Book Title: Jainagamo aur Agamik Vyakhyao me Narad Author(s): Pramodkumari Sadhvi Publisher: Z_Parshvanath_Vidyapith_Swarna_Jayanti_Granth_012051.pdf Catalog link: https://jainqq.org/explore/211050/1 JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLYPage #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainAgamoM aura Agamika vyAkhyAoM meM nArada sAdhvI pramoda kumArI bhAratIya RSiyoM kI paramparA meM nArada eka mahattvapUrNa vyakti haiN| nArada ke sambandha meM hameM jaina, bauddha aura hindU tInoM hI paramparAoM meM ullekha prApta hote haiN| yahA~ hama jaina paramparA meM nArada kA ullekha kahA~-kahA~ aura kisa-kisa rUpa meM huA hai, isakI carcA kareMge / jaina paramparA meM nArada kA ullekha sarvaprathama 'RSibhASita' ( I0 pU0 cauthI-tIsarI zatI) meM milatA hai| RSibhASita meM inheM devanArada kahA gayA hai tathA inakA ullekha arhat RSi ke rUpa meM huA hai|' paravartI jaina vyAkhyAkAroM ne RSibhASita ke RSiyoM ko pratyekabuddha kahA hai| isa rUpa meM RSibhASita ke nArada bhI eka pratyeka buddha mAne gaye haiN| RSibhASita kI saMgrahaNI gAthA meM nArada ko ariSTanemi ke tIrtha meM hone vAlA pratyeka buddha batAyA gayA hai| isase itanA nizcita ho jAtA hai ki nArada ariSTanemi aura kRSNa ke samakAlika vyakti haiN| isa tathya kI puSTi 'jJAtAdharmakathA' se bhI hotI hai| 'jJAtAdharmakathA' meM yaha bAta spaSTa rUpa se svIkAra kI gaI hai ki ve vAsudevakRSNa aura baladevarAma ke priya the tathA 'pradyumna, zAmba' Adi yAdava kumAroM ke zraddheya the|' 'jJAtAdharmakathA' se yaha bAta bhI spaSTa rUpa se jJAta hotI hai ki kRSNa aura pANDavoM ke parivAroM meM unakA AvAgamana hotA rahatA thaa| 'jJAtAdharmakathA' meM nArada ke pANDavoM ke parivAroM meM Ane aura pANDavoM dvArA unheM yathAyogya sammAna dene ke sAtha-sAtha isa bAta kA bhI ullekha milatA hai ki draupadI ne inheM avirata aura asaMyata mAnakara yathocita sammAna nahIM diyA thA, pariNAmasvarUpa vaha unake roSa kI bhAjana banI thii| jJAtAdharmakathA meM inheM 'kacchala nArada' kahA gayA hai| jabaki RSibhASita unheM 'devanArada' kahatA hai / ataH yahA~ yaha prazna upasthita hotA hai ki kyA RSibhASita ke devanArada aura jJAtAdharmakathA kekacchulanArada bhinna-bhinna haiM ? kintu yaha mAnyatA samucita nahIM hai kyoMki jJAtAdharmakathA meM ullikhita nArada aura RSibhASita meM ullekhita nArada donoM hI ariSTanemi ke yuga meM hI hue haiN| ataH ye donoM bhinna vyakti nahIM haiN| yadyapi yaha eka sunizcita satya hai ki RSibhASita meM unheM jitane sammAnita rUpa meM prastuta kiyA gayA hai utane sammAnita rUpa meM jJAtAdharmakathA meM prastuta nahIM kiyA gayA hai / jJAtAdharmakathA meM hameM unake vyaktitva kA eka doharA rUpa milatA hai| eka ora unheM atyanta vinIta aura bhadra kahA gayA hai, vahIM dUsarI ora unheM kaluSitahRdaya bhI kahA 1. isibhAsiyAI 11 2. isibhAsiyAiM saMgrahaNI gAthA 1 3. vahI gAthA 2 4. isimaNDala gAthA 42 5 jJAtAdharmakathA 1 / 16 / 142 6. vahI 1 / 16 / 139 Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 jainAgamoM aura Agamika vyAkhyAoM meM nArada gayA hai| eka ora unheM brahmacarya kA dhAraka aura madhyastha bhAva se yukta kahA gayA to dUsarI ora unheM kolAhala priya bhI kahA gayA hai| eka ora unheM AkAza meM gamana karane kI zakti Adi aneka viziSTa prakAra kI siddhiyoM se sampanna batAyA gayA hai, dUsarI ora unheM kalaha karAkara dUsaroM ke citta meM asamAdhi utpanna karane vAlA bhI kahA gayA hai|' uparyukta vivaraNa se aisA lagatA hai ki yadyapi graMthakAra eka ora unheM yathocita sammAna pradAna karanA cAhatA hai, to dUsarI ora unake vyaktitva ke dhUmila pakSa ko bhI prakaTa karatA hai| eka ora unheM brahmacarya kA dhAraka tathA madhyastha bhAva ( samabhAva) se yukta kahanA tathA dusarI ora avirata, asaMyata, apratihata (pApakarmA) kahanA apane Apa meM virodhAbhAsapUrNa hai| ina donoM vivaraNoM ke AdhAra para hama yaha kaha sakate haiM ki jahA~ RSibhASita sAmpradAyika abhiniveza se Upara uThakara nArada ke vyaktitva ko prastuta karatA hai, vahA~ jJAtAdharmakathA meM unake prati sAmpradAyika abhiniveza spaSTa rUpa se dikhAI detA hai| RSibhASita aura jJAtAdharmakathA ke atirikta jaina paramparA meM nArada kA ullekha 'samavAyAMga' meM bhI milatA hai usameM unheM 21 veM bhAvItIrthaMkara ke rUpa meM prastuta kiyA gayA hai / yaha mAnA gayA hai ki nArada kA jIva AgAmI utsarpiNI kAla meM vimala nAmaka 21 vA~ tIrthakara hogA / punaH aupapAtika meM brAhmaNa saMnyAsiyoM kI ATha paramparAoM meM 'nArada' kI paramparA kA ullekha bhI hai| sAtha hI usameM yaha bhI mAnA gayA hai ki ve zauca para atyadhika bala dete the aura cAroM veda, purA.. di aneka vidyAoM ke jJAtA the / isimaNDala meM bhI nArada kA ullekha hai, usameM inheM 'satya hI zauca hai' nAmaka prathama adhyayana kA pravaktA kahA gayA hai| yaha saMketa RSibhASita ke prathama adhyayana kA hI sUcaka hai| AvazyakacUrNI meM nArada ko yajJadatta aura somayazA kA putra zaurIpura kA nivAsI kahA gayA hai aura isakI samAnatA kacchula nArada se batAI gaI hai / 5 isa prakAra jaina Agama sAhitya meM nArada kA ullekha 'RSibhASita' 'samavAyAMga' 'jJAtAdharmakathA' 'aupapAtika' 'RSimaNDala' aura 'AvazyakacUrNI' meM upalabdha hotA hai| jaisA ki hama pUrva meM saMketa kara cuke haiM ki jJAtAdharmakathA aura RSibhASita ke nArada eka hI haiN| hameM samavAyAMga aupapAtika aura AvazyakacarNI meM ullikhita nArada bhI vahI lagate haiN| isa bAta kA pramANa yaha hai ki donoM meM unheM zaucadharma kA pratipAdaka batAyA gayA hai| punaH samavAyAMga meM jisa nArada kA bhAvI tIrthaMkara ke rUpa meM ullekha huA hai vaha nArada bhI RSibhASita meM ullikhita nArada hI haiN| kyoMki hama dekhate haiM ki 'samavAyAMga' meM RSibhASita ke RSiyoM meM se bhayAlI, dvaipAyana, nArada, ambar3a aura sAriputra ko bhI bhAvI tIrthaGkara ke rUpa meM svIkAra kiyA gayA hai| yadyapi yahA~ eka asaMgati hamAre sAmane yaha AtI hai ki sAmAnyatayA pratyekabuddha ko usI bhava meM siddha hone vAlA mAnA jAtA hai| ataH nArada ko eka ora bhAvI tIrthakara mAnanA aura dUsarI ora pratyekabuddha kahanA apane Apa meM virodhAbhAsa kA sUcaka hai| paramparAgata vidvAnoM ko isa asaMgati para vicAra karanA caahie| 1. jJAtAdharmakathA 1 / 16 / 139 2. samavAyAMgasUtra, 668 / gAthA 81 3. aupapAtikasUtra-saMnyAsiyoM kA adhikAra sUtra 76 gAthA 1 4. isimaNDalavRtti, pUrvArddha, gAthA 35 5. Avazyaka cUrNI bhAga 2 pR0 194