyA bujha na jAe, to use bartana se DhaMka deN| ho sakatA thA tUphAna dIe ko na bujhA pAtA, lekina ApakA bartana dIe ko bujhA degaa| kyoMki bartana ke bhItara kI AksIjana thor3I hI dera meM samApta ho jaayegii| aura jaise hI AksIjana samApta huI ki dIyA bujha jaayegaa| __ AksIjana ke binA agni nahIM ho sktii| Apa bhI yahI kara rahe haiN| zvAsa lekara, jIvana ke dIye ko AksIjana de rahe haiN| ApakI zvAsa baMda huI ki Apa bhI bujha jaayeNge| to vaijJAnika to kahate haiM ki jIvana AksIDAijezana hai / vijJAna kI bhASA meM ThIka kahate haiN| sArA jIvana AksIjana para nirbhara hai| Apa AksIjana ko jalA rahe haiN| aura jaba jala jAtI hai AksIjana, to kArbanaDAIAksAIDa ko bAhara pheMka rahe haiN| eka kSaNa ko bhI havA se AksIjana tirohita ho jAye, jIvana pRthvI se tirohita ho jaayegaa| AksIjana jaba bhItara jalatI hai, to jIvana kI jyoti paidA hotI hai| yaha jo jIvana kI jyoti hai, isake do upayoga ho sakate haiM / eka upayoga hai, kAma vAsanA meM isa jIvana kI jyoti ko bAhara niSkAsita krnaa| aura dhyAna rahe / jIvana jaba bhara jAtA hai bhItara, agara Apa usakA koI bhI upayoga na kareM to bojhila ho jAyeMge, parezAna ho jaayeNge| pravAha ruka jAye to becainI ho jaayegii| ___ kAmavAsanA kA isIlie itanA AkarSaNa hai / kyoMki kAmavAsanA jIvana kI bar3hI huI zakti ko pheMkane kA upAya hai / Apa phira khAlI ho jAte haiM, phira zvAsa lekara jIvana ko bharane lagate haiM / phira jIvana ikaTThA ho jAtA hai| phira Apa khAlI ho jAte haiN| ___ 'tapa' ThIka isI se saMbaMdhita dasarI prakriyA hai| vaha jo jIvana kI adhika UrjA bhItara ikaTThI hotI hai, usa UrjA ko kAma vAsanA meM na bahane dene kA nAma 'tapa' hai| usa garmI ko, usa agni ko bAhara na jAne denA aura bhItara kI tarapha UrdhvagAmI karane kA nAma tapa hai| vaha jo jIvana kI jyoti hai, vaha bhItara kI tarapha bahane lage-bAhara kI tarapha nahIM, dUsare kI tarapha nahIM / __kAmavAsanA kA artha hai-dUsare kI tarapha, sAdhanA kA artha hai-apanI hI trph| aMtaryAtrA para jIvana UrjA bahane lage, vaha jo agni jIvana kI paidA ho rahI hai, vaha bAhara na jAye, balki bhItara usakI yAtrA zurU ho jAye / agni kI aMtaryAtrA kA nAma tapa hai / usake vaijJAnika upAya haiM ki vaha kaise bhItara bahanA zurU ho sakatI hai| ___ dhyAna rahe, jo cIja bhI bAhara baha sakatI hai, vaha bhItara bhI baha sakatI hai| jo cIja bhI baha sakatI hai, usakI dizA bhI badalI jA sakatI hai| agara bahAva hai pUraba kI tarapha, to pazcima kI tarapha bhI ho sakatA hai| prakriyA kA patA honA cAhiye ki vaha pazcima kI tarapha kaise ho jaaye| hamArI sArI jIvanaUrjA bAhara baha rahI hai| nlA nasaruddIna marane ke karIba thaa| usakI patnI ne kahA ki 'nasaruddIna, agara tuma pahale mara jAo to marane ke bAda saMparka sAdhane kI koziza karanA / maiM jAnanA cAhatI hUM ki ye hindU jo kahate haiM ki AtmA phira se janma letI hai, yaha saca hai yA nahIM? agara maiM marUM tumase pahale to maiM koziza karUMgI tumase saMparka sAdhane kii|' ___ nasaruddIna marA pahale / sAlabhara taka usakI vidhavA patnI rAha dekhatI rahI / kucha huA nahIM / koI khabara na milii| phira dhIre-dhIre bAta hI bhUla gii| eka dina acAnaka sAMjha ko cAya banAtI thI cauke meM aura nasaruddIna kI AvAja AI-phAtimA! ghabar3A gii| AvAja vaisI hI thI jaise nasaruddIna roja sAMjha ko jaba jIvita thA aura bAjAra se, dukAna se vApasa lauTatA thA aura-nasaruddIna ne kahA, 'ghabar3A mata, vAyade ke anusAra tujhe khabara karane AyA huuN| merA janma ho gayA hai| aura dUsare kheta meM dekha, eka khUbasUrata gAya khar3I hai| sapheda 206 :
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ AtmA kA lakSaNa hai jJAna kAlA raMga hai|' patnI ko thor3I hairAnI huI ki 'gAya kI carcA uThAne kI kyA jarUrata hai?' para usane bAta TAlI / usane kahA, kucha aura apane saMbaMdha meM kaho--prasanna to ho, AnaMdita to ho?' nasaruddIna ne kahA, 'bahuta AnaMdita hUM, thor3A mujhe gAya ke saMbaMdha meM aura batAne de| bar3I pyArI ya hai, usakI camar3I bar3I cikanI aura komala hai|' patnI ne kahA ki 'chor3o bhI gAya kI bakavAsa, gAya se kyA lenA-denA hai| maiM tumhAre saMbaMdha meM jAnane ko Atura hUM, aura tuma eka mUrkha gAya ke saMbaMdha meM kahe cale jA rahe ho|' nasaruddIna ne kahA, 'kSamA kara, iTa sImsa Ai pharagATa Tu Taila yU daiTa nAu Ai ema e bula ina paMjAba-maiM bhUla gayA batAnA ki maiM eka baila ho gayA hUM, sAMDa ho gayA hUM paMjAba meN|' sAMDa kI utsukatA gAya meM hI ho sakatI hai| ___ jIvana kAmavAsanA hai, jaisA jIvana hama jAnate haiN| puruSa utsuka hai strI meM, strI utsuka hai puruSa meM / tapa kA artha hai-yaha utsukatA apane meM A jAye, dUsare se haTa jAye / jaba taka yaha utsukatA dUsare meM hai-mahAvIra kahate haiM-saMsAra hai / jisa dina yaha sArI utsukatA apane meM lauTakara vartula bana jAtI hai, tapa zurU huaa| tapa kahanA ucita hai, kyoMki ati kaThina hai yaha bAta-dUsare se utsukatA apane meM le AnA / honI to nahIM cAhiye, kaThina honI to nahIM cAhiye kyoMki dUsare meM bhI hama utsuka apane lie hI hote haiM / gahare meM to utsukatA apane hI lie hai| dUsare ke dvArA ghUmakara, apane meM lauTate haiN| upaniSada kahate haiM koI pati, patnI ko prema nahIM karatA, patnI ke dvArA apane ko hI prema karatA hai| koI mAM beTe ko prema nahIM karatI, beTe ke dvArA apane ko hI prema karatI hai| prema to hama apane ko hI karate haiM, lekina hamArA prema vAyA--kisI se hokara AtA hai| jaba hamArA prema kisI se hokara AtA hai, to usakA nAma abrahmacarya hai / aura jaba hamArA prema kisI se hokara nahIM AtA hai, sIdhA apane meM Thahara jAtA hai-tapazcaryA hai, brahmacarya hai| ___ tapa zabda cunanA jarUrI thA, kyoMki jaba koI vyakti apanI UrjA ko bAhara jAne se rokatA hai, to uttapta hotA hai; sArA jIvana eka naI agni se bhara jAtA hai / vaha agni bar3e adabhuta kAma karatI hai, jIvana kI pUrI kImiyA ko badala detI hai| jIvana kA eka-eka koSTha usa agni ke pravAha se badala jAtA hai / alakemisTa kahate haiM ki lohA sonA ho jAtA hai, agara agni pAsa ho / tapa usI agni kA nAma hai, jisameM ApakI sAdhAraNa dhAtu lohA svarNa bana jaayegii| jo kacarA hai vaha jala jaayegaa| upaniSadoM ne naciketa-agni kI bAta kahI hai| vaha isI agni kI carcA hai| kaThopaniSada meM naciketA pUchatA hai yama se ki kisa bhAMti usa parama tatva ko pAyA jA sakatA hai, jo mRtyu ke pAra hai| to naciketA ko yama ne kahA hai ki tIna taraha kI agniyoM se gujaranA jarUrI hai, aura cUMki tU pahalA pUchanevAlA hai, isalie ve agniyAM tere hI nAma se pahacAnI jAyeMgI; naciketa-agni kahI jaayeNgii| ve tIna agniyAM-mahAvIra unhIM tIna agniyoM kI prakriyA ko tapa kahate haiN| _ dUsare se apane para lauTanA pahalI agni hai| dUsare se apane para lauTanA, dUsare ko khonA, chor3anA-pahalI agni hai| dUsarI agni meM svayaM ko bhI chor3anA hai| pahalI agni meM dUsarA jala jAyegA, sirpha maiM bacUMgA / lekina maiM kA koI upayoga nahIM hai, jaba tU kho jAye / vaha tU kA hI saMdarbha hai, usakA hI aTakA huA hissA hai| dUsarI agni meM mujhe bhI jala jAnA hai; maiM bhI na bacUM, zUnya raha jaae| aura tIsarI agni meM zUnya kA bhAva bhI na raha jAye; itanI zUnyatA ho jAye ki yaha bhI bhAva na rahe ki aba maiM zUnya ho gayA, ki aba maiM niraahaMkArI ho gyaa| ina tIna agniyoM kA nAma tapa hai| aura isa tapa se jo gujaratA hai vaha usa parama avasthA ko upalabdha ho jAtA hai, jise mahAvIra ne 'mukti' kahA hai; parama svataMtratA, 'mokSa' kahA hai| 207
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra-vANI bhAga : 2 'vIrya aura upayoga-ye saba jIva ke lakSaNa haiN|' vIrya kA artha hai-puruSArtha, aura vIrya kA artha 'kAma-UrjA bhI hai| kAma-UrjA ke saMbaMdha meM eka bAta khayAla meM le leM ki kAma-UrjA ke do hisse haiN| eka to zArIrika hissA hai, jise hama vIrya kahate haiN| mahAvIra use vIrya nahIM kaha rahe / eka usa zArIrika hisse vIrya ke sAtha, sImena ke sAtha jur3A huA AMtarika hissA hai, jaise zarIra aura AtmA hai, vaise hI pratyeka vIryakaNa bhI zarIra aura AtmA bAyakaNa jAkara naye bacce kA janma ho jAtA hai| pratyeka vIryakaNa do hisse lie hue haiM / eka to usakI khola hai. jo zarIra kA hissA hai| aura dUsarA usake bhItara chipA huA jIva hai, vaha usakI AtmA hai| isa bhItara chipe hae jIva ke do upayoga ho sakate haiM : eka upayoga hai naye zarIra ko janma denA. aura eka upayoga hai ki yaha vIrya kI khola to par3I raha jAye aura bhItara kI jIvana-dhArA hai, vaha UrdhvamukhI ho jAe svayaM ke bhiitr| to svayaM kA nayA janma ho jAtA hai. svayaM kA nayA jIvana ho jAtA hai| ___ manuSya do taraha ke janma de sakatA hai : eka to baccoM ko janma de sakatA hai, jo usake zarIra kI hI yAtrA hai; aura eka apane ko janma de sakatA hai, jo usakI AtmA kI yAtrA hai| apane ko janma denA ho to vIrya meM chipI huI UrjA jo usako mukta karanA hai, deha se aura UrdhvamukhI karanA hai| ___ mahAvIra ne, usake bar3e adabhuta sUtra khoje haiM, kaise vaha vIrya-UrjA mukta ho sakatI hai; khola par3I raha jAyegI zarIra meM, usake bhItara chipI huI zakti antarmukhI ho jaayegii| isalie jora isa bAta para nahIM hai ki koI vIrya kA saMgraha kare, jora isa bAta para hai ki vIrya se zakti ko mukta kre| mahAvIra usameM saphala ho pAye, isalie hamane unheM 'mahAvIra' khaa| unakA nAma isI kAraNa 'mahAvIra' par3A / nAma to vardhamAna thA unakA, lekina jaba ve vIrya kI UrjA ko mukta karane meM saphala ho gaye, to yaha itane bar3e saMgharSa aura itanI bar3I vijaya kI bAta thI ki hamane unheM 'mahAvIra' kahA / vardhamAna nAma ko to loga dhIre-dhIre bhUla hI gaye, mahAvIra hI nAma raha gyaa| mahAvIra ne kahA hai ki manuSya ke jIvana meM sabase bar3A vijaya kA kSaNa usa samaya hotA hai, jaba vaha apane jIvana ko hI apane naye janma kA AdhAra banA letA hai; apane ko hI punarjIvita karane ke lie apane jIvana kI prakriyA ko moDa de detA hai aura apanI jIvana zakti kA mAlika ho jAtA hai| use mahAvIra 'puruSArtha' kahate haiN| aura anubhava yaha jIva ke lakSaNa haiN| ' 'zabda, aMdhakAra, prakAza, prabhA, chAyA, Atapa, varNa, rasa, gandha aura sparza-ye pudagala ke lakSaNa haiN|' mahAvIra ati vaijJAnika haiM apane dRSTikoNa meM / unakA dRSTikoNa dArzanika kA nahIM, vaijJAnika kA hai| isalie zaMkara se ve rAjI nahIM hoMge ki jagata mAyA hai, ki jagata asatya hai / isalie ve una logoM se bhI rAjI nahIM hoMge jo kahate haiM eka hI brahma hai aura saba svapna hai| kyoMki mahAvIra kahate haiM ki tumhArA siddhAMta savAla nahIM hai; jIvana ko parakho, siddhAMta ko jIvana para thopo mata / jIvana hI nirNAyaka hai, tumhArA siddhAMta niNarNAyaka nahIM hai| to mahAvIra kahate haiM ki jIvana ko dekhakara to sApha patA calatA hai ki jIvana do hissoM meM baMTA hai eka caitanya aura eka acaitanya. eka AtmA aura eka padArtha / tamhAre siddhAMtoM kA savAla nahIM hai| mahAvIra siddhAMtavAdI nahIM haiM, ThIka prayogavAdI haiN| ve kahate haiM, jIvana ko dekho, tarka kA savAla nahIM hai| aura tarka se bhI AdamI pahuMcatA kahAM hai? zaMkara bar3I koziza karate haiM ki jagata asatya hai, lekina kucha asatya ho nahIM pAtA / zaMkara se bhI pUchA jA sakatA hai ki agara jagata 208 .
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ AtmA kA lakSaNa hai jJAna asatya hai to itanI ceSTA bhI kyA karanI usako asatya siddha karane kI? jo hai hI nahIM usakI carcA bhI kyoM calAnI? itanA to zaMkara ko bhI mAnanA par3egA ki hai jarUra, bhale hI asatya ho / padArtha kI sattA hai, use inakAra nahIM kiyA jA sakatA / aura mahAvIra kA eka aura dRSTikoNa samajha lene jaisA hai| ___ mahAvIra kahate haiM duniyA meM do taraha ke loga haiM / eka, jinako hama brahmavAdI kahate haiM, jo kahate haiM--brahma hai, padArtha nahIM hai| dUsare, jo bilakula inakA hI zIrSAsana karatA huA rUpa haiM, ve kahate haiM-brahma nahIM hai, padArtha hai / para donoM hI monisTa haiM, donoM hI ekavAdI haiN| eka tarapha mArksa, didaro, epIkyUrasa, cArvAka jaise loga haiM jo kahate haiM ki sirpha padArtha hai, brahma nahIM hai; brahma manuSya kI kalpanA hai| ThIka inake viparIta khar3e hue zaMkara aura advaitavAdI haiM, barkale aura-aura loga haiM jo kahate haiM ki padArtha asatya hai, brahma satya hai| lekina donoM meM eka bAta kI sahamati hai ki eka hI satya ho sakatA hai / aura mahAvIra kahate haiM ki donoM hI yathArtha se dUra haiM, donoM apanI mAnyatA ko thopane kI koziza meM lage haiN| aura donoM sahamata haiM, donoM meM bheda jyAdA nahIM hai / bheda itanA hI hai ki usa eka tatva ko zaMkara kahate haiM 'brahma' aura mArksa kahatA hai 'padArtha'-'maiTara' / aura koI bheda nahIM hai| lekina padArtha eka hI honA caahie| ___mahAvIra kahate haiM, merA koI siddhAMta nahIM hai thopane ko / maiM jIvana ko dekhatA hUM to pAtA hai ki vahAM do haiM : vahAM 'padArtha hai aura 'caitanya' hai| zarIra meM bhI jhAMkatA hUM to pAtA hUM ki do haiM : padArtha hai aura caitanya hai / aura donoM meM koI bhI ekatA nahIM hai; aura donoM meM koI samatA nahIM hai; aura donoM meM koI tAlamela nahIM hai| donoM bilakula viparIta haiM, kyoMki padArtha kA lakSaNa hai, 'acetanA'; aura jIva kA lakSaNa hai, 'cetanA' / ye caitanya ke bheda haiM-jo mahAvIra kahate haiM, itane spaSTa haiM ki ise jhuThalAne kI sArI ceSTA nirarthaka hai| isalie mahAvIra donoM ko svIkAra karate haiN| para mahAvIra padArtha ko jo nAma dete haiM, vaha bar3A adabhuta hai, vaisA nAma daniyA kI kisI dasarI bhASA meM nahIM hai| aura daniyA ke kisI bhI tatvaciMtaka ne padArtha ko pudagala nahIM kahA hai-padArtha kahA hai, maiTara kahA hai, aura hajAra nAma diye haiN| lekina pudagala anUThA hai, isakA anuvAda nahIM ho sakatA kisI bhI bhASA meN| padArtha kA artha hai--jo hai / maiTara kA bhI artha hai-maiTIriyala-jo hai, jisakA astitva hai / pudagala bar3A anUThA zabda hai / pudagala kA artha hai-jo hai, nahIM hone kI kSamatA rakhatA hai; aura nahIM hokara bhI nahIM, nahIM hotA / pudagala kA artha hai-pravAha / mahAvIra kahate haiM--padArtha koI sthiti nahIM hai, balki eka pravAha hai| pudagala meM jo zabda hai 'gala', vaha mahatvapUrNa hai--jo gala rahA hai| Apa dekhate haiM patthara ko, patthara laga rahA hai--hai, lekina mahAvIra kahate haiM- gala rahA hai| kyoMki yaha bhI kala miTakara reta ho jAyegA / galana cala rahA hai, parivartana cala rahA hai| hai nahIM patthara, patthara bhI ho rahA hai| nadI kI taraha baha rahA hai| pahAr3a bhI ho rahe haiN| ___ jagata meM koI cIja ThaharI huI nahIM hai| pudagala gatyAtmaka zabda hai| pudagala kA artha hai-maiTara ina prosesa, gatimAna padArtha / mahAvIra kahate haiM, koI bhI cIja ThaharI huI nahIM hai, baha rahI haiM cIjeM / padArtha na to kabhI pUrI taraha miTatA hai, aura na pUrI taraha kabhI hotA hai / sirpha bIca meM hai, pravAha meM hai| ___ Apa dekheM apane zarIra ko : baccA thA, javAna ho gayA, bUr3hA ho gyaa| eka daphA Apa kahate haiM--baccA hai zarIra, eka daphA kahate haiM--javAna hai, eka daphA kahate haiM-bUr3hA hai, lekina bahuta gaura se dekheM, zarIra kabhI bhI 'hai' kI sthiti meM nahIM hai--sadA ho rahA hai| jaba baccA hai, taba bhI 'hai' nahIM, taba vaha javAna ho rahA hai| jaba javAna hai, taba bhI 'hai' nahIM, taba vaha bUr3hA ho rahA hai / zarIra ho rahA hai, eka nadI kI taraha baha rahA hai| 209
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra-vANI bhAga : 2 pudagala kA artha hai, pravAha / padArtha eka pravAha hai / na to kabhI pUrI taraha hotA hai ki Apa kaha sakeM, hai' aura na pUrI taraha kabhI miTatA hai ki kaha sakeM, 'nahIM hai', donoM ke bIca meM sadhA hai-hai bhI, nahIM bhI hai| bar3I gaharI dRSTi hai, kyoMki vijJAna rAjI hai aba mahAvIra se| kyoMki vijJAna kahatA hai, padArtha bhI jahAM hameM ThaharA huA dikhAI par3atA hai, vahAM bhI ThaharA nahIM hai| ___ Apa jisa kursI para baiThe haiM, vaha bhI gatimAna hai, usake bhI ilekTrAnsa ghUma rahe haiN| bar3I tejI se ghUma rahe haiM / itanI tejI se ghUma rahe haiM ki Apa gira nahIM pAte haiM, saMbhale hue haiN| jaise bijalI kA paMkhA agara bahuta tejI se ghUme, to Apako usakI tIna paMkhur3iyAM dikhAI nahIM pdd'tii| paMkhA itanI tejI se ghUma rahA hai ki bIca kI khAlI jagaha dikhAI nahIM pdd'tii| isake pahale ki khAlI jagaha dikhAI par3e, paMkhur3I A jAtI hai aura Apako pUrA eka golA, ghUmatA huA vartula dikhAI par3atA hai| agara bijalI kA paMkhA utanI gati se ghumAyA jA sake, jitanI gati se ApakI kursI ke ilekTrAnsa ghUma rahe haiM, to Apa bijalI ke paMkhe para bar3e maje se baiTha sakate haiM jaise kursI para baiThe haiN| Apako patA bhI nahIM calegA ki nIce koI cIja ghUma rahI hai / kyoMki gati itanI teja hogI ki Apako patA calane ke pahale dUsarI paMkhur3I Apake nIce A jaayegii| bIca ke khaDDe meM Apa gira na paayeNge| kyoMki girane meM jitanA samaya lagatA hai, usase kama samaya paMkhur3I ke Ane meM lgegaa| Apa saMbhale rheNge| ___ aba vijJAna kahatA hai ki hara cIja ghUma rahI hai, hara cIja gatimAna hai / vaha jo patthara kA Tukar3A hai, vaha bhI ThaharA huA nahIM hai, vaha bhI baha rahA hai| apane bhItara hI baha rahA hai| mahAvIra kA pudagala zabda bar3A socane jaisA hai| Aja se paccIsa sau sAla pahale mahAvIra kA pudagala kahanA, ki padArtha gatimAna hai, gatyAtmaka hai; jagata meM koI cIja ThaharI huI nahIM hai| bahuta bAda meM eDiMgTana ne kahA, abhI tIsa sAla pahale kahA ki manuSya kI bhASA meM eka zabda galata hai, aura vaha hai-resTa : koI cIja ThaharI huI nahIM hai; saba cIjeM cala rahI haiN| mahAvIra ne paccIsa sau sAla pahale, padArtha ke lie jo zabda diyA, vaha hai-pudgl| aura pudagala kA artha hai-resTalesanesa ___ isalie eka aura bAta samajha lenI jarUrI hai : jaba taka Apa zarIra se jur3e haiM, resTa ija nATa pAsibala / jaba taka Apa zarIra se jur3e haiM, taba taka resTalesanesa hai| taba taka becainI rahegI hii| isalie mahAvIra kahate haiM, zarIra se mukta hokara hI koI zAnta ho sakatA hai| kyoMki zarIra kA svabhAva parivartana hai| isake pahale ki Apa ThahareM, zarIra badala jAtA hai| abhI svastha hai, abhI bImAra hai| abhI ThIka hai, abhI galata hai| zarIra badala rahA hai| agara ThIka se kaheM to zarIra svastha kabhI bhI nahIM hotA / jisako Apa svAsthya kahate haiM vaha bhI svAsthya nahIM hotaa| zarIra svastha ho hI nahIM sakatA, ThIka arthoM meM, sirpha AtmA hI svastha ho sakatI hai| isalie hamane jo zabda diyA hai svAsthya ke lie vaha bar3A samajhane jaisA hai| usakA artha hai, svayaM meM sthita ho jAnA--svastha / zarIra kabhI svayaM meM sthita nahIM ho sakatA vaha hamezA baha rahA hai| aura use hamezA para kI jarUrata hai-bhojana cAhiye, zvAsa cAhiye, vaha hamezA 'para' para nirbhara hai, vaha kabhI svastha nahIM ho sakatA, sirpha AtmA hI svastha ho sakatI hai| yaha jo mahAvIra kA zabda hai padagala. yaha pare jagata meM cetanA ko choDakara sabhI para lAga hai| sirpha cetanA padagala nahIM hai| baddha ne cetanA ke lie bhI pudagala zabda kA prayoga kiyA hai| kyoMki buddha kahate haiM ki vaha bhI badala rahI hai / yahAM buddha aura mahAvIra kA buniyAdI bheda hai| mahAvIra ne padArtha ko pudagala kahA hai, buddha ne AtmA ko bhI pudagala kahA hai| kyoMki buddha kahate haiM ki padArtha hI nahIM badala rahA hai, AtmA bhI badala rahI hai / AtmA ke lie apavAda karane kI kyA jarUrata hai? saba cIjeM badala rahI haiN| jaise sAMjha ko hama dIyA jalAte haiM aura subaha dIye ko bujhAte haiM, to hama subaha kahate haiM usI dIye ko bujhA rahe haiM, para buddha kahate haiM ki nahIM, kyoMki vaha dIyA to rAtabhara badalatA rahA-jyoti badalatI rahI, dhuAM banatI rahI, naI jyoti AtI rahI; dIye kI jyoti to pravAha thii| to tumane jo dIyA jalAyA 210
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ AtmA kA lakSaNa hai jJAna thA, use tuma bujhA nahIM sakate / vaha to na-mAlUma kaba kA bujha gayA, usakI saMtati bacI hai, usakI saMtAna bacI hai, usakI dhArA bacI hai| vaha kisI dUsarI jyoti ko janma de gayA hai| to subaha tuma usakI saMtAna ko bujhA rahe ho, usako nahIM bujhA rahe, buddha kahate haiM cetanA bhI aise hI dIye kI lau kI taraha jala rahI hai| ___ buddha kahate haiM, jagata meM kucha bhI ThaharA huA nahIM hai, sabhI pudagala hai| lekina mahAvIra kI bAta jyAdA vaijJAnika mAlUma par3atI hai--kAraNa hai| aura kAraNa yaha hai ki jagata meM hara cIja viparIta se banI hai| agara sabhI kucha parivartana hai, to parivartana ko nApane aura jAnane kA bhI koI upAya nahIM hai / agara parivartana patA calatA hai to jarUra koI tatva honA cAhiye jo parivartita nahIM hotA / nahIM to parivartana kA patA kisako calegA? parivartana se viparIta kucha honA jarUrI hai| __ jagata meM viparIta ke binA koI upAya nahIM hai| agara sirpha aMdherA ho to Apako aMdhere kA patA nahIM cala sakatA, yA ki cala sakatA hai? kyoMki prakAza ke binA kaise aMdhere kA patA calegA? viparIta caahiye| agara sirpha jIvana ho matya na ho, to Apako jIvana kA patA nahIM clegaa| jIvana kA patA mRtyu ke sAtha hI cala sakatA hai| sirpha prema ho, ghRNA na ho, to Apako prema kA patA nahIM clegaa| sirpha mitratA ho, zatrutA na ho, to Apako mitratA kA patA nahIM clegaa| dvaMdva hai jiivn| agara patA calatA hai-to mahAvIra kaheMge ki agara kisI ko patA cala rahA hai ki saba pravAha hai, to eka bAta pakkI hai ki vaha khuda pravAha nahIM ho sakatA kyoMki pravAha se bAhara kisI kA khar3A honA jarUrI hai| lagatA hai, nadI baha rahI hai, kyoMki Apa khaDe haiN| to nadI bahatI huI nahIM mAlUma par3egI, agara Apa bhI baha rahe hoM! ise aisA samajheM: AiMsTIna kahA karatA thA ki do TreneM zUnya AkAza meM calAI jAyeM, donoM eka hI gati se cala rahI hoM, to kyA patA calegA ki cala rahI haiM? do Trena, eka sAtha samAnAMtara, zUnya AkAza meM jahAM AsapAsa kucha bhI nahIM hai kyoMki vRkSa hoM to patA cala jAyegA ki cala rahI haiM, ve khar3e haiM-zUnya AkAza meM do TreneM sAtha cala rahI hoM--samAnAntara, donoM barAbara eka gati se cala rahI hoM, to donoM TrenoM ke yAtriyoM ko patA nahIM cala sakatA ki Apa khir3akI ke bAhara muMha nikAlie, to usa tarapha jo AdamI thA, vaha sadA vahI hai, vahI khir3akI, vahI naMbara / Apa kabhI patA nahIM lagA sakate ki cala rahI haiM, kyoMki calane kA patA koI cIja ThaharI ho to calatA hai| isalie jaba eka Trena khar3I rahatI hai aura eka Trena calatI hai, to kabhI-kabhI khar3I TrenavAloM ko zaka ho jAtA hai ki unakI Trena cala par3I hai| aura jaba eka Trena khar3I hotI hai aura eka Trena calatI hai--samajheM ki eka Trena khar3I hai, aura dUsarI Trena usake pAsa se gujaratI hai, pacAsa mIla kI raphtAra se to abhI usakI gati pacAsa mIla prati ghaMTA hai| dUsarI kalpanA kareM ki pahalI Trena bhI pacAsa mIla kI raphtAra se viparIta dizA meM jA rahI hai aura phira eka Trena usake karIba se gujaratI hai jo pacAsa mIla kI raphtAra se dUsarI dizA meM jA rahI hai, to jaba ve donoM karIba hotI haiM, to unakI raphtAra sau mIla hotI hai--eka-dUsare kI tulanA meM / isalie jaba eka Trena Apake karIba se gujaratI hai, to Apako lagatA hai ki ApakI Trena-agara cala rahI hai, to bahuta tejI se calane lagI hai| kyoMki dUsarI Trena pacAsa mIla raphtAra se pIche jA rahI hai, ApakI pacAsa mIla kI raphtAra se Age jA rahI hai| donoM TreneM eka-dUsare kI tulanA meM sau mIla kI raphtAra se cala rahI haiN| __vRkSa khar3e haiM kinAre para, unakI vajaha se Apako patA calatA hai ki ApakI Trena cala rahI hai| kisI dina vRkSa taya kara leM aura sAtha cala par3eM to jisa Trena se Apa cala rahe haiM, thor3I dera meM Apa samajha jAyeMge ki Trena cala nahIM rahI hai, sTezana ke sAtha hI calI jA rahI hai| tIti ho rahI hai, kyoMki kahIM koI gati se viparIta hai| jIvana kI saba pratItiyAM viparIta para nirbhara haiN| puruSa ko anubhava hotA hai, kyoMki strI hai; strI ko anubhava hotA hai, kyoMki puruSa hai-sArA viparIta, di polara apojiTa! 211
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra-vANI bhAga : 2 dhruvIya viparItatA hai, abhI to vijJAna bhI isa natIje para pahuMcA hai| abhI vijJAna sApha nahIM ho pA rahA hai, lekina vijJAna meM eka naI dhAraNA paidA huI hai| vaha hai, enTI-maiTara-vaha kahate haiM ki padArtha hai, to viparIta-padArtha bhI cAhiye / aura bahuta anUThI bAta abhI paidA huI hai, aura isa AdamI ko nobala prAija bhI milA jisane yaha anUThI bAta kahI hai ki enTI-maiTara honA cAhiye / aura usane eka aura ajIba bAta kahI ki samaya baha rahA hai, atIta se bhaviSya kI tarapha, to samaya kI eka viparIta dhArA bhI cAhiye, jo bhaviSya se atIta kI tarapha baha rahI ho| nahIM to samaya baha nahIM sktaa| yaha bahuta ajIba dhAraNA hai, aura isakI kalpanA karanA bahuta ghabar3AnevAlI hai| isakA matalaba yaha hai-hojenabarga kA kahanA hai ki kahIM na kahIM koI jagata hogA, isI jagata ke kinAre, jahAM samaya ulTA baha rahA hogaa| jahAM bUr3hA AdamI paidA hogA, phira javAna hogA, phira baccA hogA, aura phira garbha meM calA jaayegaa| aura hojenabarga ko nobala prAija bhI milI hai, kyoMki usakI bAta tAtvika hai| jagata meM viparItatA hogI hI, yaha eka zAzvata niyama hai| isalie buddha kI bAta kisI aura artha meM arthapUrNa ho, para vaijJAnika arthoM meM mahatvapUrNa nahIM hai| mahAvIra ThIka kaha rahe haiM ki viparItatA hai; vahAM pudagala hai aura yahAM bhItara apudagala, enTI-maiTara hai| vahAM saba cIjeM bAhara baha rahI haiM--padArtha meM, yahAM kucha bhI nahIM baha rahA hai, saba khar3A hai, saba ThaharA huA hai| isa ThaharI huI sthiti kA anubhava 'mukti' hai| aura isa bahate hue ke sAtha jur3e rahanA 'saMsAra' hai| saMsAra kA artha hai, bahAva / padArtha ke lakSaNa mahAvIra ne kahe, 'zabda, andhakAra, prakAza, prabhA, chAyA, Atapa, varNa, rasa, gandha, sparza-ye saba padArtha ke lakSaNa haiN|' 'jIva, ajIva, bandha, puNya, pApa, Asrava, saMvara, nirjarA aura mokSa-ye nau satya-tatva haiN|' __ pahale chaha mahAtatva kahe haiM mahAvIra ne / ve mahAtatva maiTAphijikala haiM / jagata, jAgatika rUpa se ina chaha tatvoM meM samA gayA hai| aba jina nau tatvoM kI bAta ve kara rahe haiM, ve nau tatva-sAdhaka, sAdhaka ke AyAma, aura sAdhaka ke mArga ke saMbaMdha meM haiN| jagata kI bAta chaha tatvoM meM pUrI ho gayI, phira eka-eka sAdhaka eka-eka jagata hai apane bhItara / virATa hai jagata, phira vaha virATa eka-eka manuSya meM chipA hai| usa manuSya ko sAdhanA kI dRSTi se jina tatvoM meM vibhakta karanA cAhiye, ve nau tatva haiN| 'jIva', 'ajIva'-yaha pahalA vibhAjana hai| ajIva pudagala hai, jIva caitanya jise anubhava kI kSamatA hai| yaha jo anubhava kI kSamatA hai, yaha sAta sthitiyoM se gujara sakatI hai| una sAta sthitiyoM kA itanA mUlya hai, isalie mahAvIra ne unako bhI 'tatva' kahA hai-ve tatva haiM nahIM / ve sAta sthitiyAM haiM--bandha, puNya, pApa, Asrava, saMvara, nirjarA aura mokSa / inako eka-eka ko bArIkI se samajhanA jarUrI hai, kyoMki mahAvIra kA pUrA kA pUrA sAdhanA-patha ina sAta kI samajha para nirbhara hogaa| ' 'jIva' aura 'ajIva' do vibhAjana hue jIvana ke : padArtha aura paramAtmA / padArtha se paramAtmA taka jAne kA, padArtha se paramAtmA taka mukta hone kI sAta sIr3hiyAM haiM, yA paramAtmA se padArtha taka utarane kI bhI sAta sIr3hiyAM haiN| ye sAta sIr3hiyAM-mahAvIra ke hisAba se bar3I anUThI inakI vyAkhyA hai| ___'bandha' : mahAvIra kahate haiM, bandha bhI eka tatva hai-bAnDeja, parataMtratA / kisI ne bhI parataMtratA ko tatva nahIM kahA hai| mahAvIra kahate haiM, parataMtratA bhI eka tatva hai| ise samajheM, kyA artha hai? Apa vastutaH svataMtra honA cAhate haiM? sabhI kaheMge, 'hAM', lekina thor3A gaura se soceMge to kahanA par3egA, 'nhiiN| eripha phroma ne abhI eka kitAba likhI hai, kitAba kA nAma hai--phiyara Apha phrIDamaH svataMtratA kA bhaya / loga kahate jarUra haiM ki hama svataMtra honA cAhate haiM, lekina koI bhI svataMtra honA nahIM cAhatA / thor3A soceM, saca meM Apa svataMtra honA cAhate haiM? khojate to roja parataMtratA haiM aura jaba taka parataMtratA na mila jAye taba taka Azvasta nahIM hote| roja khojate haiM-koI sahArA, koI AsarA, koI zaraNa, 212 .
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________ AtmA kA lakSaNa hai jJAna koI surakSA / khojate to parataMtratA haiN| ___ eka AdamI dhana ikaTThA kara rahA hai| vaha socatA hai ki dhana hogA, to maiM svataMtra ho jaauuNgaa| kyoMki jitanA dhana hogA, utanI zakti hogii| lekina hotA yaha hai ki jitanA dhana ho jAtA hai, utanA vaha parataMtra hotA hai| amIra AdamI se garIba AdamI khojane bahuta muzkila haiN| unakA khayAla hotA hai ki paisoM kI mAlakiyata unake pAsa hai, lekina paisA mAlika ho jAtA hai| eka kaur3I bhI chor3anA muzkila ho jAtA hai, eka paisA bhI chor3anA muzkila ho jAtA hai| rAkaphailara landana AyA to eka hoTala meM ThaharA aura usane Ate hI pUchA ki sabase sastA kamarA kaunasA hai?' akhabAroM meM phoTo usakA nikalA thaa| mainejara pahacAna gyaa| usane kahA ki Apa rAkaphailara mAlUma hote haiM, aura Apa sastA kamarA khojate haiM? aura Apake beTe yahAM Ate haiM to sabase kImatI kamarA khojate haiN| to rAkaphailara ne ThaMDI sAMsa bharakara kahA ki 'de Ara mora phAracyuneTa, de haiva e rica phAdara, AI aima nATa so--maiM itanA bhAgyazAlI nahIM hUM, maiM eka garIba bApa kA beTA huuN| ve mauja kara rahe haiM, ur3A rahe haiM, ve eka amIra bApa ke beTe haiN|' dhana svataMtratA detA hogA, aisA hamArA khayAla hai--detA nahIM, parataMtratA detA hai| samrATa ko lagatA hogA ki vaha svataMtra hai. kyoMki itanI zakti usake pAsa hai| lekina jitanI zakti ikaTThI hotI hai, utanA parataMtra ho jAtA hai, utanA ghira jAtA hai, utanA muzkila meM par3a jAtA hai| prema meM hameM lagatA hai ki prema se svataMtratA milegI-milanI cAhiye, lekina milatI nahIM / jisake bhI prema meM Apa par3ate haiM, parataMtratA zurU ho jAtI hai| patnI pati ko bAMdhane kI koziza meM lagI hai, pati patnI ko bAMdhane kI koziza meM lagA hai| donoM ke hAtha eka dUsare kI gardana para haiN| donoM koziza meM lage haiM ki dasare ko kisa bhAMti bilakala vasta kI taraha. padArtha kI taraha kara deN| aura donoM saphala ho jAte haiM, eka dUsare ko gulAma banA lete haiM / isalie bahAdura se bahAdura pati jaba ghara kI tarapha AtA hai, taba dekheM, taba usake hAtha-paira kaMpane lagate haiM / taba vaha taiyArI karane lagatA hai ki aba kyA kareM / kyoMki jisase bhI hama prema karate haiM, vahIM parataMtratA zurU ho jAtI hai| _prema kA matalaba huA ki hamane apane ko jarA bhI zithila chor3A ki dUsare ne hama para kabjA kiyaa| hamane jarA hI apane astra-zastra haTAkara rakhe ki dUsarA hama para hAvI huaa| aura Apa bhI isI koziza meM lage haiM ki Apa hAvI ho jaayeN| bApa beTe para hAvI hone kI koziza meM lagA hai, beTe bApa para hAvI hone kI koziza meM lage haiN| ___ hamAre pUre jIvana kI ceSTA yahI hai ki hama mAlika ho jaayeN| lekina AkhirI pariNAma yaha hotA hai ki hama na mAluma kitane logoM ke gulAma ho jAte haiM / nizcita hI, kahIM gahare meM hama svataMtratA se Darate haiM / thor3I dera soceM ki agara Apa akele raha jAyeM pRthvI para to kyA Apa pUre svataMtra hoMge kyoMki koI parataMtra karanevAlA nahIM hogA, to koI upAya hI nahIM hogaa| lekina kyA Apa akele hone pasaMda kareMge? ba bhojana kI suvidhA ho-saba ho, lekina Apa akele hoM, sArA jIvana kA rasa calA jaayegaa| pUrI taraha svataMtra hoMge, lekina rasa bilakula kho jaayegaa| __ svataMtratA meM hamArA rasa hI nahIM hai, isalie loga mokSa kI bAta sunate haiM, lekina mokSa ko khojane nahIM jAte / mahAvIra kahate haiM ki baMdha, parataMtratA hamAre jIvana kA eka tathya hai| hama baMdhana cAhate haiM-koI bAMdha le| phira bar3e maje kI bAta hai ki koI na bAMdhe, to hameM barA lagatA hai, aura koI bAMdhe, to burA lagatA hai| __ eka philma abhinetA se usakA eka mitra pUcha rahA thA ki tuma jarUra thaka jAte hooge, kyoMki jahAM bhI tuma jAte ho, vahIM itanI bhIr3a ghera letI hai, loga hastAkSara mAMgate haiM, dhakkama-dhukkI hotI hai-tuma jarUra thaka jAte hooge? tuma jarUra Uba gaye hooge?' to usane kahA ki bilakula Uba gayA hUM, lekina isase bhI eka burI cIja hai, aura vaha yaha hai ki koI na ghere aura koI hastAkSara na mAMge--usase 213
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra-vANI bhAga : 2 yaha behatara hai|' ___ maiM eka kAleja meM zikSaka thaa| aura eka yuvatI ne mujhase Akara kahA ki eka yuvaka use kabhI ciTThiyAM pheMkatA hai likhakara, kabhI kaMkar3a mAratA hai|' vaha bahuta nArAja thii| maiMne usase kahA, 'tU baiTha, aura tU isa taraha soca ki tU chaha sAla kAleja meM rahe, koI kaMkar3a na mAre, koI ciTThI na pheMke, phira kyA ho?' vaha thor3I becaina ho gii| usane kahA ki 'Apa kisa taraha kI bAteM karate haiM, vaha jyAdA dukhada hogaa| to maiMne kahA, 'phira pheMkane de citttthii| aura tU jo yahAM kahane AI hai usameM sirpha terA krodha hI nahIM, terA gaurava aura garimA bhI mAlUma ho rahI hai, tere cehare para zAna bhI hai ki koI patthara mAratA hai, koI ciTThI pheMkatA hai| tU phira se socakara, isa para dhyAna karake AnA ki tU isakA rasa bhI le rahI hai yA nahIM le rahI hai? kyoMki maiM una lar3akiyoM ko bhI jAnatA hUM, jinakI tarapha koI nahIM dekha rahA hai, to ve parezAna sunA hai maiMne ki eka strI ne-jo pacAsa sAla kI ho gaI aura vivAha nahIM kara pAI, kyoMki koI bAMdhane nahIM AyA, koI baMdhane nahIM AyA-eka dina subaha-subaha phAyara brigeDa ko phona kiyA, bar3I ghabarAhaTa meM ki 'do javAna AdamI merI khir3akI meM ghusane kI koziza kara rahe haiM, zIghratA kareM / ' to phAyara brigeDa ke logoM ne kahA ki 'kSamA kareM, Apase bhUla ho gaI, yaha to phAyara DipArTameMTa hai, Apa pulisa sTezana ko khabara kreN|' usa strI ne kahA ki, 'pulisa sTezana se mujhe matalaba nahIM. majhe phAyara DipArTameMTa se hI matalaba hai| to unhoMne pUchA ki kyA matalaba hai? hama kyA kara sakate haiM?' usa strI ne kahA ki 'bar3I sIr3hI le AeM, ve loga choTI sIr3hI se ghusane kI koziza kara rahe haiN| bar3I sIr3hI kI jarUrata hai|' pacAsa sAla jise kisI ne kaMkar3a na mArA ho, ciTThI na likhI ho, usakI hAlata aisI ho hI jaayegii| AdamI baMdhane ke lie Atura hai| na baMdhe to musIbata meM par3atA hai| lagatA hai maiM bekAra hUM, mere jIvana kA koI artha nahIM hai| bAMdha le koI to lagatA hai ki baMdhana ho gayA, kaise chuTakArA ho? AdamI eka ulajhana hai, aura ulajhana kA kAraNa yaha hai ki vaha cIjoM ko sApha-sApha nahIM samajha pAtA ki kyA, kyA hai? ___ pahalI bAta samajha lenI jarUrI hai ki baMdha hamAre bhItara eka tatva hai, hama baMdhanA cAhate haiN| aura jaba taka hama baMdhanA cAhate haiM taba taka duniyA meM koI bhI hameM mukta nahIM kara sktaa| __ maje kI bAta yaha hai ki hama agara baMdhanA cAhate haiM, to jo hameM mukta karane AyegA, hama usI se baMdha jAyeMge; mahAvIra se baMdhe hue loga haiN| vaha baMdha-tatva kAma kara rahA hai / ve kaha rahe haiM ki hama jaina haiN| Apake jaina hone kA kyA matalaba hai? mahAvIra ko mare paccIsa sau sAla ho gaye, Apa kyoM pIchA kara rahe haiM? ___ idhara maiM dekhatA hUM, jaba maiM mahAvIra para bolatA hUM to dUsarI zakleM dikhAI par3atI haiM, jaba maiM lAotse para bolatA hUM, dUsarI zakleM dikhAI par3atI haiN| lAotse se ApakA koI baMdhana nahIM hai, baMdha-tatva mahAvIra se lagatA hai / taba Apa dikhAI nahIM par3ate, ApakA koI rasa nahIM hai lAotse meM / Apa vahIM dikhAI par3ate haiM, jahAM ApakA baMdha hai| jahAM ApakI gardana baMdhI hai, vahAM Apa cale jAte haiM / gulAma haiN| ___ mahAvIra Apako mukta karanA cAhate haiM, lekina isase koI pharka nahIM par3atA hai| mahAvIra kyA kareMge, Apa baMdhanA cAhate haiN| mahAvIra kahate haiM, apane paira para khar3e ho jaao| Apa kahate haiM, 'Apa hI hamArI zaraNa haiM / mahAvIra kahate haiM, koI kisI kA sahArA nahIM, koI kisI kA AsarA nahIM, Apa kahate haiM ki Apake binA yaha bhava-sAgara se kaise pAra hoM?' aura ve kaha rahe haiM ki hamAre hI kAraNa DUba rahe ho bhava-sAgara meN| dUsare ke kAraNa AdamI DUbatA hai, apane kAraNa ubaratA hai| koI guru ubAra nahIM sktaa| lekina Apane DUbanA pakkA kara rakhA hai| 214 .
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________ AtmA kA lakSaNa hai jJAna ApakI pUrI ceSTA yahI hai ki kisI taraha DUba jaayeN| isa bhItara ke tatva ko ThIka se samajha lenA jarUrI hai| aura jaba taka baMdha kI vRtti kAma kara rahI hai, taba taka mokSa se ApakA koI saMparka nahIM ho sakatA, mukti kI havA bhI Apako nahIM laga sktii| Apa pahacAneM isa mAnasika bAta ko ki Apa jahAM bhI jAte haiM, vahAM jaldI se baMdhane ko Atura ho jAte haiN| svataMtra rahanA kaSTapUrNa mAlUma par3atA hai, mukta rahanA kaSTapUrNa mAlUma par3atA hai, kyoM? kyoMki akele rahanA kaSTapUrNa mAlUma par3atA hai| akele meM Apa baiTha nahIM pAte-akhabAra khola lete haiM, kitAba khola lete haiM, reDio khola lete haiM, Telivijana-koI nahIM milatA, to hoTala, klaba, roTarI, lAyaMsa; saba iMtajAma haiM, vahAM bhAge jAte haiM, kyoM? thor3I dera akele hone meM itanI ar3acana kyA hai? apane sAtha hone meM itanA dukha kyA hai? dUsare kA sAtha kyoM itanA jarUrI hai? __ akele meM Dara lagatA hai, bhaya lagatA hai| akele meM jIvana kI sArI samasyA sAmane khar3I ho jAtI hai| agara jyAdA dera akele raheMge to savAla uThegA, 'maiM kauna hUM?' bhIr3a meM rahate haiM to patA rahatA hai ki kauna haiM kyoMki bhIr3a yAda dilAtI rahatI hai--ApakA nAma, ApakA gAMva, ApakA ghara, ApakA pezA-bhIr3a yAda dilAtI rahatI hai| akele meM bhIr3a yAda nahIM dilaatii| ___ aura bhIr3a ke diye hue jitane lebala haiM, ve bhIr3a ke sAtha hI chUTa jAte haiN| isalie mahAvIra kahate haiM, jo vyakti baMdhana se mukta honA cAhatA hai, use ekAMta meM rasa lenA cAhie, akele meM rasa lenA cAhie, apane meM rasa lenA caahie| dhIre-dhIre dUsare kI nirbharatA chor3anI caahie| usa jagaha A jAnA cAhie, jahAM agara maiM akelA hUM to paryApta huuN| agara koI vyakti akele meM paryApta hai, to baMdhana kA tatva gira gayA / agara koI akele meM paryApta nahIM hai, vaha baMdhegA hI, vaha khojegA hI kucha na kuch| use koI na ke paTArA caahie| taba eka savidhA hai ki jaba dUsarA hameM ibAtA hai, to hama doSa dUsare ko de sakate haiM, dUsare meM doSa dikhAI par3ate haiN| lekina hama dUsare kI talAza kyoM karate haiM? aura jaba Apa eka galata AdamI se maitrI banA lete haiM, yA vivAha kara lete haiM eka galata strI se, to Apa socate haiM -galatI ho gaI, galata strI se vivAha kara liyaa| Apako patA nahIM hai ki Apa galata strI se hI vivAha kara sakate haiN| ThIka strI kI Apa talAza hI na kreNge| __ maiMne sunA hai ki eka AdamI eka bAra ThIka strI kI talAza karate-karate avivAhita marA / usane pakkA hI kara liyA thA ki jaba taka pUrNa strI na mile, taba taka maiM vivAha na kruuNgaa| phira jaba vaha bUr3hA ho gayA, nabbe sAla kA ho gayA, taba kisI ne pUchA ki 'Apa jIvana bhara talAza kara rahe haiM pUrNa strI kI, kyA pUrNa strI milI hI nahIM itanI bar3I pRthvI para?' usane kahA, 'pahale to bahuta muzkila thA, milI nahIM, phira milI bhii...|' to usa AdamI ne pUchA, 'Apane vivAha kyoM nahIM kara liyA?' to usa AdamI ne kahA ki 'vaha bhI pUrNa puruSa kI talAza kara rahI thii| taba hamako patA calA ki yaha asaMbhava hai maamlaa|' vaha bhI avivAhita hI marI hogI, usakA kucha patA nahIM hai| hama jo haiM, usI ko hama khojate haiN| vahI hameM mila bhI sakatA hai| to jo bhI Apako mila jAye, vaha ApakI hI khoja hai, aura Apake hI citta kA darzana hai usameM / agara Apane galata strI khoja lI hai, to Apa galata strI khojane meM bar3e kuzala haiN| aura Apa dUsarI strI khojeMge to aisI hI galata strI khojeNge| Apa anyathA nahIM khoja sakate, kyoMki Apa hI khojeNge| __ hama jo bhI kara rahe haiM apane cAroM tarapha-dukha, ciMtA, pIr3A-ve saba hamAre hI upAya haiN| aura Apa cakita hoMge jAnakara ki agara Apake dukha Apase chIna liye jAyeM, to Apa rAjI nahIM hoNge| kyoMki ve Apane khar3e kiye haiN| unakA kucha kAraNa hai| mere pAsa loga Ate haiM, ve aisI ciMtAeM batAte haiM / maiM unase kahatA hUM ki Apa kahate to jarUra haiM, lekina Apa ciMtAeM batAte vakta aise 215
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra-vANI bhAga : 2 lagate haiM, jaise ki bar3A bhArI kAma kara rahe haiM, ki koI bar3I upalabdhi kara lI hai Apane! ___ Apa ciMtAoM meM rasa lete haiN| loga apane dukha ko kitane rasa se sunAte haiN| Apa Ubate haiM, ve nahIM Ubate / unakI dukha kathA Apa suno, kitanA rasa lete haiM / pazcima meM to pUrA dhaMdhA khar3A ho gayA hai sAiko-enAlisisa kA / vaha pUrA dhaMdhA isa bAta para nirbhara hai ki loga apanA dukha sunAne meM rasa lete haiN| aura aba koI rAjI nahIM hai sunane ko, kisI ke pAsa samaya nahIM hai / to prophezanala sunanevAlA caahie| vaha jo sAiko-enAlisTa hai, sunanevAlA hai, vaha prophezanala hai| vaha paisA letA hai / usako koI matalaba nahIM hai| vaha bar3e gaura se sunatA hai| lekina patA nahIM ki vaha gaura aura usakA dhyAna, sirpha dikhAvA bhI ho sakatA hai| maiMne sunA hai ki eka dina phrAyaDa ko usake eka yuvaka ziSya ne pUchA ki 'maiM to thaka jAtA hUM, do-cAra-pAMca marIjoM ko sunane ke bAda, aura Apa zAma ko bhI tAje dikhAI par3ate haiN|' phrAyaDa ne kahA, 'sunatA hI kauna hai? sirpha cehare kA DhaMga hotA hai ki hAM, suna rahe haiN| magara vaha AdamI halkA hokara ThIka bhI ho jAtA hai|' dukha kI carcA karane meM rasa AtA hai, usase lagatA hai ki Apa mahatvapUrNa haiM, kucha ApakI jiMdagI meM bhI ho rahA hai| maiMne sunA hai ki eka strI eka DAkTara ke pAsa gii| aura usane kahA ki koI na koI Aparezana kara hI deN|' DAkTara ne kahA, 'lekina tujhe koI jarUrata hI nahIM hai, tU bilakula svastha hai|' usane kahA, 'vaha to saba ThIka hai, lekina jaba bhI striyAM milatI haiM-koI kahatI hai usakA apenDiksa kA Aparezana ho gayA hai, kisI kA TAnsila kA ho gayA hai, merA kucha bhI nahIM huA hai| to jiMdagI bekAra hI jA rahI hai-kucha bhI kara deM, carcA ke lie hI shii|' AdamI apanI bImArI meM, apane dukha meM, apanI pIr3A meM, apanI ciMtA meM rasa le rahA hai| mahAvIra usa rasa ko hI baMdha kahate haiN| 'puNya','pApa'-mahAvIra ke hisAba se puNya pApa kI bar3I alaga dhAraNA hai| mahAvIra puNya, pApa ko bhI paudagalika kahate haiM, maiTIriyala kahate haiN| ve kahate haiM, jaba Apa pApa karate haiM taba Apa kI cetanA ke pAsa khAsa taraha ke paramANu ikaTThe ho jAte haiM, jaba Apa puNya karate haiM taba khAsa taraha ke paramANu ikaTThe ho jAte haiN| isalie mahAvIra kahate haiM, puNya karane se koI mukta nahIM hogA, kyoMki puNya bhI paramANuoM ko ikaTThA karatA hai| puNya karane se acchA zarIra mila sakatA hai, puNya ke paramANu hoMge / aura pApa karane se burA zarIra mila sakatA hai, bure paramANu hoNge| mahAvIra kahate haiM, pApa hai, jaise lohe kI hathakar3iyAM aura puNya hai, jaise sone kI hathakar3iyAM / lekina sone kI hathakar3iyoM ko hathakar3iyAM nahIM kahate, unako AbhUSaNa kahate haiN| jaba Apako kisI strI ko bAMdhanA ho, to lohe kI hathakar3I bheMTa mata karanA-sone kI, unako loga AbhUSaNa kahate haiN| sonA jisa taraha bAMdha letA hai, utanA lohA kabhI bhI nahIM bAMdha sakatA, kyoMki lohe meM koI rasa paidA hotA nahIM mAlUma hotaa| isalie mahAvIra kahate haiM, puNya bhI bAMdhatA hai| bure karma to bAMdhate hI haiM, acche karma bhI bAMdha lete haiN| aura hara karma paudagalika hai--yaha bar3I krAMtikArI dhAraNA hai| mahAvIra kahate haiM jaba tuma zubha karma karate ho to tumhAre pAsa zubha paramANu ikaTThe hote haiM, vastutaH / tumhArI cetanA ke Asa-pAsa acche tatva ikaTThe ho jAte haiN| isalie tumheM acchA lagatA hai| jaise cAroM tarapha phUla khile hoM aura kisI ko acchA lage, aisA hI puNya karate vakta acchA lagatA hai| pApa karate vakta burA lagatA hai, jaise koI durgaMdha ke bIca baiThA ho| ___ to jaba Apa corI karate haiM to mana ko burA lagatA hai, jhUTha bolate haiM to mana ko burA lagatA hai, krodha karate haiM to mana ko burA lagatA hai; usa bure lagane kA kAraNa hai ki Apa galata, vikRta, durgaMdhayukta paramANuoM ko apane pAsa bulA rahe haiM, nimaMtraNa de rahe haiN| aura jaba Apa kisI para dayA karate haiM, kisI para karuNA pragaTa karate haiM, kisI gire ko uThane kA sahArA de dete haiM-koI choTA-sA kRtya bhI ki 216 .
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________ AtmA kA lakSaNa hai jJAna eka bUr3he AdamI ko dekhakara muskurA dete haiM, jisako dekhakara aba koI nahIM muskurAtA, to Apake bhItara eka halkApana chA jAtA hai; Apa ur3ane lagate haiM, paMkha nikala Ate haiN| ___ yaha jo Apako ur3ane kA halkApana mAlUma hotA hai, yaha jo grevhiTezana kama ho jAtA hai, kaziza kama ho jAtI hai jamIna kI, yaha jo prasAdayukta avasthA hai, isako mahAvIra 'puNya' kahate haiN| ___ mahAvIra ke hisAba se jo karake bhI Apako halkApana mAlUma hotA ho, prasannatA mAlUma hotI ho, khilate hoM Apa, phUla kI taraha banate hoM, vaha puNya hai| aura jisase bhI Apa bhArI hote hoM, patharIle hote hoM, DUbate hoM nIce, aura jisase bojhilatA bar3hatI ho--vaha pApa hai| jo nIce lAtA ho, DubAtA ho, vajana detA ho, vaha pApa hai; aura jo Upara le jAtA ho, halkA karatA ho, AkAza meM kholatA ho, vaha puNya hai| - isakA artha agara khayAla meM A jAye to Apa bahuta hairAna hoNge| agara ApakA dharma bhI Apako bhArI karatA hai, sIriyasa karatA hai, to pApa hai| agara ApakA dharma Apako utsava detA hai, AnaMda detA hai, nRtya detA hai, to hI puNya hai| puNya kA lakSaNa hai ki Apa halke ho jAyeMge, bacce kI taraha nAcane lageMge; pApa kA artha hai, Apa bhArI ho jAyeMge, baiTha jAyeMge patthara kI taraha / apane sAdhu saMnyAsiyoM ko jAkara gaura se dekheM, kyA unake jIvana meM utsava hai? aura jinake jIvana meM utsava hI nahIM hai, unake jIvana meM mokSa to bahata dara hai| abhI puNya bhI jIvana meM nahIM hai| kyA ApakA sAdha haMsa sakatA hai? bacce kI taraha kilakArI le sakatA hai? nAca sakatA hai? praphullita ho sakatA hai? __nahIM, vaha bhArI hai / aura na kevala khuda bhArI hai, agara Apa haMsate hue usake pAsa pahuMca jAyeM, to apamAna anubhava kregaa| vaha Apako bhI bhArI karatA hai| to jaba Apa maMdira meM pahuMcate haiM, to Apa jUte hI bAhara nahIM utArate, saba halkApana bhI bAhara rakha dete haiM / ekadama gaMbhIra hokara, rIr3ha ko sIdhI karake, AMkheM bhArI karake, nIcI karake Apa aMdara praveza karate haiN| __ maMdira meM jiMdA AdamI ke liye koI jagaha nahIM mAlUma hotI-mare-marAye loga, isalie agara maMdira meM bacce A jAyeM, to sabako lagatA hai ki DisTarbensa kara rahe haiN| saccAI ulaTI hai| bacce maMdira meM puNya lA rahe haiN| aura agara Apa bhI baccoM kI taraha kUda sakeM, aura nAca sakeM, aura gIta gA sakeM, to hI, to hI maMdira puNya ke tatva degaa| ___ maiM niraMtara kahatA hUM ki kabhI eka bagIce meM bhI puNya ke tatva ho sakate haiM, kabhI eka nadI ke kinAre bhI, kabhI eka pahAr3a ke ekAMta meM bhii| jarUrI nahIM hai ki maMdira meM hI hoN| kyoMki maMdira para gaMbhIra logoM ne bar3e purAne dinoM se kabjA kara rakhA hai| gaMbhIra loga eka lihAja se khataranAka haiM, kyoMki jahAM bhI gaMbhIra loga hoM, ve halke-phulke logoM ko nikAlakara bAhara kara dete haiN| __ikAnAmiksa kA eka niyama hai ki jaba bhI bure sikke hoM taba acche sikke calana ke bAhara ho jAte haiM / raddI noTa agara Apake khIse meM par3A ho, to pahale Apa raddI ko calAyeMge ki asalI ko? raddI pahale calegA, asalI ko Apa chipAkara rkheNge| raddI hamezA asalI ko calana ke bAhara kara detA hai| ___ gaMbhIra loga praphullatA ko sadA bAhara kara dete haiN| aura unhoMne aisI hAlata paidA kara dI hai ki praphullatA pApa mAlUma hone lagI hai| agara Apa haMsate haiM, to Apa pApI haiN| Apako eka rotI huI lambI zakla cAhiye, taba Apa puNyAtmA mAlUma hoNge| __ mahAvIra kahate haiM, puNya kA tatva praphulla karanevAlA tatva hai| aura yaha nizcita sahI hai| aura isase jyAdA sahI koI aura bAta nahIM ho sktii| agara Apane jIvana meM kabhI bhI koI halkApana anubhava kiyA hai, to Apa samajha lenA ki vahAM puNya kA tatva Apane AkarSita kiyA thaa| agara Apako bhArIpana anubhava hotA hai, bojhilatA anubhava hotI hai, to usakA matalaba hai ki zarIra vajanI ho rahA hai, AtmA 217
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra-vANI bhAga : 2 tAkata kho rahI hai, zarIra jyAdA bhArI hokara chA rahA hai| praphullatA kI talAza, puNya kI talAza hai / aura dhyAna rahe, jo khuda praphullita rahanA cAhatA hai, vaha dUsare ko praphullita karegA; kyoMki praphullatA saMkrAmaka hai| agara yahAM itane loga ro rahe hoM, to Apa praphullita nahIM ho sakate akele / Apa daba jaayeNge| to jo AdamI AnaMdita honA cAhatA hai, vaha dUsare ko dukha nahIM denA cAhegA; kyoMki AnaMdita hone kI buniyAdI zarta hI yaha hai ki AnaMda cAroM tarapha ho, to hI Apa AnaMdita ho paayeNge| aura jo AdamI dukhI honA cAhatA hai, vaha apane cAroM tarapha dukhI cehare paidA karegA; kyoMki dukha ke bIca hI dukhI huA jA sakatA hai| __ jaba dharma janma letA hai, to nAcatA huA hotA hai, aura jaba dharma saMpradAya banatA hai to murdA ho jAtA hai, lAza ho jAtA hai-gaMbhIra / aura usake AsapAsa baiThe hue loga vaise hI ho jAte haiM, jaba ghara meM koI mara jAtA hai to par3osa ke loga Akara Asa-pAsa baiTha jAte haiN| maMdiroM meM, masjidoM meM, girajAgharoM meM, gurudvAroM meM baiThe haiM loga-jaise lAza ke aaspaas| mahAvIra ke pAsa jo praphullatA rahI hogI, vaha mahAvIra kI mUrti ke pAsa nahIM bcii| jarA mahAvIra kA ceharA dekheM, jAkara apane hI maMdira kI mUrti meM jarA gaura se dekheM / yaha ceharA bilakula halakA hai, isa cehare para lezamAtra bhI bojha nahIM hai; yaha choTe bacce kI bhAMti nirdoSa hai; isa para koI bhAra nahIM, koI ciMtA nhiiN| mahAvIra isIlie nagna bhI khar3e ho gaye / choTA baccA hI nagna khar3A ho sakatA hai| nahIM ki Apa nagna khar3e ho jAyeM to choTe bacce ho jaayeNge| kucha pAgala bhI nagna khar3e ho jAte haiN| lekina agara Apa nagna khar3e haiM aura Apako patA hai ki Apa nagna khar3e haiM to Apa choTe bacce nahIM haiN| ___ mahAvIra itane halke ho gaye, ki nagna khar3e ho gye| unheM patA bhI nahIM calA hogA ki ve nagna haiN| aura unakI nagnatA kA dUsaroM ko bhI patA nahIM calatA ki ve nagna haiN| eka nirdoSa, eka inoseMsa, eka kuvAMrApana bhItara A gayA, jahAM saba bojha gira gye| paNya halkA karanevAlA tatva hai. pApa bojhila karanevAlA tatva hai| lekina dhyAna rahe. paNya se hI koI makta nahIM ho jAyegA / puNya pApa se mukta karegA / aura AkhirI ghar3I AtI hai, jaba AdamI ko puNya se bhI mukta ho jAnA par3atA hai, kyoMki vaha kitanA hI halkA karatA ho, phira bhI thor3A to bhArI hogA hii| tatva hai to usakA thor3A to bojha hogA hii| Apane kitanA hI patalA kapar3A pahana rakhA ho, malamala pahana rakhI ho DhAkA kI, to bhI thor3A sA bojha degii| utanA bojha bhI mokSa ke lie bAdhA hai| to mahAvIra kahate haiM, pahalA par3Ava hai pApa se mukti, pApa ke tatvoM se chuTakArA; aura dUsarA par3Ava hai puNya se mukti, aura tIsarA par3Ava nahIM hai, maMjila hai AkhirI, kyoMki vahAM phira kucha bhI nahIM bacatA jisase chaTanA hai| - 'Asrava' kA artha hai bulAnA, nimaMtraNa, Ane denaa| Apa khule hote haiM kucha cIjoM ke lie / eka sUbasUrata strI pAsa se nikalatI hai, Apake bhItara eka daravAjA khula jAtA hai| sAtha meM patnI ho to bAta alaga hai| to Apa daravAje ko pakar3e rakhate haiM, khulane nahIM dete| patnI na ho to daravAjA ekadama khula jAtA hai| ___ 'Asrava' kA artha hai, ApakI vRtti khulane kI, pApa kI tarapha / jahAM-jahAM galata hai, Apa ekadama se khula jAte haiM / zarAba kI dukAna ho, bhItara koI kahane lagatA hai, clo| ___ 'Asrava' kA artha hai, khulane kI vRtti pApa kI trph| vaha hamAre bhItara hai| hama saba Asrava meM jI rahe haiN| yaha ho sakatA hai ki sabake Asrava kI apanI-apanI zarte hoN| maiMne sunA hai, eka sAdhu apanI AjIvikA ke lie eka choTI sI nAva calAtA thA, isa kinAre se usa kinAre taka nadI ke / eka dina eka smagalara ne usase kahA ki 'yaha sone kA itanA pATa hai, isako le calo, maiM sau rupaye duuNgaa|' usane kahA ki 'bhUlakara aisI bAta mata krnaa| 218
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________ AtmA kA lakSaNa hai jJAna maiM kisI pApa meM nahIM utara sakatA / maiM sirpha AjIvikA ke lie, do paise kamAne ke liye nAva calAtA huuN|' smagalara nAva meM car3ha AyA aura usane kahA ki 'maiM hajAra rupaye duuNgaa|' sAdhu ne kahA ki 'chor3a rupayoM kI bAta hI chor3a / tU rupayoM se majhe pralobhita na kara paayegaa|' usane kahA ki 'maiM tajhe dasa hajAra dNgaa|' __ jaise hI usane kahA, dasa hajAra dUMgA, sAdhu ne use jora se dhakkA diyA aura nIce girA diyaa| usa AdamI ne kahA, 'sIdhI taraha bAta kyoM nahIM karate?' sAdhu ne kahA ki 'tU bilakula mere karIba AyA jA rahA hai, mere Asrava ke karIba AyA jA rahA hai| dasa hajAra...! merA daravAjA khulA jA rahA hai / tU haTa, bhAga yahAM se|' ___ hara eka kI sImA hai| hama sabane sImAyeM bAMdha rakhI haiN| koI pAMca rupaye para pralobhita ho jAtA hai, koI pacAsa rupaye para, koI pAMca sau para, koI lAkha para / para isase koI pharka nahIM par3atA, isakA--kyoMki matalaba itanA hI hai ki Apake Asrava kA daravAjA apanI eka zarta rakhe hue hai| aura jaba bhI Apa becaina hote haiM, to usakA matalaba hai daravAjA khulane ke karIba hai| bahuta sI striyoM ke pAsa se Apa bilakula zAMta gujara jAte haiN| usakA matalaba hai ki unakI sthiti ApakA daravAjA kholane ke lie kAphI dastaka nahIM hai| jisa strI ke pAsa Apa becaina hone lagate haiM, usakA artha hai ki daravAjA khulanA cAhatA hai / becainI kA matalaba hai ki bhItara aba kucha khulanA cAhatA hai aura bAhara se bhItara kucha praveza karanA cAhatA hai| hama kisa cIja ke prati khule haiM, isakA niraMtara dhyAna rakhanA jarUrI hai| agara hama pApa ke prati khule haiM to pApa ikaTThA hotA calA jAyegA; agara hama puNya ke prati khule haiM to puNya ikaTThA hotA calA jAyegA / jisa tarapha Apa khule haiM, usakI Apa talAza karate haiN| hara AdamI apane hI Asrava ke lie khoja kara rahA hai| agara Apa cora haiM, to bahuta jaldI Apa coroM se mila-jula jAyeMge, agara Apa dhArmika haiM to bahuta jaldI Apa dhArmika logoM kI talAza kara leMge, agara Apake jIvana meM sAdhutA kI tarapha khulAva hai, to Apa kisI sAdhu ko khoja leMge, satsaMga karane lageMge, agara Apa beImAna haiM, to Apake Asa-pAsa beImAna ikaTThe ho jaayeNge| ___ Apa jo bhI bhItara se haiM, Apa usI tarapha saraka rahe haiN| hara AdamI apanA jagata khoja letA hai| jarUrI nahIM ki Apa mahAvIra ke gAMva meM hote, to mahAvIra ke pAsa jAte / bahuta se loga nahIM gaye / mahAvIra se kucha lenA-denA nahIM mAlUma pdd'aa| __maiM eka makAna meM rahatA thA ATha varSa tk| mere makAna ke Upara hI eka prophesara rahate the| ATha varSa! jaba ve calate the, to ThIka unake paira kI AvAja mujhe sunAI par3atI thii| nIce hama bAta karate the, to usakI AvAja una taka jAtI hogii| lekina kabhI namaskAra bhI hone kA koI saMbaMdha nahIM bnaa| phira unakA TrAnsaphara ho gayA / ve kahIM prinsipala hokara cale gye| koI do varSa bAda unake kAleja meM maiM bolane gayA, naye gAMva meM / ve ekadama rone lage mujhe sunakara / kahane lage, ki kyA huA, ATha varSa taka ThIka maiM Apake sira para baiThA huA thA...!' __saMbaMdha banatA hai taba, jaba bhItara kucha khulatA hai| Apa kisa tarapha khule haiM, ise dhyAna rakhanA / mahAvIra Asrava ko eka tatva kahate haiM--khulepana ko| agara pApa kI tarapha khule haiM, to jIvana nIce utaratA calA jaayegaa| aura lakSaNa yaha hogA ki Apa bhArI hote jAyeMge, dukhI hote jAyeMge, ciMtita hote jAyeMge, vikSipta hote cale jAyeMge; agara puNya kI tarapha khule haiM, to jIvana halkA hotA jAyegA, Apa praphullita hone lageMge, jIvana eka gIta bana jAyegA, anajAne phUla khilane lageMge aura anUThI sugaMdha Apako ghera legii| ___ 'saMvara' : mahAvIra kahate haiM Asrava hai Ane denA, saMvara hai rokanA / bAhara se bhItara Ane denA eka bAta hai, aura bhItara se bAhara jAne denA dUsarI bAta hai| bahuta sI UrjA ApakI niraMtara bAhara jA rahI hai, akAraNa sirpha ajJAna meM / use saMvarita kara lenA, use roka lenA vaha bhI eka tatva hai| Apa rAste para cale jA rahe haiN| jo bhI Asa-pAsa vijJApana lage haiM, par3hate cale jA rahe haiM--kisalie? lekina jo bhI Apa par3hate haiM, 219
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra-vANI bhAga : 2 vaha Apako achUtA nahIM chodd'egaa| vaha Apake bhItara jA rahA hai, to Asrava ho rahA hai| kucha bhI kacarA bhItara jA rahA hai| 'panAmA sarasa sigareTa che'-usako bhI par3he jA rahe haiN| usako bhItara lie jA rahe haiN| vaha bharatA jA rahA hai| vaha kAma karegA, kyoMki Asrava ho rahA hai| aura jaba Apa par3ha rahe haiM, to ApakI UrjA bAhara jA rahI hai, ApakI cetanA bAhara jA rahI hai, ApakI zakti bAhara jA rahI hai| choTe se kRtya meM bhI zakti kA apavyaya ho rahA hai| isalie mahAvIra kahate haiM ki jamIna para cAra kadama dekhakara sAdhu cle| jyAdA dekhane kI jarUrata nahIM hai, cAra kadama kAphI hai| jaba cAra kadama cala leMge, to AMkheM cAra kadama aura dekha legiiN| para jamIna para dekha kara caleM, kaI kAraNoM se : jamIna para jaba Apa dekhakara calate haiM, Apa hairAna hoMge ApakI AMkheM thakeMgI nhiiN| aura kahIM bhI Apa dekhakara caleMge to AMkheM thakeMgI, kyoMki jamIna hamArI jIvana-dAtrI hai, vahAM se hama paidA hue haiN| zarIra bhI eka vRkSa hai, jo jamIna se paidA huA hai| miTTI isake kaNa-kaNa meM hai| jaba Apa jamIna para dekhakara calate haiM, to jo UrjA jamIna para jA rahI hai, vaha vApasa lauTa AtI hai, dviguNita hokara vApisa lauTa AtI hai| jaba Apa ghAsa para dekhakara calate haiM, to UrjA vApisa lauTa AtI hai| AdamI ke kRtyoM ko dekhakara mata caleM, aura AdamI ko mata dekheN| AdamI se thor3A bceN| AdamI khataranAka hai| usakI choTI-choTI bAta bhI Apako bAhara le jA rahI hai| lekina hama UrjA naSTa karane meM lage haiN| hameM saMvarita karane kA khayAla hI nahIM hai| saMvara kA sukha hameM patA nahIM hai| mahAvIra kahate haiM ki saMvara kA eka sukha hai / zuddha UrjA jaba bhItara hotI hai, Apa kucha usakA upayoga nahIM karate, sirpha UrjA hotI hai, UrjA ubalatI hai, UrjA nAcatI hai, koI upayoga nahIM karate, sirpha zakti kA zuddha AnaMda-saMvara hai / aura jo vyakti Asrava se bace aura saMvara kare apanI UrjA kA-vaha zaktizAlI hotA calA jaayegaa| usake pAsa vIrya hogA; usake pAsa puruSArtha hogA; usake pAsa sAhasa hogaa| agara vaha AdamI ApakI AMkha meM AMkha DAla degA, to Apake bhItara kucha hila jaayegaa| lekina ApakI AMkha to kharca ho cukI hai| vaha vaise hI hai, jaise calA haA kAratasa hotA hai| usase Apa kisI ko dekheM bhI, to kahIM usake bhItara kucha nahIM hotaa| Apa eka prayoga kreN| eka sAta dina taka sirpha jamIna para dekhakara caleM aura sAta dina bAda jarA kisI kI tarapha dekheN| anUThA anubhava hogaa| agara sAta dina Apa jamIna para dekhakara calate rahe haiM aura phira koI AdamI jA rahA ho Apake sAmane, to sirpha usake sira ke pIche donoM AMkheM gar3Akara kaheM ki 'pIche lauTakara dekha', to vaha AdamI usI vakta lauTakara dekhegaa| aba Apake pAsa zakti hai| karane kI jarUrata nahIM hai, ekAdha aisA prayoga karake dekha lenaa| karane kI jarUrata nahIM hai kyoMki usameM bhI zakti-UrjA naSTa ho rahI hai| agara mahAvIra jaise vyaktiyoM ke pAsa loga jAkara sammohita ho jAte haiM, to aisA nahIM hai ki mahAvIra sammohita kara rahe haiN| mahAvIra kA kyA prayojana ho sakatA hai? lekina mahAvIra itanI UrjA se bhare haiM ki svabhAvataH usa virATa UrjA kI tarapha Apa cumbaka kI taraha khiMce Ate haiN| Apako bhalA lagegA ki Apa sammohita ho gaye, hipnoTAija ho gaye, mahAvIra ne kucha khIMca liyA, mahAvIra khIMca nahIM rahe haiN| lekina saMvarita UrjA AkarSita karatI hai, maiganeTika ho jAtI hai| 'nirjarA' aura 'mokss'| nirjarA mahAvIra kA vizeSa zabda hai aura bar3A bahumUlya zabda hai| nirjarA kA artha hai, ve jo hamane janmoM-janmoM meM karma ikaTThe kie haiM, ve jo hamane janmoM-janmoM meM baMdha kiye haiM, pApa kiye haiM, puNya kie haiM, ve hamAre cAroM tarapha ikaTThe haiM, jaise dhUla-koI yAtrI cale rAste para aura dhUla ikaTThI ho jAe vastroM para / vastroM se dhUla ko jhAr3a deM, usa dhUla ke jhar3a jAne kA nAma nirjarA hai| nirjarA kA artha hai, vaha jo hamane janmoM-janmoM meM ikaTThA kiyA hai, vaha saba jhar3a jAye, hama phira se khAlI ho jAyeM, zUnya ho jAyeM / nirjarA kA artha hai, hamane jo saMgraha kiyA hai, vaha saba jhar3a jaae| bar3e sUkSma saMgraha haiM hamAre : hamArA jJAna , hamArI smRti, hamAre karma, hamAre janmoM 220
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________ AtmA kA lakSaNa hai jJAna -janmoM ke saMskAra, ve saba ikaTThe haiN| nirjarA meM ve girane zurU ho jAte haiN| nirjarA kI prakriyA hI mahAvIra kA yoga hai, ki ve kaise gireM? ___ Asrava badaleM / galata ke dvAra ko khulA na rakheM, zakti ko vyartha mata jAne deM; jaba jarUrI ho tabhI jAne deM; saMvara kreN| aura bhI bahuta ikaTThA hai, purAnA ikaTThA hai| nayA ikaTThA honA baMda ho jAyegA, agara Asrava aura saMvara kA dhyAna rahe / lekina jo purAnA rakhA hai, usake prati sAkSI kA bhAva rakheM; use sirpha dekheM, use zakti mata deN| __ eka AdamI Apako gAlI detA hai / jaise hI vaha gAlI detA hai, Apako bhI gAlI dene kI icchA hotI hai| isa icchA ko dekheM, yaha icchA purAnI Adata hai| yaha purAnA saMskAra hai| jaba jaba Apako gAlI dI gaI hai, Apane bhI gAlI dI hai| yaha sirpha usakI lakIra hai| ise dekheM, ise kAma mata karane deN| kyoMki agara Apa gAlI de rahe haiM, to Apa UrjA bhI bAhara bheja rahe haiN| phira nayA saMskAra bana rahA hai, phira nayA karma bana rahA hai| ___ mahAvIra eka jaMgala meM khar3e haiN| eka gvAlA AyA aura usane kahA ki 'maiM jarA jaldI meM hUM, merI gAyeM yaha baiThI haiM yahAM, tuma jarA dhyAna rkhnaa|' usa gvAle ko yaha patA nahIM hai ki ve mauna meM haiN| aura unhoMne sunA bhI nahIM, unhoMne 'hAM-hUM' kucha bhI nahIM kahA / gvAlA jaldI meM thA, jaldI calA gyaa| sAMjha ko lauTakara jaba vaha AyA, to mahAvIra vahIM mauna khar3e the| unhoMne 'hAM-nA' kucha bhI nahIM khaa| unhoMne 'hAM-nA' kahanA to baMda kara diyA thaa| unhoMne to bAhara ke saba saMbaMdha zithila kara diye the, saba setu tor3a DAle the| gAyeM apane-Apa uThakara jaMgala kI tarapha calI gaI thiiN| vaha gvAlA AyA aura usane dekhA ki gAyeM vahAM nahIM haiN| usane pUchA, 'kahAM haiM merI gAyeM?' mahAvIra ko cupacApa khar3A dekhakara usane samajhA ki AdamI cAlabAja hai| batAtA kyoM nahIM hai ki merI gAyeM kahAM haiM? jaba mahAvIra cupacApa hI khar3e rahe, to usane socA ki 'ho sakatA hai, yaha AdamI pAgala ho! kisa taraha kA AdamI hai? na AMkha kholatA hai, na bolatA hai! maiMne galata AdamI se kaha diyaa| to vaha gayA jaMgala meM apanI gAyoM ko khojane / vaha jaba gAyoM ko jaMgala meM khoja rahA thA, taba gAyeM jaMgala se carakara sAMjha ho jAne ke kAraNa vApasa lauTa AI thiiN| jaba vaha AdamI lauTakara AyA, to usane dekhA ki gAyeM mahAvIra ke pAsa ikaTThI haiN| usane socA ki 'yaha AdamI to gAyoM ko lekara bhAgane kA irAdA rakhatA hai| isane pahale gAyeM chipA dI thI aura aba gAyeM nikAla lI haiN| aba aMdherA huA, aba yaha gAyeM lekara bhAga jaataa| to usane unakI acchI piTAI kI, aura unako bolate-sunate na dekhakara usane kahA, 'kyA tuma bahare ho?' aura use itanA gussA AyA ki usane do lakar3iyAM uThAkara unake kAna meM Thoka dii| mahAvIra saba dekhate rhe| vaha AdamI calA gyaa| ___ bar3I pyArI kathA hai ki iMdra ko pIr3A huI / zubha ko pIr3A hogI hI, itanA hI matalaba hai| divya jo hai, usako pIr3A hogI hI, kisI ko akAraNa satAye jAne para / to kathA hai ki iMdra AyA, aura usane mahAvIra ke aMtastala meM, kyoMki Upara se to ve cupa the, kahA ki 'dukha hotA hai, akAraNa Apako satAyA gyaa|' mahAvIra ne bhItara kahA ki 'akAraNa kucha bhI nahIM hotA hai, maiMne kabhI na kabhI kucha kiyA hogA, yaha usakA phala hai| acchA huA, nirjarA ho gaI; eka saMbaMdha chUTA, eka jhaMjhaTa mittii| usa AdamI ko jo karanA thA, vaha kara gyaa|' iMdra ne kahA ki 'hameM kucha kaheM, hama kucha iMtajAma kareM, koI pratibaMdha kreN|' to mahAvIra ne kahA, 'tuma kucha mata karo / kyoMki maiM tumase kucha bhI karane ko kahUM , to vaha kahanA eka nayA baMdha ho jAegA-eka nayA karma / phira mujhe usase bhI nibaTanA pdd'egaa| tuma mujhe chor3o / purAnA lena-dena cuka jAye, itanA kAphI hai| mujhe koI nayA lena-dena zurU nahIM karanA hai; maiM vyApAra sikor3a rahA hUM, sameTa rahA huuN| __ nirjarA kA artha hai : vaha jo purAnA lena-dena hai, vaha cuka jAye / jaba koI gAlI de, to use dekha lenA / tAki jo purAnA lena-dena hai, vaha caka jaaye| dhIre-dhIre eka kSaNa AtA hai, jaba saba saMskAra jhara jAte haiN| aisI nirjarA kI avasthA ke pare hone para jo baca rahatA hai vaha mokSa hai, vaha mukta avasthA hai-jahAM cetanA para koI bhI baMdhana nahIM, koI bhI bojha nahIM, koI kanDIzaniMga nahIM, koI saMskAra nhiiN| 221
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra-vANI bhAga : 2 'ye nau satya tatva haiN| aise satya tatvoM ke saMbaMdha meM sadaguru ke upadeza se yA svayaM apane hI bhAva se zraddhAna karanA (zraddhA karanA) samyakatva kahA gayA hai|' __ samyakatva kA artha hai : samyasaMtulita ho jAnA--ToTalI baileMsDa / yaha ghaTanA do taraha se ghaTa sakatI hai : sadguru ke upadeza se, yA apane hI prayAsa se| __ sadaguru ke upadeza kA kyA artha hai? sadaguru kA matalaba hai ki jisane svayaM jAnA ho / paMDita ke upadeza se yaha ghaTanA nahIM ghaTa sktii| jisane svayaM jAnA ho, usake upadeza se ghaTa sakatI hai| lekina sadaguru ke upadeza se bhI nahIM ghaTegI, agara Apa upadeza leM hI na, agara kacha Apa meM praveza hI na kare / to varSA ke pAnI kI taraha Apake zarIra para girakara upadeza vidA ho jAyegA, dhUla meM kho jaayegaa| ___ varSA kA pAnI giratA hai| agara Apa use AkAza se sIdhe hI le leM apane muMha meM, to vaha zuddha hotA hai| aura agara jamIna para gira jAe, to azuddha ho jAtA hai| paMDitoM se sunanA, jamIna para gire hue pAnI ko ikaTThA karanA hai; aura mahAvIra jaise vyakti se sunanA, sIdhe AkAza se girI zuddha bUMda ko muMha meM le lenA hai| sadaguru kA artha hai : jisane svayaM jAnA hai, jo dUsaroM ke jAne hue ko nahIM kaha rahA hai, jisakI apanI pratIti, apanA darzana hai; jisakA apanA sAkSAtkAra hai-usake upadeza se yaha ghaTanA ghaTatI hai / lekina usake upadeza ko lene kI taiyArI ho, mana khulA ho, hRdaya ke dvAra unmukta hoM, to hI zraddhA ghaTita hotI hai| sunakara hI ghaTita ho jAtI hai, agara sunanevAlA taiyAra ho / isalie mahAvIra ne sunanevAloM ko alaga hI nAma diyaa| unhoMne sunanevAloM ko 'zrAvaka' kahA hai| sabhI sunanevAle zrAvaka nahIM hote haiN| yahAM itane loga suna rahe haiM, sabhI zrAvaka nahIM haiM / jo zrAvaka hai, vaha sunakara hI zraddhA ko upalabdha ho jaaegaa| zrAvaka kA artha hai : jo itanA hArdika rUpa se suna rahA hai, itanI sahAnubhUti se suna rahA hai, itane prema se suna rahA hai ki bhItara koI bhI virodha, koI rejisTensa nahIM hai, koI bacAva nahIM hai / vaha saba taraha se baha jAne ko rAjI hai| guru jahAM le jAye usa dhArA meM baha jAne ko rAjI hai| guru cAhe mauta meM hI kyoM na le jAye, to bhI vaha jAne ko rAjI hai| aise sarala bhAva se sunI gaI bAta se zraddhA kA janma hotA hai| aura yA phira apane hI prayAsa se| sau meM se eka vyakti apane prayAsa se bhI kara sakatA hai| lekina usakA apanA prayAsa bhI isalie saphala hotA hai ki pichale janmoM meM sadaguru ke pAsa kucha jAnA hai; use kucha jhalaka mila gaI hai, koI saMparka mila cukA hai| jaise janma apane hI dvArA nahIM milatA, mAM-bApa se milatA hai; vaise hI zraddhA bhI vastutaH apane hI dvArA nahIM milatI, vaha bhI sadaguru se hI milatI hai| koI AdamI jaise apane ko hI janma dene kI koziza kare ki maiM apanA hI mAM-bApa bhI bana jAUM, to bahuta musIbata hogI, bahuta jhaMjhaTa hogii| zAyada yaha ho bhI nahIM sakatA hai| vaise hI jJAna kA janma bhI, jahAM jJAna ghaTA ho, usa AdamI ke nikaTa AsAnI se ho jAtA hai| yaha isalie nahIM ki garu Apako jJAna de detA hai| jJAna kacha dI jAnevAlI cIja nahIM hai| para garu kaiTaliTika ejeMTa hai. garu utpareraka tatva hai| usakI maujUdagI meM ghaTanA ghaTa jAtI hai| ghaTanA to Apake bhItara hI ghaTatI hai, ghaTanA Apase hI ghaTatI hai, para usakI maujUdagI Apako himmata aura sAhasa de detI hai| usakI maujUdagI meM Apa nirdoSa ho pAte haiN| usakI maujUdagI meM usakA saMgIta Apako zAMta kara pAtA hai| usakI upasthiti Apako uThA letI hai una UMcAiyoM para, jina para Apa apane hI bala nahIM uTha skte| una UMcAiyoM para satya kA darzana ho jAtA hai| usa satya ke darzana kI sthiti ko 'samyakatva' kahA hai| aisA vyakti saMtulita ho jAtA hai, samyaka ho jAtA hai| aura jo vyakti samyakatva ko upalabdha ho gayA, usake jIvana kI sabase bar3I 222
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________ AtmA kA lakSaNa hai jJAna kaThinAI haTa gaI; dizA badala gaI, yAtrA kA rukha badala gyaa| saMsAra kI tarapha usane pITha kara lI, aura mokSa kI tarapha usakA maMha ho gyaa| Aja itanA hii| 223