Book Title: Kya Syadwad Anishchaywad Hai
Author(s): 
Publisher: Z_Mahendrakumar_Jain_Nyayacharya_Smruti_Granth_012005.pdf
Catalog link: https://jainqq.org/explore/210420/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhrAntinirAkaraNa kyA syAdvAda anizcayavAda hai ? [ mahApaMDita rAhula sAMkRtyAyana likhita 'darzana-digdarzana' kI eka samIkSA] jainadarzanane sAmAnyarUpase yAvat satko pariNAmInitya mAnA hai| pratyeka sat anantadharmAtmaka hai| usakA pUrNarUpa vacanoMke agocara hai| anekAntAtmaka arthakA nirdoSa rUpase kathana karanevAlI bhASA syAdvAda rUpa hotI hai| usameM jisa dharmakA nirUpaNa hotA hai usake sAtha 'syAta' zabda isalie lagA diyA jAtA hai jisase pUrI vastu dharmarUpa na samajha lI jAya / avivakSita zeSa dharmoMkA astitva bhI usameM hai yaha pratipAdana 'syAta' zabdase hotA hai| syAdvAdakA artha hai-syAt-amuka nizcita apekSAse / amuka nizcita apekSAse ghaTa asti hI hai aura amuka nizcita apekSAse ghaTa nAsti hI hai| syAtkA artha na zAyada hai, na sambhavataH aura na kadAcit hii| 'syAt' zabda sunizcita dRSTikoNakA pratIka hai / isa zabdake arthako purAne matavAdI dArzanikoMne ImAnadArIse samajhanekA prayAsa to nahIM hI kiyA thA, kintu Aja bhI vaijJAnika dRSTikI duhAI denevAle darzana-lekhaka usI bhrAnta paramparAkA poSaNa karate Ate haiN| syAdvAda-sunayakA nirUpaNa karanevAlI bhASApaddhati hai| 'syAta' zabda yaha nizcitarUpase batAtA hai ki vastu kevala dharmavAlI hI nahIM hai usameM isake atirikta bhI dharma vidyamAna haiM / tAtparya yaha ki-avivikSita zeSa dharmoMkA pratinidhitva 'syAt' zabda karatA hai / 'rUpavAn ghaTaH' yaha vAkya bhI apane bhItara 'syAt' zabdako chipAe hue hai / isakA artha hai ki 'syAt rUpavAn ghaTaH' arthAt cakSu indriyake dvArA grAhya honese yA rUpa guNakI sattA honese ghar3A rUpavAn hai, para rUpavAn hI nahIM hai usameM rasa, gandha, sparza Adi aneka guNa, choTA, bar3A Adi aneka dharma vidyamAna haiN| ina avivakSita guNadharmoM ke astitvakI rakSA karanevAlA 'syAt zabda hai| 'syAt' kA artha zAyada yA sambhAvanA nahIM hai kintu nizcaya hai| arthAta ghar3emeM rUpake astitvakI sUcanA to rUpavAn zabda de hI rahA hai| para una upekSita zeSa dharmoM ke astitvako sUcanA 'syAt' zabdase hotI hai| sArAMza yaha ki 'syAt' zabda 'rUpavAna ke sAtha nahIM jaTatA hai, kintu avivakSita dharmoM ke sAtha / vaha 'rUpavAna' ko pUrI vastu para adhikAra jamAnese rokatA hai aura kaha detA hai ki vastu bahuta bar3I hai usameM rUpa bhI eka hai| aise ananta guNadharma vastumeM laharA rahe haiN| abhI rUpakI vivakSA yA usapara dRSTi honese vaha sAmane hai yA zabdase uccarita ho rahA hai so vaha mukhya ho sakatA hai para vahI sabakucha nahIM hai / dUsare kSaNameM rasakI mukhyatA honepara rUpa gauNa ho jAyagA aura vaha avivakSita zeSa dharmoMkI rAzimeM zAmila ho jaaygaa| 'syAt' zabda eka praharI hai, jo uccarita dharmako idhara-udhara nahIM jAne detA / vaha una avivakSita dharmoMkA saMrakSaka hai / isalie 'rUpavAn' ke sAtha 'syAt' zabdakA anvaya karake jo loga ghar3emeM rUpakI bhI sthitiko syAtkA zAyada yA sambhAvanA artha karake sandigdha banAnA cAhate haiM ve bhramameM haiM / isI taraha 'syAdasti ghaTaH' vAkyameM 'ghaTaH asti' yaha astitva aMza ghaTameM sunizcitarUpase vidyamAna hai| syAt zabda usa astitvako sthiti kamajora nahIM banAtA kintu usakI vAstavika AMzika sthitikI sUcanA dekara anya nAsti Adi dharmoke sadbhAvako sUcita karatA hai / sArAMza yaha ki 'syAt' pada eka svatantra pada hai jo vastuke zeSAMza Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4/ viziSTa nibandha : 341 kA pratinidhitva karatA hai| use Dara hai ki kahIM asti nAmakA dharma, jise zabdase uccarita honeke kAraNa pramukhatA milI hai, pUrI vastuko na har3apa jAya, apane anya nAsti Adi sahayogiyoM ke sthAnako samApta na kara de / isalie vaha prativAkyameM cetAvanI detA rahatA hai ki-he bhAI asti, tuma vastuke eka aMza ho, tuma apane anya nAsti Adi bhAiyoMke hakako har3apaneko ceSTA nahIM karanA / isa bhayakA kAraNa hai-'nitya hI hai, anitya hI hai' Adi aMzavAkyoMne apanA pUrNa adhikAra vastupara jamAkara anadhikAra ceSTA kI hai aura jamata meM aneka tarahase vitaNDA aura saMgharSa utpanna kiye haiN| inake phalasvarUpa padArtha ke sAtha to anyAya huA hI hai, para isa vAda-prativAdane aneka matavAdoMkI sRSTi karake ahaMkAra, hiMsA, saMgharSa, anudAratA, paramatAsahiSNutA Adise vizvako azAnta aura AkulatAmaya banA diyA hai| 'syAt' zabda vAkyake usa jaharako nikAla detA hai jisase ahaMkArakA sarjana hotA hai aura vastuke anya dharmoMke sadbhAvase inakAra karake padArthake sAtha anyAya hotA hai| 'syAt' zabda eka nizcita apekSAko dyotana karake jahA~ 'astitva' dharmakI sthiti sudar3ha aura sahetuka banAtA hai vahAM usakI usa sarvahArA pravRttiko bhI naSTa karatA hai jisase vaha pUrI vastukA mAlika bananA cAhatA hai| vaha nyAyAdhIzakI taraha turanta kaha detA hai ki-he asti, tuma apane adhikArakI sImAko samajho / svadravya-kSetrakAla-bhAvako dRSTi se jisa prakAra tuma ghaTameM rahate ho usI taraha paradravyAdikI apekSA 'nAsti' nAmakA tumhArA bhAI bhI usI ghaTameM hai / isI prakAra ghaTakA parivAra bahuta bar3A hai / abhI tumhArA nAma lekara pukArA gayA hai, isakA itanA hI artha hai ki isa samaya tumase kAma hai, tumhArA prayojana hai, tumhArI vivakSA hai / ataH isa samaya tuma mukhya ho / para isakA yaha artha kadApi nahIM hai ki-tuma apane samAnAdhikArI bhAiyoMke sadbhAvako bhI naSTa karanekA duSprayAsa kro| vAstavika bAta to yaha hai ki yadi 'para' kI apekSA 'nAsti' dharma na ho to jisa ghar3e meM tuma rahate ho vaha ghar3A ghar3A ho na rahegA, kapar3A Adi pararUpa ho jAyagA / ataH jaisI tumhArI sthiti hai vaisI hI pararUpakI apekSA 'nAsti' dharmakI bhI sthiti hai| tuma unakI hiMsA na kara sako isake lie ahiMsAkA pratIka 'syAt' zabda tumase pahile ho vAkyameM lagA diyA jAtA hai / bhAI asti, yaha tumhArA doSa nahIM hai / tuma to barAbara apane nAsti Adi ananta bhAiyoMko vastumeM rahane dete ho aura bar3e premase sabake saba ananta dharmabhAI hilamilakara rahate ho para ina vastuziyoMkI dRSTiko kyA kahA jAya ! inakI dRSTi hI ekAMgI hai| ye zabdake dvArA tumameMse kisI eka 'asti' Adiko mukhya karake usakI sthiti itanI ahaMkArapUrNa kara denA cAhate haiM jisase vaha 'nAsti' anyakA nirAkaraNa karane laga jAtA hai / basa, 'syAt' zabda eka aJjana hai jo unako dRSTiko vikRta nahIM hone detA aura use nirmala tathA pUrNadarzI banAtA hai / isa avivakSita-saMrakSaka, dRSTiviSahArI, zabdako sudhArUpa banAnevAle, sacetaka praharI. ahiMsaka bhAvanAke pratIka, jIvanta nyAyarUpa, sunizcita apekSAdyotaka 'syAta' zabdake svarUpake sAtha hamAre dArzanikoMne nyAya to kiyA hI nahIM kintu usake svarUpakA 'zAyada, saMbhava hai, kadAcita' jaise bhraSTa paryAyoMse vikRta karanekA duSTa prayatna avazya kiyA hai tathA abhI bhI kiyA jA rahA hai| sabase thothA tarka to yaha diyA jAtA hai ki-'ghar3A jaba asti hai to nAsti kaise ho sakatA hai, ghaDA jaba eka hai to aneka kaise ho sakatA hai, yaha to pratyakSa virodha hai' para vicAra to karo ghaDAghaDA hI hai. kapaDA nahIM, karasI nahIM, Tebila nahIM, gAya nahIM, ghor3A nahIM, tAtparya yaha hai ki vaha ghaTabhinna ananta padArtharUpa nahIM hai| to yaha kahane meM Apako kyoM saMkoca hotA hai ki 'ghar3A apane svarUpase asti hai, ghaTabhinna pararUpoMse nAsti hai / isa ghar3emeM ananta pararUpoMkI apekSA 'nAstitva' dharma hai| nahIM to duniyA meM koI zakti gharDako 4-44 Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 346 : DaoN. mahendrakumAra jaina nyAyAcArya smRti-grantha kapaDA Adi bananese roka nahIM sakatI thii| yaha 'nAsti' dharma hI ghar3eko ghar3e rUpameM kAyama rakhanekA hetu hai / isI nAsti dharmakI sUcanA 'asti' ke prayogake samaya 'syAt' zabda de detA hai| isI taraha ghar3A eka hai| para vahI ghar3A rUpa, rasa, gandha, sparza, choTA-bar3A halakA-bhArI Adi ananta zaktiyoMkI dRSTise aneka rUpameM dikhAI detA hai yA nahIM ? yaha Apa svayaM batAveM / yaha aneka rUpameM dikhAI detA hai to Apako yaha kahane meM kyoM kaSTa hotA hai ki-'ghar3A dravyarUpase eka hai, para apane guNa, dharma aura zakti AdikI dRSTise aneka hai|' kRpAkara socie ki vastumeM jaba aneka virodhI dharmokA pratyakSa ho hI rahA hai aura svayaM vastu ananta virodhI dharmoMkA avirodhI krIr3Asthala hai taba hameM usake svarUpako vikRta rUpa meM dekhanekI durdaSTi to nahIM karanI cAhie / jo 'syAt' zabda vastuke isa pUrNarUpa darzanakI yAda dilAtA hai use hI hama 'virodha saMzaya' jaisI gAliyoMse duradurAte hai| kimAzcaryamataH param / yahA~ dharmakIrtikA yaha zlokAMza dhyAnameM A jAtA hai ki "yadIyaM svayamarthebhyo rocate tatra ke vayam / " / arthAta- yadi yaha anekadharmarUpatA vastuko svayaM pasanda hai, usameM hai, vastu svayaM rAjI hai to hama bIvameM kAjI bananevAle kauna ? jagatkA eka-eka kaNa isa anantadharmatAkA Akara hai| hameM apanI dRSTi nirmala aura vizAla banAnekI AvazyakatA hai / vastumeM koI virodha nahIM hai| virodha hamArI dRSTi meM hai| aura isa dRSTivirodhakI amRtA ( gurabela ) 'syAt' zabda hai, jo rogIko kaTu to jarUra mAlama hotI hai para isake binA yaha dRSTiviSama jvara utara bhI nahIM sktaa| mahApaNDita rAhula sAMkRtyAyanane tathA itaH pUrva pro0 jaikobI Adine syAdvAdakI utpattiko saMjayavelaTThiputtake matase batAnekA prayatna kiyA hai| rAhulajIne darzana digdarzana ( pR0 496 ) meM likhA hai ki-"Adhunika jainadarzanakA AdhAra syAdvAda hai / jo mAlama hotA hai saMjayavelaThThiputtake cAra aMga vAle anekAntavAdako lekara use sAta aMgavAlA kiyA gayA hai|" saMjayane tattvoM ( paraloka devatA ) ke bAremeM kucha bhI nizcayAtmaka rUpase kahanese inakAra karate hue usa inakArako cAra prakArakA kahA hai 1-hai ? nahIM kaha sktaa| 2-nahIM hai ? nahIM kaha sktaa| 3-hai bhI aura nahIM bhI ? nahIM kaha sktaa| 4-na hai aura na nahIM hai ? nahIM kaha sakatA / isakI tulanA kIjiye jainoMke sAta prakArake syAdvAdase 1-hai ? ho sakatA hai ( syAdasti ) 2-nahIM hai ? nahIM bhI ho sakatA hai ( syAnnAsti ) 3-hai bhI aura nahIM bhI? hai bhI aura nahIM bhI ho sktaa| (syAdasti ca nAsti ca) ukta tonoM uttara kyA kahe jA sakate haiM (-vaktavya hai ) ? isakA uttara jaina nahIM meM dete haiN| 4-syAd (ho sakatA hai ) kyA yaha kahA jA sakatA hai (-vaktavya hai)? nahIM, syAd a-vaktavya hai| 5-'syAdasti' kyA yaha vaktavya hai ? nahIM, 'syAd asti' avaktavya hai| 6-'sthAda nAsti' kyA yaha vaktavya hai ? nahIM, 'syAd nAsti' avaktavya hai| Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4/ viziSTa nibandha : 347 7-'syAd asti ca nAsti ca' kyA yaha vaktavya hai ? nahIM, 'syAdasti ca nAsti ca' a-vaktavya hai| donoMko milAnese mAlama hogA ki jainoMne saMjaya ke pahilevAle tIna vAkyoM ( prazna aura uttara donoM) ko alaga karake apane syAdvAdakI chaha bhaMgiyA~ banAI hai aura usake cauthe vAkya 'na hai aura na nahIM hai ko joDakara 'sada' bhI avaktavya hai yaha sAtavA~ bhaMga taiyArakara apanI saptabhaMgI pUrI kI |........is prakAra eka bho siddhAnta ( -syAd ) kI sthApanA na karanA jo ki saMjayakA vAda thA, usIko saMjayake anuyAyiyoMke lupta ho jAnepara jainoMne apanA liyA aura usake caturbhagI nyAyako saptabhaMgImeM pariNata kara diyaa|" rAhulajIne ukta sandarbhameM saptabhaMgI aura syAdvAdako na samajhakara kevala zabdasAmyase eka naye matakI sRSTi kI hai / yaha to aisA hI hai jaise ki corase 'kyA tuma amuka jagaha gaye the?' yaha pUchane para vaha kahe ki "maiM nahIM kaha sakatA ki gayA thA'' aura jaja anya pramANoMse yaha siddha kara de ki cora amuka jagaha gayA thaa| taba zabdasAmya dekhakara yaha kahanA ki jajakA phaisalA cora ke bayAnase nikalA hai| saMjayavelaThThiputtake darzanakA vivecana svayaM rAhulajIne (pR0 491 ) ina zabdoMmeM kiyA hai-"yadi Apa pUche-'kyA paraloka hai ?' to yadi maiM samajhatA hoU~ ki paraloka hai to Apako batAU~ ki paraloka hai / maiM aisA bhI nahIM kahatA, vaisA bhI nahIM kahatA, dUsarI tarahase bhI nahIM kahatA / maiM yaha bhI nahIM kahatA ki vaha nahIM hai / maiM yaha bhI nahIM kahatA ki vaha nahIM nahIM hai / paraloka nahIM hai paraloka nahIM nahIM hai / paraloka hai bhI aura nahIM bhI hai| paraloka na hai aura na nahIM hai|" saMjayake paraloka, devatA, karmaphala aura maktike sambandhake ye vicAra zatapratizata anizcayavAdake haiN| vaha spaSTa kahatA hai ki-"yadi maiM jAnatA hoU~ to btaauuN|" saMjayako paraloka-mukti Adike svarUpakA kucha bhI nizcaya nahIM thaa| isalie usakA darzana vakaula rAhulajIke mAnavakI sahajabuddhiko bhramameM nahIM DAlanA cAhatA aura na kucha nizcayakara bhrAnta dhAraNAoMkI puSTi hI karanA cAhatA hai| tAtparya yaha ki saMjaya ghora anizcayavAdI thaa| baddha aura saMjaya-buddhane "loka nitya hai, anitya haiM, nitya-anitya haiM, na nitya na anitya haiM, loka antavAna hai, nahIM haiM, haiM-nahIM hai, na hai na nahIM hai, nirvANake bAda tathAgata hote haiM, nahIM hote, hote-nahIM hote, na hote na nahIM hote, jIva zarIrase bhinna hai, jIva zarIrase bhinna nahIM hai|" (mAdhyamika vRtti, 10 446 / ) ina caudaha vastuoMko avyAkRta kahA hai| majjhimanikAyameM ( 2 // 33 ) inakI saMkhyA daza hai| isameM Adike do praznoMmeM tIsarA aura cauthA vikalpa nahIM ginAyA gayA hai| inake avyAkRta honekA kAraNa buddhane batAyA hai ki inake bAremeM kahanA sArthaka nahIM, bhikSucaryA ke lie upayogI nahIM, na yaha nirveda nirodha zAMti paramajJAna yA nirvANake lie Avazyaka hai| tAtparya yaha ki buddhakI dRSTimeM inakA jAnanA mumukSuke lie Avazyaka nahIM thaa| dUsare zabdoMmeM buddha bhI saMjayakI taraha inake bAremeM kucha kahakara mAnavako sahaja buddhiko bhramameM nahIM DAlanA cAhate the aura na bhrAnta dhAraNAoMko puSTa hI karanA cAhate the / hA~, saMjaya jaba apanI ajJAnatA yA anizcayako sApha-sApha zabdoMmeM kaha detA hai ki yadi maiM jAnatA hoU~ to batAU~, taba buddha apane jAnane, na jAnanekA ullekha na karake usa rahasyako ziSyoMke lie anupayogI batAkara apanA pIchA chur3A lete haiN| kisI bhI tArkikakA yaha prazna abhItaka asamAhita hI raha jAtA hai ki isa avyAkRtatA aura saMjayake anizcayavAdameM kyA antara hai ? sivAya isake ki saMjaya phakkar3akI taraha kharI-kharI bAta kaha detA hai aura buddha bar3e AdamiyoMkI zAlInatAkA nirvAha karate haiN| Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 348 : DaoN. mahendrakumAra jaina nyAyAcArya smRti-grantha buddha aura saMjaya hI kyA, usa samayake vAtAvaraNameM AtmA, loka-paraloka aura maktike svarUpake saMbaMdha meM-hai ( sat ), nahIM ( asat ), hai-nahIM ( satasat ubhaya ), na hai, na nahIM hai ( avyakta yA anubhaya ) ye cAra koTiyAM gUMja rahI thiiN| koI bhI prAznika kisI bhI tIrtha kara yA AcAryase binA kisI saMkocake apane praznako eka sA~sameM hI ukta cAra koTiyoMmeM vibhAjita karake hI pUchatA thaa| jisa prakAra Aja koI bhI prazna majadura aura pUMjIpati, zoSaka aura zoSyake dvandvako chAyAmeM hI sAmane AtA hai, usI prakAra usa samaya AtmA Adi atIndriya padArthoke prazna sat, asat, ubhaya aura anubhaya-anirvacanIya isa catuSkoTimeM AveSTita rahate the| upaniSad aura RgvedameM isa catuSkoTike darzana hote haiN| vizvake svarUpake sambandhameM satse asat huA ? yA satse sat huA ? vizva sat rUpa hai ? yA asat rUpa hai, yA sadasat ubhayarUpa hai yA sadasat donoM rUpase anirvacanIya hai ? ityAdi prazna upaniSad aura vedameM barAbara upalabdha hote haiM ? aisI dazAmeM rAhulajIkA syAdvAdake viSayameM yaha phatavA de denA ki saMjayake praznoMke zabdoMse yA usakI caturbhagIko tor3a-maror3akara saptabhaMgI banI-kahA~taka ucita hai, yaha ve svayaM vicAreM / buddhake samakAlIna jo chaha tIthika the unameM niggaNThanAthaputta mahAvIrakI apane kSetrameM sarvajJa aura sarvadarzIke rUpameM prasiddhi thii| ve sarvajJa aura sarvadarzI the yA nahIM, yaha isa samayakI caracAkA viSaya nahIM hai, para ve viziSTa tattvavicAraka the aura kisI bhI praznako saMjayakI taraha anizcayakoTi yA vikSepakoTimeM aura buddhakI taraha avyAkRta koTimeM DAlanevAle nahIM the aura na ziSyoMkI sahaja jijJAsAko anupayogitAke bhayaprada cakkarameM DubA denA cAhate the / unakA vizvAsa thA ki saMghake pa~camela vyakti jabataka vastutattvakA ThIka nirNaya nahIM kara lete tabataka unameM bauddhika dRr3hatA aura mAnasabala nahIM A sktaa| ve sadA apane samAnazIla anya saMghake bhikSaoMke sAmane apanI bauddhika dInatAke kAraNa hataprabha raheMge aura isakA asara unake jIvana aura AcArapara Aye binA nahIM rhegaa| ve apane ziSyoMko pardebanda padminiyoMkI taraha jagatake svarUpavicArakI bAhya havAse aparicita nahIM rakhanA cAhate the, kintu cAhate the ki pratyeka mAnava apanI sahana jijJAsA aura mananazaktiko vastuke yathArtha svarUpake vicArakI ora lagAve / na unheM buddhakI taraha yaha bhaya vyApta thA ki yadi AtmAke sambandhameM 'hai' kahate haiM to zAzvatavAda arthAt upaniSadvAdiyoMkI taraha loga nityatvakI ora jhuka jAyeMge aura 'nahIM hai' kahanese ucchedavAda arthAt cArvAkakI taraha nAstikatvakA prasaMga prApta hogA, ataH isa praznako avyAkRta rakhanA hI zreSTha hai| ve cAhate the ki maujUda tarkokA aura saMzayoMkA samAdhAna vastusthitike AdhArase honA hI caahiye| ataH unhoMne vastusvarUpakA anubhavakara yaha batAyA ki jagatakA pratyeka sat, cAhe vaha cetanajAtIya ho yA acetanajAtIya, parivartanazIla hai| vaha nisargataH pratikSaNa parivartita hotA rahatA hai| usakI paryAya badalatI rahatI hai / usakA pariNamana kabhI sadaza bhI hotA hai, kabhI visadRza bhii| para pariNamanasAmAnyake prabhAvase koI bhI achUtA nahIM rahatA / yaha eka maulika niyama hai ki kisI bhI satkA sarvathA uccheda nahIM ho sakatA, vaha parivartita hokara bhI apanI maulikatA yA sattAko nahIM kho sakatA / eka paramANu hai vaha hAiDrojana bana jAya, jala bana jAya, bhApa bana jAya, phira pAnI ho jAya, pathidhI bana jAya aura ananta AkRtiyoM yA paryAyoMko dhAraNa kara le, para apane dravyatva aura maulikatvako nahIM kho sakatA / kisIkI tAkata nahIM jo usa paramANukI hastIko miTA sake / tAtparya yaha ki jagatmeM jitane 'sat' hai utane bane raheMge, unameMse eka bhI kama nahIM ho sakatA, eka dUsaremeM vilIna nahIM ho sktaa| isI taraha na koI nayA 'sat' utpanna ho sakatA hai| jitane haiM unakA hI ApasI saMyogoMke AdhArase yaha vizva jagat ( gacchatIti jagat arthAt nAnA rUpoMko prApta honevAlA) banatA rahatA hai| Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4 / viziSTa nibandha : 349 tAtparya yaha ki - vizva meM jitane sat haiM unameM se na to eka kama ho sakatA hai aura na eka bar3ha sakatA hai / ananta jar3a paramANu ananta AtmAe~, eka dharmadravya, eka adharmaMdravya, eka AkAza aura asaMkhya kAlA itane sat haiM / inameM dharma, adharma, AkAza aura kAla apane svAbhAvika rUpameM sadA vidyamAna rahate haiM unakA vilakSaNa pariNamana nahIM hotaa| isakA artha yaha nahIM ki ye kUTastha nitya hai kintu inakA pratikSaNa jo pariNamana hotA hai, vaha sadRza svAbhAvika pariNamana hI hotA hai| AtmA aura pudgala ye do dravya eka dUsareko prabhAvita karate haiN| jisa samaya AtmA zuddha ho jAtA hai usa samaya yaha bhI apane pratikSaNabhAvI svAbhAvika pariNamanakA hI svAmI rahatA hai, usameM vilakSaNa pariNati nahIM hotii| jabataka AtmA azuddha hai tabataka hI isake pariNamanapara sajAtIya jIvAntarakA aura vijAtIya mudgalakA prabhAva Anese vilakSaNatA AtI hai / isakI nAnArUpatA pratyekako svAnubhavasiddha hai / jar3a pudgala hI eka aisA vilakSaNa dravya hai jo sadA sajAtIyase bhI prabhAvita hotA hai aura vijAtIya cetanase bhI isI pudgala dravyake camatkAra Aja vijJAnake dvArA hama sabake sAmane prastuta hai / isIke hInAdhika saMyoga-viyogoMke phalasvarUpa asaMkhya AviSkAra ho rahe haiN| vidyut zabda Adi isIke rUpAntara haiM, isIko zaktiyA~ haiN| jIvakI azuddha dazA isIke saMparkase hotI hai| anAdise jIva aura pudgalakA aisA saMyoga hai jo paryAyAntara lenepara bhI jIva isake saMyogase mukta nahIM ho pAtA aura usameM vibhAvapariNamana rAga, dveSa, moha ajJAnarUpa dazAe~ hotI rahatI haiN| jaba yaha jIva apanI cAritrasAdhanA dvArA itanA samartha aura svarUpapratiSTha ho jAtA hai ki usapara bAhya jagatkA koI bhI prabhAva na par3a sake to vaha mukta ho jAtA hai aura apane ananta caitanyameM sthira ho jAtA hai| mukta jIva apane pratikSaNa parivartita svAbhAvika caitanya meM lIna rahatA hai / phira usameM azuddha dazA nahIM hotI / antataH pudgala paramANu hI aise haiM jinameM zuddha yA azuddha kisI bhI dazA meM dUsare saMyogake AdhArase nAnA AkRtiyA~ aura aneka pariNamana saMbhava haiM tathA hote rahate haiM / isa jagat vyavasthAmeM kisI eka Izvara jaise niyantAkA koI sthAna nahIM hai / yaha to apane-apane saMyoga-viyogoMse pariNamanazIla hai| pratyeka padArthakA apanA sahaja svabhAvajanya pratikSaNabhAvI pariNamanacakra cAlU hai / yadi koI dUsarA saMyoga A par3A aura usa dravyane isake prabhAvako AtmasAt kiyA to pariNamana tatprabhAvita ho jAyagA, anyathA vaha apanI gatise badalatA calA jaaygaa| hAiDrojanakA eka aNu apanI gati se pratikSaNa hAiDrojana rUpameM badala rahA hai| yadi oNksIjanakA aNu usameM A juTA to donoMkA jalarUpa pariNamana ho jAyagA / ve donoM eka jalabindu rUpase sadRza saMyukta pariNamana kara leMge / yadi kisI vaijJAnika vizleSaNaprayogakA nimitta milA to ve donoM phira judA-judA bhI ho sakate haiN| yadi agnikA saMyoga mila gayA to bhApa bana jAya~ge / yadi sA~pake mukhakA saMyoga milA to viSabindu ho jAya~ge / tAtparya yaha ki yaha vizva sAdhAraNatayA pudgala aura azuddha jIvake nimittanaimittika sambandhakA vAstavika udyAna hai / pariNamana cakrapara pratyeka dravya car3hA huA hai / vaha apanI ananta yogyatAoM ke anusAra ananta pariNamanoMko kramazaH dhAraNa karatA hai| samasta 'sat' ke samudAyakA nAma loka yA vizva hai| isa dRSTise aba Apa lokake zAzvata aura azAsvata vAle praznako vicArie - 1-kyA loka zAzvata hai? hA~, loka zAzvata hai| dravyoMkI saMkhyA kI dRSTise arthAt jitane sat isameM haiM unameMkA eka bhI sat kama nahIM ho sakatA aura na usameM kisI naye satkI vRddhi hI ho sakatI hai / na eka sat dUsare meM vilIna hI ho sakatA hai / kabhI bhI aisA samaya nahIM A sakatA jo isake aMgabhUta dravyoMkA lopa ho yA ve samApta ho jAyeM / 2- kyA loka azAzvata hai ? hA~, loka azAzvata hai, aMgabhUta dravyoMke pratikSaNa bhAvI pariNamanoMkI dRSTise ? arthAt jitane sat hai ve pratikSaNa sadRza yA visadRza pariNamana karate rahate haiN| isameM do kSaNataka / Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 350 : DaoN0 mahendrakumAra jaina nyAyAcArya smRti-grantha ThaharanevAlA koI pariNamana nahIM hai| jo hameM aneka kSaNa ThaharanevAlA pariNamana dikhAI detA hai vaha pratikSaNabhAvI sadRza pariNamanakA sthala dRSTise avalokanamAtra hai| isa taraha satata parivartanazIla saMyoga-viyogoMkI dRSTi se vicAra kIjiye to loka azAzvata hai, anitya hai, pratikSaNa parivartita hai| 3-kyA loka zAzvata aura azAzvata donoM rUpa hai ? hA~, kramazaH uparyukta donoM dRSTiyoMse vicAra kIjie to loka zAzvata bhI hai ( dravyadRSTise ), azAzvata bhI hai (paryAyadRSTise) / donoM dRSTikoNoMko kramazaH prayukta karanepara aura una donoMpara sthUladR STise vicAra karanepara jagat ubhayarUpa hI pratibhAsita hotA hai / 4- kyA loka zAzvata aura azAzvata donoM rUpa nahIM hai ? Akhira usakA pUrNa rUpa kyA hai ? hA~, lokakA pUrNarUpa avaktavya hai, nahIM kahA jA sktaa| koI zabda aisA nahIM jo eka sAtha zAzvata aura azAzvata ina donoM svarUpoMko tathA usameM vidyamAna anya ananta dharmoMko yugapat kaha ske| ataH zabdakI asAmarthya ke kAraNa jagatkA pUrNa rUpa avaktavya hai, anubhava hai, vacanAtIta hai| isa nirUpaNameM Apa dekheMge ki vastukA pUrNarUpa vacanoMke agocara hai, anirvacanIya yA avaktavya hai| yaha cauthA uttara vastuke pUrNarUpako yugapat kahanekI dRSTise hai| para vahI jagat zAzvata kahA jAtA hai dravyadRSTise, azAzvata kahA jAtA hai paryAya dRSTise / isa taraha mUlarUpase cauthA, pahilA aura dUsarA ye tIna prazna maulika haiM / tIsarA ubhayarUpatAkA prazna to prathama aura dvitIyake saMyogarUpa hai / aba Apa vicAreM ki saMjayane jaba logake zAzvata aura azAzvata Adike bAremeM spaSTa kaha diyA ki maiM jAnatA hoU~ to batAU~ aura buddhane kaha diyA ki inake cakkara meM na par3o, isakA jAnanA upayogI nahIM hai, taba mahAvIrane una praznoMkA vastusthitike anusAra yathArtha uttara diyA aura ziSyoMkI jijJAsAkA samAdhAnakara unako bauddhika dInatAse trANa diyA / ina praznoMkA svarUpa isa prakAra haiprazna saMjaya buddha mahAvIra 1-kyA loka zAzvata hai? maiM jAnatA hoU~ to batAU~ isakA jAnanA hA~, loka dravyadRSTise zAzvata (anizcaya, vikSepa) anupayogI hai hai, isake kisI bhI satkA ( avyAkRta sarvathA nAza nahIM ho sktaa| akathanIya) 2-kyA loka azAzvata hai ? hA~, loka apane pratikSaNa bhAvI parivartanoMkI dRSTise azAzvata hai, koI bhI pari vartana do kSaNasthAyI nahIM hai| 3-kyA loka zAzvata aura azAzvata ,, hA~, donoM dRSTikoNoMse kramazaH vicAra karanepara lokako zAzvata bhI kahate haiM aura azAzvata bhii| 4-kyA loka donoM rUpa nahIM hai hA~, aisA koI zabda nahIM anubhaya hai ? jo lokake paripUrNa svarUpako eka sAtha samagra bhAvase kaha ske| ataH pUrNarUpase vastu anubhaya hai, avaktavya hai, anirvacanIya hai| Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4/ viziSTa nibandha : 351 saMjaya aura buddha jina praznoMkA samAdhAna nahIM karate unheM anizcaya yA avyAkRta kahakara apanA piMDa chur3A lete hai, mahAvIra unhIMkA vAstavika yuktisaMgata samAdhAna karate haiN| isapara bhI rAhulajI aura sva0 dharmAnanda kosambI Adi yaha kahanekA sAhasa karate haiM ki 'saMjayake anuyAyiyoMke lupta ho jAnepara saMjayavAdako hI jainiyoMne apanA liyaa|' yaha to aisA hI hai jaise koI kahe ki 'bhAratameM rahI paratantratAko hI paratantratA vidhAyaka aMgrejoMke cale jAnepara bhAratIyoMne ise aparatantratA ( svatantratA ) rUpase apanA liyA hai, kyoMki aparatantratAmeM bhI 'pa ra ta ntra tA' ye pAMca akSara to maujUda haiM hii| yA hiMsAko hI buddha aura mahAvIrane unake anuyAyiyoMke lupta ho jAnepara ahiMmA rUpase apanA liyA hai kyoMki ahiMsAmeM bhI 'hiM sA' ye do akSara haiM hii|" yaha dekhakara to aura bhI Azcarya hotA hai ki Apa ( pR0 484 ) anizcitatAvAdiyoMkI sUcImeM saMjayake sAtha niggaMThanAthaputta ( mahAvIra ) kA nAma likha jAte haiM, tathA ( pR0 491) saMjayako anekAntavAdI bhii| kyA ise dharmakIrtike zabdoM meM 'dhig vyApakaM tamaH' nahIM kahA jA sakatA? 'syAta' zabdake prayogase sAdhAraNatayA logoMko saMzaya, anizcaya yA saMbhAvanAkA bhrama hotA hai / para yaha to bhASAkI purAnI zailI hai usa prasaMgakI, jahA~ eka vAdakA sthApana nahIM hotaa| ekAdhika bheda yA vikalpakI sUcanA jahA~ karanI hotI hai vahA~ 'syAt' padakA prayoga bhASAkI zailIkA eka rUpa rahA hai jaisA ki majjhimanikAyake mahArAhulovAdasuttake nimnalikhita avataraNase jJAta hotA hai-'katamA rAhala ca tejodhAta? tejodhAtu siyA ajjhattikA siyA bAhirA / ' arthAt tejodhAtu syAt AdhyAtmika hai syAt bAhya hai| yahA~ siyA (syAt ) zabdakA prayoga tejodhAtuke nizcita bhedoMkI sUcanA detA hai na ki una bhedoMkA saMzaya, anizcaya yA saMbhAvanA batAtA hai / AdhyAtmika bhedake sAtha prayukta honevAlA syAt zabda isa bAtakA dyotana karatA hai ki tejodhAtu-mAtra AdhyAtmika hI nahIM hai kintu usase vyatirikta bAhya bhI hai| isI taraha 'syAdasti' meM astike sAtha lagA huA syAt' zabda sUcita karatA hai ki astise bhinna dharma bhI vastu meM hai dharmarUpa hI vastu nahIM hai| isa taraha syAt' zabda na zAyadakA, na anizcayakA aura na sambhAvanAkA sUcaka hai kintu nirdiSTa dharmake sivAya anya azeSa dharmokI sUcanA detA hai jisase zrotA vastuko nirdiSTa dharmamAtra rUpa hI na samajha baitthe| saptabhaMgI-vastu malataH anantadharmAtmaka hai| usameM vibhinna dRSTiyoMse vibhinna vivakSAoMse ananta dharma haiN| pratyeka dharmakA virodhI dharma bhI dRSTibhedase vastumeM sambhava hai| jaise 'ghaTaH syAdasti' meM ghaTa hai apane dravya, kSetra, kAla, bhAvakI maryAdAse / jisa prakAra ghaTameM svacatuSTayakI apekSA astitva dharma hai usI taraha ghaTavyatirikta anya padArthoMkA nAstitva bhI ghaTameM hai| yadi ghaTabhinna padArthoMkA nAstitva ghaTameM na pAyA jAya to ghaTa aura anya padArtha milakara eka ho jAyeMge / ataH ghaTa syAdasti aura syAnnAsti rUpa hai| isI taraha vastumeM dravyadRSTise nityatva aura paryAyadRSTise anityatva Adi anekoM virodhI yugala dharma rahate haiN| eka vastu meM ananta saptabhaMga banate haiN| jaba hama ghaTake astitvakA vicAra karate haiM to astitvaviSayaka sAta bhaMga ho sakate haiM / jaise saMjayake praznottara yA buddhake avyAkRta praznottarameM hama cAra koTi to nizcita rUpase dekhate haiM-sat, asat, ubhaya aura anubhaya / usI taraha gaNitake hisAbase tIna mUla bhaMgoMko milAnepara adhikase adhika sAta apunarukta bhaMga ho sakate haiM / jaise ghar3e ke astitvakA vicAra prastuta hai to pahilA astitva dharma, dUsarA tadvirodhI nAstitva dharma aura tIsarA dharma hogA avaktavya jo vastuke pUrNa rUpakI sUcanA detA hai ki vastu pUrNarUpase vacanake agocara hai, usake virATa rUpako zabda nahIM cha sakate / avaktavya dharma isa apekSAse hai ki donoM dharmoko yugapat kahanevAlA zabda saMsArameM nahIM hai / ataH vastu yathArthataH vacanAtIta hai, avaktavya hai| isa taraha malameM tIna bhaMga hai Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 352 : DaoN0 mahendrakumAra jaina nyAyAcArya smRti-grantha 1-syAdasti ghaTaH 2-syAnnAsti ghaTaH 3-syAdavaktavyo ghaTaH avaktavyake sAtha syAt pada lagAnekA bhI artha hai ki vastu yugapat pUrNa rUpameM yadi avaktavya hai to kramazaH apane apUrNa rUpameM vaktavya bhI hai aura vaha asti, nAsti Adi rUpa vacanoMkA viSaya bhI hotI hai| ataH vastu syAd abavatavya hai / jaba mala bhaMga tIna haiM taba unake dvisaMyogI bhaMga bhI tIna hoMge tathA trisaMyogI bhaMga eka hogaa| jisa taraha catuSkoTimeM sat aura amatko milAkara prazna hotA hai ki 'kyA sat hokara bhI vastu asat hai ?" usI taraha ye bhI prazna ho sakate hai ki-1-kyA sat hokara bhI vastu avaktavya hai ? 2-kyA asat hokara bhI vastu avaktavya hai ? 3-kyA satasat hokara bhI vastu avaktavya hai ? ina tInoM praznoMkA samAdhAna saMyogaja cAra bhAgoMmeM hai / arthAt 4-asti nAsti ubhaya rUpa vastu hai svacatSTaya arthAt svadravya-kSetra-kAlabhAva aura paracatuSTayapara kramazaH dRSTi rakhanepara aura donoMkI sAmUhika vivakSA rahanepara / 5-asti avaktavya vastu hai-prathama samayameM svacatuSTaya aura dvitIya samayameM yugapat svaparacatuSTaya para kramazaH dRSTi rakhanepara aura donoMkI sAmUhika vivakSA rahanepara / 6-nAsti avaktavya vastu hai-prathama samayameM paracatuSTaya aura dvitIya samayameM yugapat svapara catuSTayakI kramazaH dRSTi rakhanepara aura donoMkI sAmahika vivakSA rhnepr| 7-asti nAsti avaktavya vastu hai-prathama samayameM svacatuSTaya, dvitIya samaya meM paracatuSTaya tathA tRtIya samayameM yugapat sva-paracatuSTayapara kramazaH dRSTi rakhanepara aura tInoMkI sAmahika vivakSA rhnepr| ___ jaba asti aura nAstikI taraha avaktavya bhI vastukA dharma hai taba jaise asti aura nAstiko milAkara cauthA bhaMga bana jAtA hai vaise hI avaktavyake sAtha bhI asti, nAsti aura astinAstiko milAkara pA~caveM, chaThaveM aura sAtaveM bhaMgakI sRSTi ho jAtI hai / isa taraha gaNitake siddhAntake anusAra tIna mUla vastuoMke adhikase adhika apunarukta sAta hI bhaMga ho sakate haiN| tAtparya yaha hai ki vastuke pratyeka dharmako lekara sAta prakArako jijJAsA ho sakatI hai, sAta prakArake prazna ho sakate haiM ataH unake uttara bhI sAta prakArake hI hote haiN| darzana digdarzanameM zrI rAhulajI ne pA~caveM, chaThaveM aura sAtaveM bhaMgako jisa bhraSTa tarIkese tor3A-maror3A hai vaha unakI apanI nirI kalpanA aura atisAhasa hai| jaba ve darzanoMko vyApaka naI aura vaijJAnika dRSTise dekhanA cAhate haiM to unheM kisI bhI darzana ko samIkSA usake svarUpako ThIka samajhakara hI karanI caahie| ve avaktavya nAmaka dharmako, jo ki satke sAtha svatantrabhAvase dvisaMyogI huA hai, tor3akara a-vaktavya karake saMjayake 'nahIM' ke sAtha mela baiThA dete haiM aura 'saMjaya' ke ghora anizcayavAdako hI anekAntavAda kaha dete haiN| kimAzcaryamataH param / 1. jaina kathAgranthoMmeM mahAvIrake bAlajIvanakI eka ghaTanAkA varNana AtA hai ki-'saMjaya aura vijaya nAmaka do sAdhaoMkA saMzaya mahAvIrako dekhate hI naSTa ho gayA thA, isalie inakA nAma sanmati rakhA gayA thaa| sambhava hai yaha saMjaya-vijaya saMjayavelaThiputta hI hoM aura isIke saMzaya yA anizcayakA nAza mahAvIrake saptabhaMgI nyAyase huA ho| yahA~ velaThiputta vizeSaNa bhraSTa hokara vijaya nAmakA dUsarA sAdhu bana gayA hai|