Book Title: Jain Parva aur Uski Samajik Upayogita
Author(s): Paritosh Prachandiya
Publisher: Z_Rajendrasuri_Janma_Sardh_Shatabdi_Granth_012039.pdf
Catalog link: https://jainqq.org/explore/210813/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatI abhinandana grantha jaina parva aura usakI sAmAjika upayogitA iiiii --kuvara paritoSa pracaNDiyA (ema0 kAma0, risarca skaoNlara ) iiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiii manuSya samAja kI buddhimAna ikAI hai| usameM dharma aura samAja kA svarUpa antarvyApta rahatA hai| usakI antazcetanA ko anuprANita karane ke lie aneka parva aura tyauhAroM kA Ayojana hotA hai / parva meM dhAmikatA aura tyauhAra meM sAmAjikatA kA prAdhAnya rahatA hai| jana-jIvana meM AtmavizvAsa, utsAha tathA kriyAnvayatA kA saMcAra parva athavA tyauhAra dvArA kiyA jAtA hai| parna athavA tyauhAra dharma aura samAja ke antarmAnasa kI sAmUhika abhivyakti hai / / kisI jijJAsu ne amuka dharma athavA samAja kI AdhArabhUta pRSThabhUmi jAnanA cAhI to sAdhaka ne uttara dete hue kahA ki dharma athavA samAja ke antarmAnasa ko jAnane ke lie unase sambandhita parva athavA tyauhAra ko jAna lenA parama Avazyaka hai| pratyeka dharma ke zAstra-siddhAnta aura sAmAjika pratIkAtmakatA parva athavA tyauhAra se vidyamAna rahatI hai| jinadharma aura samAja tathA saMskRti para Adhata aneka paryoM aura tyauhAroM kA ullekha prAcIna vAGamaya meM upalabdha hai| jaina bhI varSa ke kisI na kisI dina ko parva kA rUpa dekara apane dhAnika, sAMskRtika svarUpa kA sAkSAtkAra karatA hai| jainaparva jinadharma kA pratinidhitva karate haiN| inake AyojanoM meM mAtra khela-kuda, Amoda-pramoda, bhoga-upabhoga athavA sukha-duHkha kA saMcAra nahIM hotA apitu ve hamAre jIvana meM tapa, tyAga, svAdhyAya, ahiMsA, satya, prema tathA maitrI kI udAtta bhAvanAoM kA protsAhana aura jAgaraNa karate haiM / parvo ko mUlataH do vargoM meM vibhakta kiyA jA sakatA hai / yathA1-dhArmika 2-sAmAjika jinadharma para AdhRta dhArmika paryoM meM saMvatsarI, paryuSaNa, Ayambila aSTAnhikA, zrutapaMcamI Adi ullekhanIya haiM jabaki sAmAjika paryoM meM mahAvIra jayantI, vIra-zAsana jayantI, dIpAvali tathA salUnoM arthAt rakSAbaMdhana, mauna ekAdazI Adi ullekhanIya haiM / yahA~ inhIM katipaya parvo-utsavoM kA isa prakAra ullekha karanA hameM Ipsita hai tAki unakA rUpa-svarUpa mukhara ho utthe| ... Timiiiii inm iiiiitml jaina parva aura usakI sAmAjika upayogitA : ku~vara paritoSa pracaMDiyA | 205 Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpaktI abhinandana gantha saMvatsarI-saMvatsarI-paryuSaNa ko parva hI nahIM apitu parvAdhirAja kI mahimA pradAna kI gaI hai| zAstroM ke anusa anasAra paryaSaNa ke dinoM meM se AThaveM dina saMvatsarI ko dharma kA sarvocca sthAna, mahimA tatha mUlya diyA jAtA hai / ASAr3ha pUrNimA se pacAsa dina pazcAt arthAt bhAdra zuklA paMcamI ko saMvatsarI parva kA Ayojana kiyA jAtA hai / isa parva ko tIrthaMkara mahAvIra, gautamasvAmI, AcArya, upAdhyAya tathA zrIsaMgha dvArA manAe jAne kA ullekha kalpasUtra meM upalabdha hai / Atmazuddhi ke isa mahAna parva kI rAta ko kisI bhI prakAra se ullaMghana nahIM karanA caahie| ____ saMvatsarI ke ATha divasoM kA anuSThAna paryuSaNa kahalAtA hai / sAdhuoM ke lie daza prakAra kA kalpa arthAta AdhAra kahA gayA hai usameM eka paryaSaNA bhI hai| pari arthAta pUrNa rUpa se uSaNA arthAta vsnaa| arthAt eka sthAna para sthira rUpa se vAsa karane ko paryuSaNA kahane haiM / pahale yahI paramparA pracalita thI ki kama se kama 70, adhika se adhika chaha mahIne aura madhyama cAra mahIne / kama se kama sattara dina ke sthiravAsa kA prArambha bhAdra sudI paMcamI se hotA hai| kAlAntara meM kAlikAcArya jI ne cautha kI paramparA saMcAlita kI / usI dina ko saMvatsarI parva kahate haiN| ATha divasIya AtmakalyANa kA mahAparva kahalAtA hai payurSaNa / saMvatsarI aura paryuSaNa meM itanA hI antara hai ki saMvatsarI AdhyAtmika sAdhanA-krama meM varSa kA AkhirI aura pahale dina kA sUcaka hai, jabaki payuvaraNa hai tapa aura tyAga-sAdhanA kA udabodhaka isa prakAra saMvatsarI kA artha abhiprAya hai varSa kA Arambha aura paryuSaNa kA prayojana hai kavAya kA azana, AtmanivAsa tathA vairAgya bhAvanA kA cintavana / saMvatsarI ke sAyaM pratikramaNa ke avasara para pratyeka jina-dharmI ko corAsA lAkha jIvAyoni se mana, vacana se tathA kAyA se kSamAyAcanA karanI par3atI hai| isase paraspara meM milana, vizva maitro, tathA vAtsatya bhAvanA mukhara ho uThatI hai / yahI isa parva kA mukhya prayojana hai / digambara samudAya meM ise dazalakSaza dharma ke nAma se manAyA jAtA hai| isameM dharma ke daza lakSaNoMuttama kSamA, mArdava, Arjava, satya, zauca, saMyama, tapa, tyAga, AkiMcanya tathA brahmacarya-kA cintavana kiyA jAtA hai| yahAM yaha parva bhAdra zuklA paMcamI se prArambha hokara bhAdra zuklA caturdazI taka calatA hai / anta meM kSamAvANI parva ke rUpa meM manAyA jAtA hai jisameM vigata meM apanI asAvadhAnIvaza kisI ke dila ko kisI prakAra se dukhAyA ho to usakI paraspara meM kSamA yAvanA karate haiM / isakI upayogitA apanI hai aura Aja ke rAga-dveSapUrNa vAtAvaraNa meM isa prakAra ke dhArmika anuSThAnoM kA Ayojana aura unakI upayogitA asaMdigdha hai| aSTAnhikA parva tathA AyaMbila-olI parva digambara samudAya meM yaha parva varSa meM tIna bAra manAyA jAtA hai| kramazaH kArtika, phAlguna tathA ASAr3ha mAsa ke aMta ke ATha dinoM meM isa parva kA Ayojana huA karatA hai / jina dharma meM mAnyatA hai ki isa dharatI para ATha nandIzvara dvIpa haiM / usa dvIpa meM vAbana caityAlaya haiN| vahAM manuSya kI pahu~ca nahIM ho pAtI, kevala devagaNa hI AyA-jAyA karate haiN| astu ina dinoM yahA~ para hI parva manAkara unakI pUjA karalI jAtI hai| ina dinoM siddhacakra pUjA vidhAna kA bhI Ayojana kiyA jAtA hai / isakI bhakti aura mahimA anaMta hai| 206 | paMcama khaNDa : sAMskRtika-sampadA www.jainel Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha zvetAmbara samudAyoM meM yaha parva varSa meM do bAra hI manAyA jAtA hai / caitra Asoja meM saptamI se pUrNimA taka nau dina AyaMbila tapa kI sAdhanA kI jAtI hai / AyaMmbila tapa kA artha abhiprAya haiAmlarasa se rahita bhojana jisameM rasa, gaMdha, svAda, ghRta, dugdha, chAcha Adi kA sevana nahIM kiyA jAtA hai / daraasala yaha asvAda - sAdhanA kA mahAparva hai / isase jIvana meM tapa aura saMyama ke saMskAra jAgrata hote haiM / zruta paMcamI paMcamI kArtika zuklA paMcamI ko manAI jAtI hai| isa avasara para zrutArAdhanA aura zrutajJAna ke prati aTUTa niSThA tathA vinaya prakaTa karanA hI isakA mukhya uddezya hai / digambara paramparA meM mAnyatA hai ki dhIre-dhIre aMga jJAna lupta ho gayA to aMgoM aura parvoM ke eka deza ke jJAtA AcArya dharasena hue / unakI preraNA se unake pAsa do munirAja padhAre jinheM siddhAnta par3hAyA aura pAraMgata kiyA / ina munirAjoM ke nAma the puSpadaMta aura bhUtabali / ina dvaya muniyoM ne eka siddhAnta graMtharAja kI racanA kI jisakA nAma thA SaTkhaNDAgama / AcArya bhUtabali ne jyeSTha zuklA paMcamI ko catuvidha saMgha ke sAtha isa graMtharAja kI pUjA kii| yaha parva sabhI se manAyA jAne lagA hai / zvetAmbara samudAya meM yaha parvarAja kArtika zuklA paMcamI ko manAyA jAtA hai jise jJAna paMcamI bhI kahA jAtA hai| graMthoM kI pUjA-arcanA ke sAtha unakI saphAI vyavasthA para pUrA dhyAna diyA jAtA hai / isa parva se donoM hI samudAya meM svAdhyAya kI preraNA prApta hotI hai / mahAvIra jayantI caitra zuklA trayodazI ke dina mahAzramaNa bhagavAn mahAvIra kI janma jayantI ke rUpa meM mahotsava zvetAmbara aura digambara samudAya meM bar3e harSa - ullAsa ke sAtha manAyA jAtA hai| isa avasara para Ama sabhAe~ Ayojita kI jAtI haiM jisameM adhikArI jaina- jainetara vidvAnoM dvArA tIrthaMkara mahAvIra bhagavAn ke upadeza kA vivecana kiyA jAtA hai tathA Adhunika saMdarbhoM se unakI upayogitA para vicAra kiyA jAtA hai / Aja ke jIvana meM ahiMsA aura anekAnta ke dvArA hI amana caina kI kalpanA sAkAra ho sakatI hai / yaha dhAraNA kevala jainoM kI hI nahIM hai / vizva ke mahAna vicArakoM aura sAdhakoM kI dhAraNA hai / ullekhanIya bAta yaha hai ki isa dina pUre deza meM rAjakIya AjJA meM avakAza to rahatA hI hai sAtha hI sAre kaTTIkhAne tathA mAMsa kI dukAnoM ko banda kara diyA jAtA hai / prabhAta pheriyAM tathA miSThAna vitaraNa kara harSa manAyA jAtA hai / bahuta se sthAnoM para haspatAloM meM rogiyoM ko phala tathA kAlija ke chAtroM meM miSThAna vitaraNa bhI karAyA jAtA hai| jaina bhAiyoM ke vyApArika saMsthAna prAyaH banda rahA karate haiM / dIpAvali zvetAmbara aura digambara samudAya meM mahAvarva dIpAvali kA Ayojana tIrthaMkara mahAvIra ke nirvANa ho jAne para manAyA jAtA hai / AgamoM aura purANoM isakA vistArapUrvaka ullekha upalabdha hai / mahAzramaNa mahAvIra ke nirvANa ke samaya nava licchavi aura nava malli rAjAoM ne proSadhavrata kara rakhA thA / kArtika kRSNa amAvasyA ke dina rAtri ke samaya bhagavAna mukti ko prApta hue| usa samaya rAjAoM ne AdhyAtmika jJAna ke sUrya mahAvIra ke abhAva meM ratnoM ke prakAza se usa sthAna ko Alokita kiyA thA / jaina parva aura usakI sAmAjika upayogitA: ku~vara paritoSa pracaMDiyA | 207 www. Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAHHH.: ..... ...... .............. .. sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha paramparAgata usI prakAra janatA dIpa jalA-jalAkara usa parama jJAna kI vaMdanA-upAsanA karatI hai aura preraNA prApta karatI hai| harivaMza purANa ke anusAra bhagavAn bhavya jIvoM ko upadeza dete haiM aura pAvAnagarI meM padhArate haiN| yahAM eka manohara udyAna meM caturtha kAla kI samApti meM tIna varSa Ar3he ATha mAsa zeSa raha gae the, kArtika amAvasyA ke prAtaH yoga kA nirodha karake karmoM kA nAza karake mukti ko prApta hue| devatAoM ne Akara unakI pUjA kI aura dIpaka jlaae| usa samaya una dIpakoM ke prakAza se sArA kSetra Alokita ho uThA / usI samaya se bhaktagaNa jinezvara kI pUjA karane ke lie prati varSa unake nirvANa divasa ke upalakSya meM dIpAvali mAnate haiN| ___ mahAmanISI paNDita kailAzacandra jI zAstrI ke anusAra, dIpAvali ke pUjana kI jo paddhati hai, usase bhI samasyA para prakAza par3atA hai| dIpAvali ke dina kyoM lakSmI pUjana hotA hai isakA santoSajanaka samAdhAna nahIM miltaa| dUsarI ora jisa samaya bhagavAna mahAvIra kA nirvANa haA usI samaya unake pradhAna ziSya gautama gaNadhara ko pUrNa jJAna kI prApti huI / gautama jAti ke brAhmaNa the| mukti aura jJAna ko jinadharma meM sabase bar3I lakSmI mAnA hai aura prAyaH muktilakSmI aura jJAnalakSmI ke nAma se hI zAstroM meM unakA ullekha kiyA gayA hai / ataH sambhava hai ki AdhyAtmika lakSmI ke pUjana kI prathA ne dhIre-dhIre jana samudAya meM bAhya lakSmI ke pUjana kA rUpa dhAraNa kara liyA ho| bAhyadRSTipradhAna manuSya samAja meM aisA prAyaH dekhA jAtA hai / lakSmI pUjana ke samaya miTTI kA gharauMdA aura khela-khilaune bhI rakhe jAte haiN| daraasala ye gharauMdA aura khela-khilaune bhagavAn mahAvIra aura unake ziSya gautama gaNadhara kI upadeza sabhA kI yAdagAra meM haiM aura cuMki unakA upadeza sunane ke lie manuSya, pazu, pakSI sabhI jAte the ataH unakI yAdagAra meM unakI mUrtiyA~-khilaune rakhate haiN| mandiramArgI jinadharmI prAtaH lAr3a car3hAte haiM jo bhagavAn ke samavazaraNa kA hI pratIka hai| prasannatA hone ke kAraNa samAjI paraspara meM miSThAna bheMTa karate haiM, khAte haiM aura khilAte haiN| salUno arthAt rakSA bandhana __ yaha parva Aja pUre deza meM bar3e manoyoga ke sAtha mayAyA jAtA hai / brAhmaNa jana yajamAna ke hAthoM meM rakhI bAMdhate samaya nimna zloka kA vAcana karate haiN| yathA yena baddho balI rAjA, dAnavendro mhaablii| tena svAmapi badhnAmi rakSe! mA cala mA cala / / . arthAt jisa rAkhI se dAnavoM kA indra mahAbalI balirAjA bAMdhA gayA usase maiM tumheM vAMdhatA hai, aDiga aura aDola hokara merI rakSA karo / itane bhara se isa tyauhAra ke viSaya meM koI Thosa pramANa athavA vivaraNa prApta nahIM hotA / vAmanAvatAra ke prasaMga meM balirAjA kI kahAnI avazya pracalita hai kintu isase rakSAbandhana ke viSaya meM koI spaSTa jAnakArI athavA prabodha nahIM hotaa| jaina-sAhitya meM isa parva ke viSaya meM avazya carcA milatI hai| kahate haiM ki jaina sAdhuoM se ghRNA aura dveSa rakhane vAle vali ko mahArAjA padma divasIya rAjyAdhikAra prApta ho gayA thaa| AcArya akampana saMyogavaza udhara se hokara nikala rahe the, unake sAtha sAta sau ziSyoM kA vizAla kula bhI thA / bali ko pratizodha lene kA suyoga prApta ho gyaa| usane pUre munisaMgha ko bandIgRha meM DAla diyA aura unakA naramedha-yajJa meM bali dene kA nizcaya karane lgaa| 208 | paMcama khaNDa : sAMskRtika-sampadA www.jainelibsite Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha / aise saMkaTakAla meM munirAja viSNukumAra se prArthanA kI gii| ve vaikriya zakti sampanna the| saMgha para anAhUta Agata saMkaTa kA mocana kIjie, aisI prArthanA kI gii| tapa-ArAdhanA meM lIna munirAja ne jaba yaha jJAta kiyA to turanta munijanoM kI rakSArtha apanI svIkRti de dI aura calane ke lie sannaddha ho ge| nagara meM Akara ve apane bhAI padamarAja se anartha se mukta hone ke lie prArthanA karane lge| yahAM kI paramparA ke anusAra yahAM sadaiva saMtoM kA sammAna hotA AyA hai kintu apamAna kara isa mahAkukRtya se apane ko pRthaka rkhie| mahArAjA padmarAja vacanabaddha hone se apanI vivazatA ko vyakta karane lgaa| viSNukumAra jo bali ke pAsa jAkara muni saMgha ke lie sthAna kI yAcanA karane lge| bali ne unheM DhAI paga die aura kahA ki isameM Thahara jAie / isa para muni ko Akroza paidA huA aura unhoMne apanI zakti kA pradarzana kiyaa| eka paira sumeru parvata para rakhA aura dUsarA mAnuSottara parvata para tIsarA bIca meM laTakane lgaa| isa Azcaryajanaka ghaTanA ko dekhakara loga stabdha raha ge| bali ne kSamA mAMgI aura isa prakAra Agata saMkaTa Tala gyaa| udhara logoM ne munijanoM para saMkaTa AtA dekhakara anna-jala tyAga kara diyA thaa| jaba munijana lauTakara nahIM Ae to una sabakA AhAra lenA sambhava nahIM huaa| anta meM muniyoM ko mukta kiyA gayA aura ve sAta sau gharoM meM AhAra hetu cale gae / sAtha hI zeSa gharoM meM zramaNoM kA smaraNa kara pratIka banAkara gRhapatiyoM ne bhojana kiyaa| ataH isI dina se rakSAbandhana para dIvAloM para manuSyAkAra citra banAkara rAkhI bAMdhane kI prathA cala par3I jisakA Aja bhI uttara bhArata meM 'sauna' zabda se isa prathA kA pratIkArtha liyA jAtA hai / yahA~ 'sauna' zabda zramaNa kA apabhraMza zabda hai| isa mAnyatA kI paripuSTi mahApaNDita kailAzacandra zAstrI svaracita 'jainadharma' nAmaka kRti meM karate haiN| mauna ekAdazI mauna kA artha hai-vANI kA, vacana kA nigraha arthAt na bolanA / mAnava ke pAsa tIna zaktiyA~ haiM--mana kI zakti, vacana kI zakti aura zarIra kI zakti / zarIra kI zakti se vacana kI zakti adhika hai aura mana kI zakti vacana kI zakti se bhI aneka gunI pracaNDa hai| Aja kA vaijJAnika mauna kI mahattA svIkAratA hai| usakA mAnanA hai ki bolane se mastiSkIya zakti adhika kharca hotI hai jisase vaha avilamba thaka-cuka jAtA hai / ataeva manuSya ko kama bolanA caahie| maunavratI bauddhika kAma karane meM, dhyAna Adi meM adhika samartha hotA hai / vyAvahArika rUpa se bhI vAcAlatA se aneka hAniyA~ hotI haiM / adhyAtma meM mauna kA apanA mahatva hai| mauna to muni kA lakSaNa hai / sAdhaka binA prayojana vANI kI zakti ko vyartha vyaya nahIM karatA / tana kA mauna hai-adhika zArIrika pravRtti na karanA, sthira Asana rkhnaa| mana kA mauna hai saMkalpa-vikalpoM kA tyAga, unameM mana ko na bharamAnA / lekina mana hai jA ki rikta nahIM raha sakatA / kucha na kucha uchala-kUda karatA hI rahatA hai / isake lie mana ko zubha vicAroM se, prabhu ke guNoM ke smaraNa se otaprota kara denA caahie| ekAdazI kA zAbdika artha hai gyAraha kI sNkhyaa| Apake pAsa bhI mana, vacana, kAya ke gyAraha yoga haiN| cAra mana ke, cAra vacana ke aura tIna kAyA ke (audArika, tejas aura kaarmnn)| ina gyAraha kA saMyamana, niyamana aura nigraha hI mauna kI pUrNa sAdhanA hai| yahI mauna ekAdazI kA jaina parva aura usakI sAmAjika upayogitA : ku~vara paritoSa pracaMDiyA | 206 www Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ... . . .. ....... ... .. sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha rahasya hai| zrI ratanamunijI "parva kI preraNA" kRti meM mauna ekAdazI ke viSaya meM eka saMvAda prastuta karate haiM-yathA-eka zreSThI ne paMcamahAvratadhArI dharmaguru se jijJAsA kI "bhagavana ! maiM gRhakArya meM ulajhA rahatA hU~ / astu dharma sAdhanA karane kI zakti nahIM hai| Apa mujhe aisI sAdhanA batAie ki eka dina kI sAdhanA se hI pUre varSa kI dharma-sAdhanA kA puNya-phala prApta ho ske|" guru ne kahA-"zreSThIvara ! mArgazIrSa mAsa kI zuklA ekAdazI ke dina upavAsapUrvaka pauSadha vrata dhAraNa karane aura mauna rahane se tumheM icchita phala prApta ho sakatA hai / isa dina bhagavAna mallinAtha kA janma kalyANaka hai| yadi gyAraha varSa taka vidhipUrvaka sAdhanA karate rahe to mokSa kI prApti bhI sambhava hai|" uparyaMta saMkSipta vivecana se spaSTa hai ki bhAratIya parva-paramparA meM jaina-poM kA apanA astitva hai aura hai apanA mahatva / ina paryoM kA mUla viSaya jina-dharma, saMskRti tathA sadAcAra kA pravartana karanA rahA hai / isalie inake AyojanoM meM Amoda-pramoda ke sAtha-hI-sAtha kalyANakArI jJAnavarddhaka prasaMga aura sandarbho kA apanA sthAyI mahatva hai| manuSya eka sAmAjika prANI hai / samAja meM hI usakA jIvana ullAsa aura vikAsa se bhara sakatA hai| parva athavA tyauhAra samAja sApekSa hote haiN| isa prakAra parva mAnavI jIvana meM jahA~ eka ora satya dharma kA srota pravAhita karate haiM vahA~ dUsarI ora ve jIvana meM cetanA aura jAgaraNa kA saMcAra bhI karate haiN| sAmAnyataH saMsArI prANI lobha aura pramAdapUrNa jIvana caryA meM lIna ho jAtA hai kintu paryoM ke zubha Agamana se prANI ko unmArga se haTakara sanmArga para calane kI preraNA prApta hotI hai| __manuSya ke puruSArtha kI sArthakatA hai uttarottara utkarSonmukha hote jaanaa| parva usake utkarSa meM kAryakArI bhUmikA kA nirvAha karate haiN| purANa athavA prAcIna vAGamaya meM antarbhukta ghaTanAoM aura jIvana cakroM se anujIvI parvo ke prayojana manuSya meM mUrchA-mukta jIvana jIne kI preraNA pradAna karate haiN| yadi parvo ke dvArA manuSya meM manuSyatA jAgane lage to isase adhika upayogitA aura kyA ho sakatI hai ? 210 | paMcama khaNDa : sAMskRtika sampadA www.jaine