Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya zrI ke preraNAspada pravacana [1] jaina sAdhanA kI viziSTatA sAdhanA kA mahattva aura prakAra : sAdhanA mAnava jIvana kA mahattvapUrNa aMga hai / saMsAra meM vibhinna prakAra ke prANI jIvana-yApana karate haiM, para sAdhanA-zUnya hone se unake jIvana kA koI mahattva nahIM AMkA jAtA / mAnava sAdhanA-zIla hone se hI saba meM viziSTa prANI mAnA jAtA hai| kisI bhI kArya ke liye vidhipUrvaka paddhati se kiyA gayA kArya hI siddhi-dAyaka hotA hai / bhale vaha artha, kAma, dharma aura mokSa meM se koI ho| artha va bhoga kI prApti ke liye bhI sAdhanA karanI par3atI hai| kaThina se kaThina dikhane vAle kArya aura bhayaMkara svabhAva ke prANI bhI sAdhanA se siddha kara liye jAte haiM / sAdhanA meM koI bhI kArya aisA nahIM, jo sAdhanA se siddha na ho / sAdhanA ke bala se mAnava prakRti ko bhI anukUla banA kara apane adhIna kara letA hai aura durdAnta deva-dAnava ko bhI tyAga, tapa evaM prema ke dRr3ha sAdhana se manonukUla banA pAtA hai / vana meM nirbhaya garjana karane vAlA kezarI sarkasa meM mAsTara ke saMketa para kyoM khelatA hai ? mAnava kI yaha kauna-sI zakti hai jisase siMha, sarpa jaise bhayAvane prANI bhI usase Darate haiM / yaha sAdhanA kA hI bala hai / saMkSepa meM sAdhanA ko do bhAgoM meM bAMTa sakate haiM-loka sAdhanA aura lokottara saadhnaa| dezasAdhanA, maMtra-sAdhanA, tantra-sAdhanA bidyA-sAdhanA Adi kAma nimittaka kI jAne vAlI sabhI sAdhanAe~ laukika aura dharma tathA mokSa ke liye kI jAne vAlI sAdhanA lokottara yA AdhyAtmika kahI jAtI hai| hameM yahA~ usa adhyAtmasAdhanA para hI vicAra karanA hai, kyoMki jaina-sAdhanA adhyAtma sAdhanA kA hI pramukha aMga hai| jaina sAdhanA-Astika darzakoM ne dRzyamAn tana-dhana Adi jar3a jagat se cetanAsampanna prAtmA ko bhinna aura svataMtra mAnA hai| anantAnanta zakti sampanna hokara bhI AtmA karma saMyoga se, svarUpa se cyuta ho cukA hai| usakI ananta zakti parAdhIna ho calI hai / vaha apane mUla dharma ko bhUla kara duHkhI, vikala aura cintAmagna dRSTigocara hotA hai / jaina darzana kI mAnyatA hai ki karma kA AvaraNa dUra ho jAya to jIva aura ziva meM, AtmA evaM paramAtmA meM koI bheda nahIM rhtaa| Jain Educationa International For Personal and Private Use Only
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ * 274 * karma ke pAza meM baMdhe hue AtmA ko mukta karanA prAyaH sabhI prAstika darzanoM kA lakSya hai, sAdhya hai / usakA sAdhana dharma hI ho sakatA hai, jaisA ki 'sUktimuktAvalI' meM kahA hai vyaktitva evaM kRtitva "tribarga saMsAdhanamantareNa, pazorivAyu viphalaM narasya / tatrA'pi dharmaM pravaraM vadanti, nataM vinoyad bhavatorthakAmau / " pazu kI taraha niSphala hai / inameM bhI dharma mukhya hai, kyoMki usake binA artha evaM kAma sukha rUpa nahIM hote / dharma sAdhanA se mukti ko prApta karane kA upadeza saba darzanoM ne eka-sA diyA hai / kucha ne to dharma kA lakSaNa hI abhyudaya evaM nizreyasa, mokSa kI siddhi mAnA hai / kahA bhI hai- 'yato'bhyudaya nizreyasa siddhi rasau dharma' parantu unakI sAdhanA kA mArga bhinna hai / koI 'bhakti re kaiva muktidA' kahakara bhakti ko hI mukti kA sAdhana kahate haiM / dUsare 'zabde brahmaNi niSNAtaH saMsiddhi labhate nara' zabda brahma meM niSNAta puruSa kI siddhi batalAte haiM, jaisA ki sAMkhya prAcArya ne bhI kahA hai Jain Educationa International "paMca viMzati tatvajJo, yatra tatrAzrame rataH / muMDI zikhI vApi, mucyate nAma saMzayaH / / " arthAt paccIsa tattva kI jAnakArI rakhane vAlA sAdhaka kisI bhI prAzrama aura kisI bhI avasthA meM mukta ho sakatA hai| mImAMsakoM ne karmakANDa ko hI mukhya mAnA hai / isa prakAra kisI ne jJAna ko, kisI ne ekAnta karmakANDa - kriyA ko, to kisI ne kevala bhakti ko hI siddhi kA kAraNa mAnA hai, parantu rAtoM kA dRSTikoNa isa viSaya meM bhinna rahA hai| unakA mantavya hai ki ekAnta jJAna yA kriyA se siddhi nahIM hotI, pUrNa siddhi ke liye jJAna, zraddhA aura caraNa - kriyA kA saMyukta ArAdhana Avazyaka hai / kevala akelA jJAna gati hIna hai, to kevala akelI kriyA andhI hai, ataH kArya - sAdhaka nahIM ho sakate / jaisA ki pUrvAcAryoM ne kahA hai- 'hayaM nANaM kriyA hINaM hayA annAraNamro kriyA / ' vAstava kriyAhIna jJAna aura jJAnazUnya kriyA donoM siddhi meM asamartha hone se vyartha haiM / jJAna se cakSu kI taraha mArga kumArga kA bodha hotA hai, gati nahIM milatI / binA gati ke A~khoM se rAstA dekha lene bhara se iSTa sthAna kI prApti nahIM hotI / modaka kA thAla A~khoM ke sAmane hai, phira bhI binA khAye bhUkha nahIM miTatI / vaise hI jJAna se tatvAtattva aura mArga - kumArga kA bodha hone para bhI tadanukUla AcaraNa nahIM kiyA to siddhi nahIM miltii| aise hI kriyA hai, koI daur3atA hai, para mArga kA jJAna nahIM to vaha bhI bhaTaka jAyagA / jJAna zUnya kriyA bhI ghANI ke baila kI taraha bhava-cakra se mukta nahIM kara pAtI / ataH zAstrakAroM ne kahA hai- 'jJAna kriyAbhyAM mokSaH / jJAna aura kriyA ke saMyukta sAdhana se hI For Personal and Private Use Only
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ * zrAcArya zrI hastImalajI ma. sA. siddhi ho sakatI hai| binA jJAna kI kriyA - bAla tapa mAtra ho sakatI hai, sAdhanA nahIM / jainAgamoM meM kahA hai ---- " nANeNa jANai bhAvaM, daMsaNeNa ya sadda hai / cariteNa nigiNhAi, taneNaM parisubhaI / / " * 275 arthAt - jJAna ke dvArA jIvAjIvAdi bhAvoM ko jAnanA, heya aura upAdeya pahacAnanA, darzana se tatvAtattva yathArtha zraddhAna karanA, cAritra se Ane vAle rAgAdi vikAra aura tajjanya karma dalikoM ko rokanA evaM tapasyA se pUrva saMcita karmoM ko kSaya karanA, yahI saMkSepa meM mukti mArga yA Atmama-zuddhi kI sAdhanA hai / AtmA ananta jJAna, zraddhA, zakti aura Ananda kA bhaMDAra hokara bhI alpajJa, nirbala, azakta aura zokAkula evaM vizvAsahIna banA huA hai / hamArA sAdhya usake jJAna, zraddhA aura Ananda guraNa ko prakaTa karanA hai / ajJAna evaM moha ke AvaraNa ko dUra kara AtmA ke pUrNajJAna tathA vItarAga bhAva ko prakaTa karanA hai / isake liye andhakAra miTAne ke liye prakAza kI taraha ajJAna ko jJAna se naSTa karanA hogA aura vAhya zrAbhyAntara cAritra bhAva se moha ko nirmUla karanA hogA / pUrNa draSTA santoM ne kahA - sAdhako ! ajJAna aura rAga-dva eSAdi vikAra AtmA sahaja nahIM haiM / ye karma -saMyoga se utpanna pAnI meM mala aura dAhakatA kI taraha vikAra haiM / agni aura miTTI kA saMyoga milate hI jaise pAnI apane zuddha rUpa meM A jAtA hai, vaise hI karma- saMyoga ke chUTane para ajJAna evaM rAga-dveSAdi vikAra bhI prAtmA se chUTa jAte haiM, AtmA apane zuddha rUpa meM A jAtA hai / isakA sIdhA, sarala aura anubhUta mArga yaha hai ki pahale navIna karma mala ko rokA jAya, phira saMcita mala ko kSINa karane kA sAdhana kareM, kyoMki jaba taka naye doSa hote raheMge - karma - mala bar3hatA rahegA aura usa sthiti meM saMcita kSINa karane kI sAdhanA saphala nahIM hogI / ataH Ane vAle karma - mala ko rokane ke liye prathama hiMsA Adi pApa vRttiyoM se tana-mana aura vANI kA saMvaraNa rUpa saMyama kiyA jAya aura phira anazana, svAdhyAya, dhyAna Adi bAhya aura antaraMga tapa kiye jAyaM to saMcita karmoM kA kSaya saralatA se ho sakegA / Jain Educationa International zrAcAra-sAdhanA -- zAstra meM cAritra - sAdhanA ke adhikArI bheda se sAdhanA ke do prakAra prastuta kiye gaye haiM - 1. dezavirati sAdhanA aura 2. sarvavirati sAdhanA / prathama prakAra kI sAdhanA Arambha parigraha vAle gRhastha kI hotI hai / sampUrNa hiMsAdi pApoM ke tyAga kI asamartha dazA meM gRhastha hiMsA Adi pApoM kA zika tyAga karatA hai / maryAdAzIla jIvana kI sAdhanA karate huye bhI pUrNa hiMsA Adi pApoM kA tyAga karanA vaha iSTa mAnatA hai, para sAMsArika vikSepa ke kAraNa vaisA kara nahIM pAtA / ise vaha apanI kamajorI mAnatA hai / artha va kAma kA sevana karate huye bhI vaha jIvana meM dharma ko pramukha samajhakara calatA hai / jahA~ For Personal and Private Use Only
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ * 276 * bhI artha aura kAma se dharma ko Thesa pahu~catI ho, vahA~ vaha icchA kA saMvaraNa kara letA hai / mAsika chaH dina pauSadha aura pratidina sAmAyika kI sAdhanA se gRhastha bhI apanA Atma bala bar3hAne kA prayatna kare aura pratikramaNa dvArA prAtaH sAyaM apanI dinacaryA kA sUkSma rUpa se avalokana kara ahiMsA Adi vratoM meM lage hue, * doSoM kI zuddhi karatA huA Age bar3hane kI koziza kare, yaha gRhastha jIvana kI sAdhanA hai / vyaktitva evaM kRtitva anya darzanoM meM gRhastha kA deza sAdhanA kA aisA vidhAna nahIM milatA, usake nIti dharma kA avazya ullekha hai, para gRhastha bhI sthUla rUpa se hiMsA, asatya, pradatta grahaNa, kuzIla aura parigraha kI maryAdA kareM, aisA varNana nahIM milatA / vahA~ kRSi - pazupAlana ko vaizyadharma, hiMsaka prANiyoM ko mAra kara janatA ko nirbhaya karanA kSatriya dharma, kanyAdAna Adi rUpa se saMsAra kI pravRttiyoM ko bhI dharma kahA hai, jabaki jaina dharma ne anivArya sthiti meM kI jAne vAlI hiMsA aura kanyAdAna evaM vivAha Adi ko dharma nahIM mAnA hai / vItarAga ne kahA - mAnava ! dhana- dArA - parivAra aura rAjya pAkara bhI anAvazyaka hiMsA, asatya aura saMgraha se bacane kI ceSTA karanA, vivAhita hokara svapatnI yA pati ke sAtha santoSa yA maryAdA rakhoge, jitanA kuzIla bhAva ghaTAoge, vahI dharma hai / artha-saMgraha karate nIti se bacoge aura lAlasA para niyantraNa rakhoge, vaha dharma hai / yuddha meM bhI hiMsA bhAva se nahIM, kintu grAtma rakSA yA nyAya kI dRSTi se yathAzakya yuddha TAlane kI koziza karanA aura vivaza sthiti meM hone vAlI hiMsA ko bhI hiMsA mAnate. hue rasAnubhUti nahIM karanA arthAt mAra kara bhI harSa evaM garvAnubhUti nahIM karanA, yaha dharma hai / ghara ke prArambha meM parivAra pAlana, atithi tarpaNa yA samAja rakSaNa kArya meM bhI dikhAve kI dRSTi nahIM rakhate hue anAvazyaka hiMsA se bacanA dharma hai / gRhastha kA daNDa - vidhAna kuzala prajApati kI taraha hai, jo bhItara meM hAtha rakha kara bAhara coTa mAratA hai / gRhastha saMsAra ke Arambha - parigraha meM darzaka kI taraha rahatA hai, bhoktA rUpa meM nahIM / 'asaMtuSTA ddijAnaSTAH, santuSTAzca mahI bhuja:' kI ukti se anyatra rAjA kA santuSTa rahanA dUSaraNa batalAyA gayA hai, bahA~ jaina darzana ne rAjA ko bhI apane rAjya meM santuSTa rahanA kahA hai / gaNatantra ke adhyakSa ceTaka mahArAja aura udayana jaise rAjAoM ne bhI icchA parimAraNa kara saMsAra meM zAnti kAyama rakhane kI sthiti meM anukaraNIya caraNa bar3hAye the / deza saMyama dvArA jIvana sudhAra karate hue maraNa-sudhAra dvArA Atma-zakti prApta karanA gRhastha kA bhI carama evaM parama lakSya hotA hai / Jain Educationa International sarvavirati sAdhanA - sampUrNa prArambha aura kanakAdi parigraha ke tyAgI muni kI sAdhanA pUrNa sAdhanA hai / jaina muni evaM AryA ko mana, vANI evaM kAya For Personal and Private Use Only
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ * prAcArya zrI hastImalajI ma. sA. * 277 se sampUrNa hiMsA, asatya, adatta grahaNa, kuzIla aura parigraha Adi pApoM kA tyAga hotA hai| svayaM kisI prakAra ke pApa kA sevana karanA nahIM, anya se nahIM karavAnA aura hiMsAdi pApa karane vAle kA anumodana bhI karanA nahIM, yaha muni jIvana kI pUrNa sAdhanA hai / pRthvI, jala, agni, vAyu aura vanaspati jaise sUkSma jIvoM kI bhI jisameM hiMsA ho, vaise kArya vaha trikaraNa triyoga se nahIM karatA / gRhastha apane lie Aga jalA kara tapa rahe haiM, yaha kaha kara vaha kar3I sardI meM bhI vahA~ tapane ko nahIM baitthtaa| gRhastha ke lie sahaja calane vAlI gAr3I kA bhI vaha upayoga nahIM karatA aura jahA~ rAta bhara dIpaka yA agni jalatI ho, vahA~ nahIM ThaharatA / usakI ahiMsA pUrNa koTi kI sAdhanA hai / vaha sarvathA pApa karma kA tyAgI hotA hai| phira bhI jaba taka rAgadazA hai, sAdhanA kI jyoti TimaTimAte dIpaka kI taraha asthira hotI hai| jarA se jhoMke meM usake gula hone kA khatarA hai| havAdAra maidAna ke dIpaka kI taraha use viSaya-kaSAya evaM pramAda ke teja jhaTake kA bhaya rahatA hai| etadartha surakSA hetu AhAra-vihAra-saMsarga aura saMyamapUrNa dinacaryA kI kAMca bhitti meM sAdhanA ke dIpaka ko maryAdita rakhA jAtA hai| sAdhaka ko apanI maryAdA meM satata jAgarUka tathA Atma nirIkSaka hokara calane kI AvazyakatA hai / vaha parimita evaM nirdoSa AhAra grahaNa kare aura apane se hIna guNI kI saMgati nahIM kare / sAdhvI kA puruSa maNDala se aura sAdhu kA strI janoM se ekAnta tathA amaryAdita saMga na ho, kyoMki atiparicaya sAdhanA meM vikSepa kA kAraNa hotA hai / sarva virati sAdhakoM ke lie zAstra meM kahA hai "mihi saMthavaM na kunjA, kujjA sAhuhi saMthavaM / " sAdhanAzIla puruSa saMsArI janoM kA adhika saMga-paricaya na kare, vaha sAdhaka janoM kA hI saMga kare / isase sAdhaka ko sAdhanA meM bala milegA aura saMsAra ke kAma, krodha, moha ke vAtAvaraNa se vaha bacA raha sakegA / sAdhanA meM Age bar3hane ke lie yaha Avazyaka hai ki sAdhaka mahimA, vyakti pUjA aura ahaMkAra se dUra rhe| sAdhanA ke sahAyaka-jainAcAryoM ne sAdhanA ke do kAraNa mAne haiMantaraMga aura bahiraMga / deva, guru, satsaMga, zAstra aura svarUpa zarIra evaM zAnta, ekAnta sthAna Adi ko bahiraMga sAdhana mAnA hai, jisako nimitta kahate haiN| bahiraMga sAdhana badalate rahate haiN| prazAnta mana aura jJAnAvaraNa kA kSayopazama antara sAdhana hai / ise anivArya mAnA gayA hai| zubha vAtAvaraNa meM Antarika sAdhana anAyasa jAgata hotA aura kriyAzIla rahatA hai, para binA mana kI anukUlatA ke ve kAryakArI nahIM hote| bhagavAn mahAvIra kA upadeza pAkara bhI kUNika apanI bar3hI huI lAlasA ko zAnta nahIM kara sakA, kAraNa antara sAdhana Jain Educationa International For Personal and Private Use Only
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ * 278 * vyaktitva evaM kRtitva prazAnta mana nahIM thA / sAmAnya rUpa se sAdhanA kI pragati ke lie svastha-samarthatana, zAnta ekAnta sthAna, vighna rahita anukUla samaya, sabala aura nirmala mana tathA zithila mana ko prerita karane vAle guNAdhika yogya sAthI kI nitAnta AvazyakatA rahatI hai| jaisA ki kahA hai "tassesa maggo guruviddha sevA, vivajjaNA bAla jaNassa dUrA / sajjhAya egaMta nisevaNAya, suttattha saMcitaNa yA dhiIya / / " isameM guru aura vRddha puruSoM kI sevA tathA ekAnta sevana ko bAhya sAdhana aura svAdhyAya, sUtrArtha cintana evaM dharma ko antara sAdhana kahA hai| adhIra mana vAlA sAdhaka siddhi nahIM prApta kara sakatA / jaina sAdhanA ke sAdhaka ko sacce sainika kI taraha vijaya-sAdhanA meM zaMkA, kAMkSa rahita, dhIra-vIra, jIvana-maraNa meM nispRha aura dRr3ha saMkalpa balI honA cAhiye / jaise vIra sainika, priya putra, kalatra kA sneha bhUlakara jIvana-nirapekSa samara bhUmi meM kUda par3atA hai, pIche kyA hogA, isakI use cintA nahIM hotii| vaha Age kUca kA hI dhyAna rakhatA hai| vaha dRr3ha lakSya aura acala mana se yaha socakara bar3hatA hai ki-"jito vA labhyase rAjyaM, mRtaH svarga svapsyase / usakI eka hI dhuna hotI hai "sUrA car3ha saMgrAma meM, phira pAcho mata joya / utara jA caugAna meM, kartA kare so hoya / / " vaise sAdhanA kA senAnI sAdhaka bhI pariSaha aura upasarga kA bhaya kiye binA nirAkula bhAva se vIra gajasukumAla kI taraha bhaya aura lAlaca ko chor3a eka bhAva se jUjha par3atA hai| jo zaMkAlu hotA hai, use siddhi nahIM milaatii| vighnoM kI paravAha kiye binA 'kArya va sAdhaveyaM dehaM vApAta yeyam' ke aTala vizvAsa se sAhasapUrvaka Age bar3hate jAnA hI jaina sAdhaka kA vrata hai| vaha 'kaMkhe guNe jAva sarIra bheo' vacana ke anusAra AjIvana guNoM kA saMgraha evaM ArAdhana karate jAtA hai| sAdhanA ke vighna-sAdhana kI taraha kucha sAdhaka ke bAdhaka vighna yA zatru bhI hote haiM, jo sAdhaka ke Antarika bala ko kSINa kara use meru ke zikhara se nIce girA dete haiN| ve zatru koI deva, dAnava nahIM, para bhItara ke hI mAnasika vikAra haiM / vizvAmitra ko indra kI daivI zakti ne nahIM girAyA, girAyA usake bhItara ke rAga ne / saMbhUti muni ne tapasyA se labdhi prApta kara lI, usakA tapa bar3A kaThora thaa| namuci mantrI unheM nirvAsita karanA cAhatA, para nahIM kara skaa| samrAT sanatkumAra ko anta:pura sahita Akara isake liye kSamA yAcanA karanI par3I, parantu rAnI ke komala sparza aura cakravartI ke aizvarya meM jaba rAga kiyA, taba ve bhI parAjita ho gye| ataH sAdhaka ko kAma, krodha, lobha, bhaya aura ahaMkAra se satata jAgarUka rahanA cAhiye / ye hamAre bhayaMkara zatru haiN| bhaktoM kA sammAna aura abhivAdana ramaNIya-hitakara bhI halAhala viSa kA kAma karegA / / Jain Educationa international For Personal and Private Use Only