Book Title: Maharashtra ke Jain Shilalekh
Author(s): Vidyadhar Johrapurkar
Publisher: Z_Acharya_Shantisagar_Janma_Shatabdi_Mahotsav_Smruti_Granth_012022.pdf
Catalog link: https://jainqq.org/explore/211659/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mahArASTra ke jaina zilAlekha DaoN. vidyAdhara joharApurakara, bhopAla purAtana jaina muni-paramparA kA bIsavIM zatAbdI meM punaruddhAra eka AzcaryakArI ghaTanA thii| isakA jaina samAja ke cAritrika utthAna para bar3A prabhAva pdd'aa| isa mahatkArya ke preraNA srota paramapUjya AcArya zrI zAntisAgarajI ke puNyadarzana kA saubhAgya mujhe 1954 meM mhasavaDa grAma meM prApta huA thaa| unakI smRti meM jJAna prasAra kA kArya prArambha kara phalaTana kI jinavANI jirNoddhAra saMsthA vAstavika prazaMsA kI adhikArI siddha huI hai / isake raupya mahotsava kA vRtta parama prasannatA kA viSaya hai| isa avasara para svargastha AcArya zrI ke prati vinamra zraddhAMjali ke rUpa meM mahArASTra ke kucha jaina zilAlekhoM kA vivaraNa yahAM de rahA huuN| mahArASTra ke nizcita itihAsa kA prArambha IsavI sana ke prArambha ke pUrva pahalI zatAbdI meM sAtavAhana rAjavaMza ke sAtha hotA hai / jaina kathAgranthoM meM pAdalipta, kAlaka Adi AcAryoM kA sAtavAhana rAjAoM se samparka rahA thA aisI kathAeM milatI haiM / ina meM satya kA aMza kitanA hai yaha abhI abhI taka anizcita thA / tIna varSa pUrva pUnA ke nikaTa pAlA grAma ke samIpastha bana meM eka guhA meM prApta zilAlekha se aba yaha pramANita ho gayA hai ki sAtavAhana yuga meM mahArASTra meM jaina zramaNoM kA astitva thA / isa lekha meM paMca namaskAra maMtra kI pahalI paMkti aMkita hai tathA guhA aura jalakuMDa ke nirmANa ke preraka AcArya indrarakSita kA nAma bhI hai| mahArASTra ke jaina lekhoM meM yaha sabase purAtana hai| sAtavAhanoM ke bAda ke vAkATaka aura unake bAda ke cAlukya rAjavaMza ke samaya ke jaina lekha mahArASTra meM abhI upalabdha nahIM hue haiN| karNATaka meM cAlukyoM ke samaya ke kaI lekha avazya milate haiN| tadanantara isa pradeza meM rASTrakUTa rAjavaMza kA adhikAra rahA / isa vaMza ke kaI jaina lekha karNATaka, gujarAta, Andhra tathA mahArASTra ina cAroM prAntoM meM mile haiN| mahArASTra meM prApta lekhoM meM nAsika ke pAsa vajIrakheDa meM prApta do tAmrapatralekha mahattvapUrNa haiM / sana 915 meM rASTrakUTa samrATa indrarAja ne apane rAjyAbhiSeka ke avasara para jaina AcArya vardhamAna ko amogha vasati aura uriamma vasati nAmaka jina mandiroM kI dekhabhAla ke lie kucha gAMva dAna diye the aisA ina tAmrazAsanoM meM varNana hai| inameM se amogha vasati nAma se yaha bhI anumAna hotA hai ki indrarAja ke prapitAmaha samrATa amoghavarSa kI preraNA se vaha jina mandira banavAyA gayA hogA / isI samaya ke AsapAsa arthAta nauvIM-dasavIM zatAbdI ke kucha saMkSipta zilAlekha elorA ke jaina guhAoM meM mile haiM / inameM nAganandi aura dIpanandi ina AcAryoM ke tathA unake kucha ziSyoM ke nAma haiN| yahAM kA eka lekha rASTrakUTa-rAjyakAla ke bAda kA arthAta terahavIM zatAbdI kA hai, isameM guhAmandira ke nirmAtA 315 Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 316 A. zAMtisAgarajI janmazatAbdi smRtigraMtha ke rUpa meM cakrezvara nAmaka sajjana kI prazaMsA milatI hai / rASTrakUTa rAjyakAla ke antima samaya meM karNATaka meM zravaNa belagula kI vindhyagiri pahAr3I para bhagavAn gommaTezvara kI mahAmUrti kI sthApanA huI jisakA saMkSipta ullekha 'zrIcAmuNDa rAje karaviyale ' isa marAThI vAkya meM vahAM aMkita hai| yaha marAThI ke prAcInatama zilAlekhoM meM se eka hai| rASTrakUToM ke bAda kalyANa ke cAlukyoM kA mahArASTra para adhikAra rahA / isa vaMza ke samrATa bhuvanaikamalla ke samaya kA sana 1071 kA eka lekha nAndeDa ke pAsa taDakhela grAma meM milA hai jisake anusAra senApati kAlimayya tathA nAgavarmA ne nigalaMka jinAlaya nAmaka mandira ko bhUmi, udyAna Adi arpaNa kiye the| isI vaMza ke samrATa tribhuvanamalla ke samaya kA sana 1078 kA eka lekha solApura ke samIpa akkalakoTa meM milA hai, isameM bhI eka jaina maTha ke lie bhUmi Adi ke dAna kA varNana hai| cAlukyoM ke pratispardhI mAlavA ke paramAra vaMza ke rAjA bhoja ke sAmanta yazovarman dvArA kalkalezvara ke jinamandira ko kucha dAna diyA gayA thA jisakA varNana bambaI ke samIpa kalyANa meM prApta eka tAmrazAsana meM milatA hai| cAlukyoM ke sAmanta zilAhAra vaMza ke rAjA gaNDarAditya dvArA usake sAmanta nolamba ko sana 1115 meM do prAmoM kA adhikAra sauMpA gayA thA aisA kolhApura ke eka lekha se mAlUma hotA hai / isameM nolamba ko samyaktva-ratnAkara tathA padmAvatI devI labdhavaraprasAda ye vizeSaNa diye haiM jisa se jJAta hotA hai ki vaha jaina thaa| kolhApura meM hI prApta eka anya lekha sana 1135 kA hai| isameM rAjA gaNDarAditya ke sAmanta nimbadeva dvArA eka jinamandira ke nirmANa kA tathA vIrabalaMja logoM ke saMgha dvArA AcArya zrutakIrti ko kucha dAna diye jAne kA varNana hai / kolhApura ke suprasiddha mahAlakSmI mandira meM prApta eka lekha meM bhI sAmanta nimbadeva ke jinamandira nirmANa kA tathA AcArya mAghanandi kA varNana milatA hai| yAdava vaMza ke rAjA seuNacandra kA eka lekha sana 1142 kA hai| yaha nAsika ke pAsa aMjanerI ke guhAmandira meM prApta huA hai| candraprabha mandira ke lie diye gaye kucha dAnoM kA isameM varNana hai / dhuliyA ke samIpa mulatAnapura meM sana 1154 ke AsapAsa kA eka lekha milA hai| isameM punnATa gurukula ke AcArya vijayakIrti kA nAma aMkita haiN| akolA ke samIpa pAtUra se prApta do lekha sana 1188 ke haiN| ye isa samaya nAgapura saMgrahAlaya meM haiN| inameM dharmasena, mANikasena Adi AcAryoM ke nAma milate haiN| akolA jile meM hI zirapura ke jinamandira ke dvArapara eka lakha hai jisa kI tithi kucha aspaSTa hai / bArahavIMterahavIM sadI ke isa lekha meM antarikSa pArzvanAtha mandira kA ullekha prApta hotA hai| terahavIM zatAbdI ke anta meM mahArASTra meM muslima zAsana sthApita huaa| isake bAda ke adhikAMza lekha mUrtiyoM ke pAdapIThoM para tathA AcAryoM kI samAdhiyoM para pAye jAte haiN| inakI saMkhyA kAphI adhika hai| mahArASTra meM jinamandiroM kI saMkhyA do sau se adhika hai tathA pratyeka mandira meM kucha na kucha mUrtilekha Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mahArASTra ke jaina zilAlekha 317 avazya upalabdha hote haiN| nAgapura, kAraMjA Adi sthAnoM ke aise lekha prakAzita hue haiM kintu adhikAMza sthAnoM ke lekha abhI aprakAzita haiM / ina lekhoM se madhyayuga meM isa pradeza meM vidyamAna AcAryoM aura zrAvakoM ke viSaya meM bahumUlya sUcanAeM milatI haiM / inakA itihAsa kI dRSTi se adhyayana karane kA prArambhika prayatna hama ne bhaTTAraka sampradAya nAmaka grantha meM kiyA thaa| isa kArya ko Age baDhAnA tathA mahArASTra ke samasta mUrtilekhoM kA saMkalana karanA upayogI siddha hogaa| isa lekha meM varNita zilAlekha mANikacandra granthamAlA, bambaI (aba vArANasI) dvArA prakAzita jaina zilAlekha saMgraha meM dekhe jA sakate haiN| isake cAra bhAga prakAzita ho cuke haiM tathA pAMcave bhAga kA mudraNa cala rahA hai|