Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ 0 DaoN0 narendra bhAnAvata, ema0 e0, pI-eca0 DI0 (prAdhyApaka hindI vibhAga, rAjasthAna vizvavidyAlaya jayapura evaM mAnada nidezaka-AcArya zrI vinayacandra zodha pratiSThAna jayapura) HAMA CARRIA ET INPr jainadharma kA sAMskRtika mUlyAMkana - SAIRAA dharma aura saMskRti : saMkIrNa artha meM dharma saMskRti kA janaka aura poSaka hai / vyApaka artha meM dharma saMskRti kA eka aMga hai| dharma ke sAMskRtika mUlyAMkana kA artha yaha huA ki kisI dharma vizeSa ne mAnava-saMskRti ke abhyudaya aura vikAsa meM kahA~ taka yoga diyA ? saMskRti jana kA mastiSka hai aura dharma jana kA hRdaya / jaba-jaba saMskRti ne kaThora rUpa dhAraNa kiyA, hiMsA kA patha apanAyA, apane rUpa ko bhayAvaha va vikRta banAne kA prayatna kiyA, taba-taba dharma ne use hRdaya kA pyAra luTA kara komala banAyA ahiMsA aura karuNA kI barasAta kara usake raktAnuraMjita patha ko zItala aura amRtamaya banAyA, saMyama, tapa aura sadAcAra se usake jIvana ko saundarya aura zakti kA varadAna diyA / manuSya kI mUla samasyA hai-Ananda kI khoja / yaha Ananda taba taka nahIM mila sakatA jaba taka ki manuSya bhayamukta na ho, AtaMkamukta na ho, isa bhaya-mukti ke lie do zarte Avazyaka haiN| prathama to yaha ki manuSya apane jIvana ko itanA zIlavAna, sadAcArI aura nirmala banAe ki koI usase na Dare / dvitIya yaha ki vaha apane meM itanA puruSArtha, sAmarthya aura bala saMcita kare ki koI use DarA dhamakA na sake / prathama zarta ko dharma pUrNa karatA hai aura dUsarI ko saMskRti / jainadharma aura mAnava-saMskRti : jainadharma ne mAnava saMskRti ko navIna rUpa hI nahIM diyA, usake amUrta bhAva tatva ko prakaTa karane ke lie sabhyatA kA vistAra bhI kiyaa| prathama tIrthaMkara RSabhadeva isa mAnava-saMskRti ke sUtradhAra bane / unake pUrva yugaliyoM kA jIvana thA, bhogamUlaka dRSTi kI pradhAnatA thI, kalpavRkSoM ke AdhAra para jIvana calatA thaa| karma aura kartavya kI bhAvanA suSupta thii| loga na khetI karate the na vyavasAya / unameM sAmAjika cetanA aura loka-dAyitva kI bhAvanA ke aMkura nahIM phUTe the / bhagavAn RSabhadeva ne bhogamUlaka saMskRti ke sthAna para karmamUlaka saMskRti kI pratiSThA kii| per3a-paudhoM para nirbhara rahane vAle logoM ko khetI karanA batAyA / Atmazakti se anabhijJa rahane vAle logoM ko akSara aura lipi kA jJAna dekara puruSArthI bnaayaa| devavAda ke sthAna para puruSArthavAda kI mAnyatA ko sampuSTa kiyaa| anyAya aura atyAcAra ke viruddha lar3ane Mmmaan aamanamaAAJAJABAJAJAIMIMIAAJRAIABADMAAAJAADIMALAIMAAAAAAAAAAAJAAAASARAIADMAAAAA PowmoviMAirihirvaarimWANIYYYYAvinayanayantrwirANaviram romanawr. www.jdinelibrary.org
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ mamariaamiranamannaamaABASwannainamainamainamusamanarennainamainamainandacademadnaindaincode.net.in SANJIVA AcAryapravaAbhApAryaprakaTa zrIAnandagrantha zrIAnandA ANTAwammarrivivnrTIVivwwwwwwVIPIXivaravenvironceams 106 itihAsa aura saMskRti ke lie hAthoM meM bala diyaa| jar3a saMskRti ko karma kI gati dI cetanAzUnya jIvana ko sAmAjikatA kA bodha aura sAmUhikatA kA svara diyA / pArivArika jIvana ko majabUta banAyA, vivAha prathA kA samArambha kiyA / kalA-kauzala aura udyoga-dhandhoM kI vyavasthA kara niSkriya jIvana-yApana kI praNAlI ko sakriya aura sakSama bnaayaa| saMskRti kA pariSkAra aura mahAvIra : antima tIrthaMkara mahAvIra taka Ate-Ate isa saMskRti meM kaI parivartana hue / saMskRti ke vizAla sAgara meM vibhinna vicAradhArAoM kA milana huaa| para mahAvIra ke samaya isa sAMskRtika milana kA katsita aura bIbhatsa rUpa hI sAmane aayaa| saMskRti kA jo nirmala aura lokakalyANakArI rUpa thA, vaha aba vikAragrasta hokara canda vyaktiyoM kI hI sampatti bana gayA / dharma ke nAma para kriyAkANDa kA pracAra bar3hA / yajJa ke nAma para mUka pazuoM kI bali dI jAne lagI / azvamedha hI nahIM, naramedha bhI hone lage / varNAzrama vyavasthA meM kaI vikRtiyA~ A gaIM / strI aura zUdra adhama tathA nimna samajhe jAne lge| unako Atma-cintana aura sAmAjika-pratiSThA kA koI adhikAra na rahA / tyAgI-tapasvI samajhe jAne vAle loga aba lAkhoM karor3oM kI sampatti ke mAlika bana baiThe / saMyama kA galA ghoMTakara bhoga aura aizvarya kilakAriyA~ mArane lgaa| eka prakAra kA sAMskRtika saMkaTa upasthita ho gyaa| isase mAnavatA ko ubAranA Avazyaka thaa| varddhamAna mahAvIra ne saMvedanazIla vyakti kI bhA~ti isa gambhIra sthiti kA anuzIlana aura parIkSaNa kiyaa| bAraha varSoM kI kaThora sAdhanA ke bAda ve mAnavatA ko isa saMkaTa se ubArane ke lie amata le aaye| unhoMne ghoSaNA kI--sabhI jIva jInA cAhate haiM, maranA koI nahIM caahtaa| yajJa ke nAma para kI gaI hiMsA adharma hai| saccA yajJa AtmA ko pavitra banAne meM hai| isake lie krodha kI bali dIjie, mAna ko mAriye, mAyA ko kATiye aura lobha kA unmUlana kIjiye / mahAvIra ne prANI-mAtra kI rakSA karane kA udbodhana diyA / dharma ke isa ahiMsAmaya rUpa ne saskRti ko atyanta sUkSma aura vistRta banA diyaa| use janarakSA (mAnava-samudAya) taka sImita na rakha kara samasta prANiyoM kI surakSA kA bhAra bhI saMbhalavA diyaa| yaha janataMtra se bhI Age prANataMtra kI vyavasthA kA sundara udAharaNa hai| jaina dharma ne sAMskRtika viSamatA ke viruddha apanI AvAja bulanda kI, varNAzrama vyavasthA kI vikRti zuddhikaraNa kiyA / janma ke AdhAra para uccatA aura nIcatA kA nirNaya karane vAle ThekedAroM ko muMhator3a javAba diyA / karma ke AdhAra para hI vyaktitva kI pahacAna kii| harikeza cANDAla aura saddAlaputra kumbhakAra ko bhI AcaraNa kI pavitratA ke kAraNa Atma-sAdhakoM meM samucita sthAna diyaa| apamAnita aura acala sampattivata mAnI jAne vAlI nArI ke prati Atma-sammAna aura gaurava kI bhAvanA jgaaii| use dharma graMthoM ko par3hane kA hI adhikAra nahIM diyA varan AtmA ke carama-vikAsa mokSa kI bhI adhikAriNI mAnA / zvetAmbara paramparA ke anusAra isa yuga meM sarvaprathama mokSa jAne vAlI RSabha kI mAtA marUdevI hI thI / nArI ko abalA aura zaktihIna nahIM samajhA gyaa| usakI AtmA meM bhI utanI hI zakti sambhAvya mAnI gaI jitanI puruSa meM / mahAvIra ne candanabAlA kI isI zakti ko pahacAna yA
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainadharma kA sAMskRtika mUlyAMkana 107 IMA) ANSI yA kara use sAdhviyoM kA netRtva pradAna kiyaa| nArI ko dabbU, AtmabhIru aura sAdhanA kSetra meM bAdhaka nahIM mAnA gayA / use sAdhanA meM patita puruSa ko upadeza dekara saMyama-patha para lAne vAlI preraka zakti ke rUpa meM dekhA gyaa| rAjula ne saMyama se patita rathanemi ko udbodhana dekara apanI Atmazakti kA hI paricaya nahIM diyA, varan tatvajJAna kA pAMDitya bhI pradarzita kiyaa| sAMskRtika samanvaya aura bhAvanAtmaka ekatA: jaina dharma ne sAMskRtika samanvaya aura ekatA kI bhAvanA ko bhI balavatI bnaayaa| yaha samanvaya vicAra aura AcAra donoM kSetroM meM dekhane ko milatA hai| vicAra-samanvaya ke lie anekAntadarzana kI dena atyanta mahatvapUrNa hai / bhagavAn mahAvIra ne isa darzana kI mUla bhAvanA kA vizleSaNa karate hue sAMsArika prANiyoM ko bodha diyA-kisI bAta ko, siddhAnta ko eka tarapha se mata dekho, eka hI taraha usa para vicAra mata kro| tuma jo kahate ho vaha saca hogA, para dUsare jo kahate haiM, vaha bhI saca ho sakatA hai| isalie sunate hI bhar3ako mata, vaktA ke dRSTikoNa se vicAra kro| . Aja saMsAra meM jo tanAva aura dvandva hai vaha dUsaroM ke dRSTikoNa ko na samajhane yA viparyaya rUpa se samajhane ke kAraNa hai| agara anekAntavAda ke Aloka meM sabhI rASTra aura vyakti cintana karane laga jAyeM to jhagar3e kI jar3a hI na rahe / saMskRti ke rakSaNa aura prasAra meM jainadharma kI yaha dena atyanta mahatvapUrNa hai / AcAra-samanvaya kI dizA meM muni-dharma aura gRhastha-dharma kI vyavasthA dI hai| prakRti aura nivatti kA sAmaMjasya kiyA gayA hai / jJAna aura kriyA kA, svAdhyAya aura sAmAyika kA santulana isIlie Avazyaka mAnA gayA hai| munidharma ke lie mahAvratoM ke paripAlana kA vidhAna hai| vahA~ sarvathA-prakAreNa hiMsA, jhaTha, corI, maithuna aura parigraha ke tyAga kI bAta kahI gaI hai / gRhasthadharma meM aNuvratoM kI vyavasthA dI gaI hai, jahA~ yathAzakya ina AcAra niyamoM kA pAlana abhipreta hai| pratimAdhArI zrAvaka vAnaprasthAzramI kI taraha mAnA jA sakatA hai| sAMskRtika ekatA kI dRSTi se jainadharma kA mUlyAMkana karate samaya vaha spaSTa pratibhAsita hotA hai ki usane sampradAyavAda, jAtivAda, prAntIyatAvAda Adi sabhI matabhedoM ko tyAga kara rASTra-devatA ko bar3I udAra aura Adara kI dRSTi se dekhA hai| pratyeka dharma ke vikasita hone ke kucha viziSTa kSetra hote haiN| unhIM dAyaroM meM vaha dharma baMdhA huA rahatA hai para jainadharma isa dRSTi se kisI janapada yA prAnta vizeSa meM hI baMdhA huA nahIM rahA / usane bhArata ke kisI eka bhAga vizeSa ko hI apanI zraddhA kA, sAdhanA kA aura cintA kA kSetra nahIM bnaayaa| vaha sampUrNa rASTra ko apanA mAnakara claa| dharma kA pracAra karane vAle vibhinna tIrthaMkaroM kI janmabhUmi, dIkSAsthalI, tapobhami, nirvANasthalI Adi alaga-alaga rahI hai| bhagavAna mahAvIra videha (uttara bihAra) meM utpanna hue to unakA sAdhanA kSetra va nirvANa sthala magadha (dakSiNa bihAra) rahA / teisaveM tIrthakara pArzvanAtha kA janma to vArANasI meM huA para unakA nirvANa sthala banA sammedazikhara / prathama tIrthaMkara bhagavAna RSabhadeva ayodhyA meM janme, para unakI tapobhUmi rahI kailAza parvata aura bhagavAn ariSTanemi kA karma va dharma kSetra rahA gujarAta / bhUmigata sImA kI dRSTi se jainadharma sampUrNa KEEERS... Tu MARATHIndanamaAANJANAJABADASANASAMBANANADAALAAJasraDAIJAADARJANAINAINAMMINIAAIAAJAAAAJASACRAIADASAALAAMIAL SNINyA Ma AcArya anila zrIAnandasandhAzrIAnanda Antha52 sAyA - mometenanmainamammammmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmonomiranammer
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcAryaprajinAcArya zrIAnandagranthazrAAnandA nawimwivinviwwviY onvironmirmwarrivinine Maryomwwwvvv.in 108 itihAsa aura saMskRti HAI VAN NM rASTra meM phailaa| deza kI cappA-cappA bhUmi isa dharma kI zraddhA aura zakti kA AdhAra banI / dakSiNI bhArata ke zravaNavelagolA va kArakala Adi sthAnoM para sthita bAhubalI ke pratIka Aja bhI isa rASTrIya cetanA ke pratIka haiN| jainadharma kI yaha sAMskRtika ekatA bhUmigata hI nahIM rhii| bhASA aura sAhitya meM bhI usane samanvaya kA yaha audArya prakaTa kiyaa| jainAcAryoM ne saMskRta ko hI nahIM, anya sabhI pracalita loka bhASAoM ko apanA kara unheM samucita sammAna diyA / jahA~-jahA~ bhI ve gae, vahA~-vahA~ kI bhASAoM ko cAhe ve Arya parivAra kI hoM, cAhe drAvir3a parivAra kI-apane upadeza aura sAhitya kA mAdhyama bnaayaa| isI udAra pravRtti ke kAraNa madhyayugIna vibhinna janapadIya bhASAoM ke mUla rUpa surakSita raha sake haiM / Aja jaba bhASA ke nAma para vivAda aura matabheda haiM, taba aise samaya meM jainadharma kI yaha udAra dRSTi abhinandanIya hI nahIM, anukaraNIya bhI hai| sAhityika samanvaya kI dRSTi se tIrthaMkaroM ke atirikta rAma aura kRSNa jaise lokapriya caritra nAyakoM ko jaina sAhityakAroM ne sammAna kA sthAna diyA / ye caritra jainiyoM ke apane bana kara Aye haiN| yahI nahIM, jo pAtra anyatra ghaNita aura bIbhatsa dRSTi se vicitra kiye gaye haiM, ve bhI yahA~ ucita sammAna ke adhikArI bane haiN| isakA kAraNa zAyada yaha rahA ki jaina sAhityakAra anArya bhAvanAoM ko kisI prakAra kI Thesa nahIM pahu~cAnA cAhate the| yahI kAraNa hai ki vAsudeva ke zatruoM ko bhI prati-vAsudeva kA ucca pada diyA gayA hai / nAga, yakSa Adi ko bhI anArya na mAnakara tIrthaMkaroM kA rakSaka mAnA hai aura unheM devAlayoM meM sthAna diyA hai / kathA-prabandhoM meM jo vibhinna chanda aura rAga-rAganiyA~ prayukta huI haiM unakI tarje vaiSNava sAhitya ke sAmaMjasya ko sUcita karatI haiN| kaI jainetara saMskRta aura DiMgala graMthoM kI lokabhASAoM meM TIkAe~ likha kara bhI jaina vidvAnoM ne isa sAMskRtika vinimaya ko protsAhana diyA hai| KEE jainadharma apanI samanvaya bhAvanA ke kAraNa ho saguNa aura nirguNa bhakti ke jhagar3e meM nahIM pdd'aa| gosvAmI tulasIdAsa ke samaya ina donoM bhakti dhArAoM meM jo samanvaya dikhAI par3atA hai usake bIja jaina bhaktikAvya meM Arambha se milate haiN| jaina darzana meM nirAkAra AtmA aura vItarAga sAkAra bhagavAna ke svarUpa meM ekatA ke darzana hote haiM / paMcaparameSThI mahAmaMtra (Namo arihaMtANaM, Namo siddhANaM Adi) meM saguNa aura nirguNa bhakti kA kitanA sundara mela biThAyA hai| arhanta sAkAra paramAtmA kahalAte haiM / unake zarIra hotA hai ve dikhAI dete haiM / siddha nirAkAra haiM, unake koI zarIra nahIM hotA, unheM hama dekha nahIM skte| eka hI maMgalAcaraNa meM isa prakAra kA samabhAva kama dekhane ko milatA hai| jaina kaviyoM ne kAvya-rUpoM ke kSetra meM bhI kaI naye prayoga kiye| use saMkIrNa paridhi se bAhara nikAla kara vyApakatA kA mukta kSetra diyA / AcAryoM dvArA pratipAdita prabandha-muktaka kI calI AtI huI kAvya-paramparA ko ina kaviyoM ne vibhinna rUpoM meM vikasita kara kAvyazAstrIya jagata meM eka krAMti-sI macA dii| dUsare zabdoM meM yaha kahA jA sakatA hai ki prabandha aura muktaka ke bIca kAvya-rUpoM meM kaI naye stara ina kaviyoM ne nirmita kiye|
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainadharma kA sAMskRtika mUlyAMkana 106 jaina kaviyoM ne navIna kAvya-rUpoM ke nirmANa ke sAtha-sAtha pracalita kAvya rUpoM ko naI bhAva-bhUmi aura maulika arthavattA bhI dii| ina saba meM unakI vyApaka, udAra dRSTi hI kAma karatI rahI / udAharaNa ke lie veli, bArahamAsA, vivAhalo rAso, caupAI, saMdhi Adi kAvya rUpoM ke svarUpa kA adhyayana kiyA jA sakatA hai / veli saMjJaka kAvya DiMgala zailI meM sAmAnyataH veliyo chanda meM hI likhA gayA hai para jaina kaviyoM ne 'beli' kAvya ko chanda vizeSa kI sImA se bAhara nikAla kara vastu aura zilpa donoM dRSTi se vyApakatA pradAna kI / 'bArahamAsA' kAvya Rtu kAvya rahA hai jisameM nAyikA eka-eka mAha ke krama se apanA viraha - prakRti ke vibhinna upAdAnoM ke mAdhyama se vyakta karatI hai / jaina kaviyoM ne 'bArahamAsA' kI isa viraha-nivedana praNAlI ko AdhyAtmika rUpa dekara ise zrRMgAra kSetra se bAhara nikAlakara bhakti aura vairAgya ke kSetra taka Age bddh'aayaa| 'vivAhaloM' saMjJaka kAvya meM sAmAnyataH nAyaka-nAyikA ke vivAha kA varNana rahatA hai, jise byAhalo bhI kahA jAtA hai| jaina kaviyoM ne isameM nAyaka kA kisI strI se pari ya na dikhA kara saMyama aura dIkSA kumArI jaMsI amUrta bhAvanAoM ko pariNaya ke baMdhana meM bA~dhA gayA / rAso, saMdhi aura caupAI jaise kAvya rUpoM ko bhI isI prakAra nayA bhAva bodha diyA / 'rAso' yahA~ kevala yuddha paraka vIra kAvya kA vyaMjaka na raha kara prema paraka geya kAvya kA pratIka bana gayA / 'saMdhi' zabda apabhraMza mahAkAvya ke sarga kA vAcaka na raha kara viziSTa kAvya vidhA kA hI pratIka bana gayA / 'vaupAI saMjJaka kAvya caupAI chanda meM hI na ba~dhA rahA, vaha jIvana kI vyApaka citraNa kSamatA kA pratIka banakara chanda kI rUDha kArA se mukta ho gayA / uparyukta udAharaNoM se spaSTa hai ki jaina kaviyoM ne eka ora kAvya rUpoM kI paramparA ke dharAtala ko vyApakatA dI to dUsarI ora usako bahiraMga se antaraMga kI ora tathA sthUla se sUkSma kI ora bhI khiiNcaa| yahA~ yaha bhI smaraNIya hai jaina kaviyoM ne kevala padya ke kSetra meM hI navIna kAvya rUpa nahIM khar3e kiye varan gadya ke kSetra meM bhI kaI navIna kAvya rUpoM gurvAvalI, paTTAvalI, utpattigraMtha, daphatara bahI, aitihAsika TippaNa gratha prazasti, vacanikA - davAvaita-silekA, bAlAvabodha Adi kI sRSTi kii| yaha sRSTi isalie aura bhI mahatvapUrNa hai kyoMki usake dvArA hindI gadya kA prAcIna aitihAsika vikAsa spaSTa hotA hai / hindI ke prAcIna aitihAsika aura kalAtmaka gadya meM ina kAvya rUpoM kI dena mahatvapUrNa hai / jainadharma kA loka-saMgrAhaka rUpa : dharma kA AvirbhAva jaba kabhI huA viSamatA meM samatA, avyavasthA meM vyavasthA aura apUrNatA meM sampUrNatA sthApita karane ke lie hI huA / ataH yaha spaSTa hai ki isake mUla meM vaiyaktika abhikrama avazya rahA para usakA lakSya samaSTimUlaka hita hI rahA hai, usakA cintana lokahita kI huA hai| bhUmikA para hI agrasara para sAmAnyataH jaba kabhI jainadharma ke loka saMgrAhaka rUpa kI carcA calatI hai taba loga cuppI sAdha lete haiM / isakA kAraNa merI samajha meM zAyada yaha rahA hai ki jainadarzana meM vaiyaktika mokSa kI bAta kahI gaI hai / sAmUhika nirvANa kI bAta nhiiN| para jaba hama jainadarzana kA sampUrNa sandarbhoM meM adhyayana karate haiM to usake loka-saMgrAhaka rUpa kA mUla upAdAna prApta ho jAtA hai | AcArya abhi AcArya pra zrI Ananda grantha AnaMda Jiu 350 phra mypo
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ VIY. zrIAnandathazrAmAtra 110 itihAsa aura saMskRti jayA vira lokasaMgrAhaka rUpa kA sabase bar3A pramANa hai loka-nAyakoM ke jIvana-krama kI pavitratA, unake kAryavyApAroM kI paridhi aura jIvana-lakSya kI vyApakatA / jainadharma ke prAcIna graMthoM meM aise kaI ullekha Ate haiM ki rAjA zrAvaka dharma aMgIkAra kara, apanI sImAoM meM rahate hue, loka-kalyANakArI pravRttiyoM kA saMcAlana evaM prasAraNa karatA hai| para kAla-pravAha ke sAtha usakA cintana bar3hatA calatA hai aura vaha dezavirati zrAvaka se sarvavirati zramaNa bana jAtA hai| sAMsArika mAyAmoha, pArivArika prapaMca, deha-Asakti Adi se virata hokara vaha saccA sAdha, tapasvI aura loka-sevaka bana jAtA hai| isa rUpa yA sthiA apanAte hI usakI dRSTi atyanta vyApaka aura usakA hRdaya atyanta udAra bana jAtA hai| loka-kalyANa meM vyavadhAna paidA karane vAle sAre tatva aba pIche chUTa jAte haiM aura vaha jisa sAdhanA patha para bar3hatA hai, usameM na kisI ke prati rAga hai na dvaSa / vaha sacce arthoM meM zramaNa hai| zramaNa ke lie zamana, samana, samaNa Adi zabdoM kA bhI prayoga hotA hai| unake mUla meM bhI lokasaMgrAhaka vRtti kAma karatI rahI hai| loka-saMgrAhaka vRtti kA dhAraka sAmAnya puruSa ho hI nahIM sktaa| use apanI sAdhanA se viziSTa guNoM ko prApta karanA par3atA hai / krodhAdi kaSAyoM kA zamana karanA par3atA hai, pA~ca indriyoM aura mana ko vazavartI banAnA par3atA hai, zatru-mitra tathA svajana-parijana kI bheda-bhAvanA ko dUra haTokara sabameM samAna mana ko niyojita karanA par3atA hai| samasta prANiyoM ke prati samabhAva kI dhAraNA karanI par3atI hai| tabhI usameM sacce zramaNabhAva kA rUpa ubharane lagatA hai / vaha viziSTa sAdhanA ke kAraNa tIrthakara taka bana jAtA hai| ye tIrthaMkara to lokopadezaka hI hote haiN| isa mahAna sAdhanA ko jo sAdha letA hai, vaha zramaNa bAraha upamAoM se upamita kiyA gayA hai uraga giri jalaNa sAgara Nahatala tarugaNa samAyaM jo hoi| bhamara miya dharaNi jalaruha, ravi pavaNa samoya so samaNo // arthAt jo sarpa, parvata, agni, sAgara, AkAza, vRkSapaMkti, bhramara, maga, pRthvI, kamala, sUrya aura pavana ke samAna hotA hai, vaha zramaNa kahalAtA hai| ye saba upamAyeM sAbhiprAya dI gaI haiN| sarpa kI bhAMti ye sAdhu bhI apanA koI ghara (bila) nahIM banAte / parvata kI bhA~ti ye parISahoM aura upasargoM kI A~dhI se DolAyamAna nahIM hote / agni kI bhAMti jJAna rUpI IMdhana se ye tRpta nahIM hote / samudra kI bhA~ti athAha jJAna ko prApta kara bhI ye tIrthaMkara kI maryAdA kA atikramaNa nahIM karate / AkAza kI bhA~ti ye svAzrayI, svAvalambI hote haiM, kisI ke avalambana para nahIM Tikate / vRkSa kI bhAMti samabhAva pUrvaka dukha-sukha ke tApAtapa ko sahana karate haiN| bhramara kI bhAMti kisI ko binA pIr3A pahu~cAye zarIra-rakSaNa ke lie AhAra grahaNa karate haiM / maga kI bhAMti pApakArI pravRttiyoM ke siha se dUra rahate haiM / pRthvI kI bhAMti zIta, tApa, chadana, bhaMdana Adi kaSTo ko samabhAva pUrvaka sahana karate haiM, kamala kI bhA~ti vAsanA ke kIcar3a aura vaibhava ke jala se alipta rahate haiM / sUrya kI bhAMti svasAdhanA evaM lokopadezanA ke dvArA ajJAnAndhakAra ko naSTa karate haiN| pavana kI bhA~ti sarvatra apratibaddha rUpa se vicaraNa karate haiM / aise zramaNoM kA vaiyaktika svArtha ho hI kyA sakatA hai ?
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainadharma kA sA~skRtika mUlyAMkana 111 ye zramaNa pUrNa ahiMsaka hote haiM / SaTkAya (pRthvI-kAya, apakAya, teukAya, vAyukAya, vanaspati kAya aura trasakAya) jIvoM kI rakSA karate haiN| na kisI ko mArate haiM, na kisI ko mArane kI preraNA dete haiM aura na jo prANiyoM kA vadha karate haiM unakI anumodanA karate haiN| inakA yaha ahiMsA prema atyanta sUkSma aura gambhIra hotA hai| ye ahiMsA ke sAtha-sAtha satya, acaurya, brahmacarya aura aparigraha ke bhI upAsaka hote haiN| kisI kI vastu binA pUche nahIM uThAte / kAminI aura kaMcana ke sarvathA tyAgI hote haiM / AvazyakatA se bhI kama vastuoM kI sevanA karate haiN| saMgraha karanA to inhoMne sIkhA hI nhiiN| ye manasA, vAcA, karmaNA kisI kA vadha nahIM karate, hathiyAra uThAkara kisI atyAcArI-anyAyI rAjA kA nAza nahIM karate, lekina isase unake lokasaMgrahI rUpa meM koI kamI nahIM aatii| bhAvanA kI dRSTi se to usameM aura vaiziSTya AtA hai| ye zramaNa pApiyoM ko naSTa kara unako mauta ke ghATa nahIM utArate varan unheM Atmabodha aura upadeza dekara sahI mArga para lAte haiM / ye pApI ko mArane meM nahIM, use sudhArane meM vizvAsa karate haiM / yahI kAraNa hai ki mahAvIra ne viSadRSTi sarpa caNDakauzika ko mArA nahIM varan apane prANoM ko khatare meM DAla kara, use usake AtmasvarUpa se paricita karAyA / basa phira kyA thA ? vaha viSa se amRta bana gyaa| loka kalyANa kI yaha prakriyA atyanta sUkSma aura gaharI hai / inakA loka-saMgrAhaka rUpa mAnava sampradAya taka hI sImita nahIM hai / ye mAnava ke hita ke lie anya prANiyoM kA balidAna karanA vyartha hI nahIM, dharma ke viruddha samajhate haiM / inakI yaha loka saMgraha kI bhAvanA isIlie janatantra se Age bar3hakara prANatantra taka pahu~cI hai| yadi ayatanA se kisI jIva kA vadha ho jAtA hai yA pramAdavaza kisI ko kaSTa pahu~catA hai to ye una pApoM se dUra haTane ke lie prAtaH sAyaM pratikramaNa (prAyazcita) karate haiM / ye naMge paira paidala calate haiM / gA~va-gA~va aura nagara-nagara meM vicaraNa kara sAmAjika cetanA aura suSupta puruSArtha ko jAgRta karate haiM / cAturmAsa ke alAvA kisI bhI sthAna para niyata vAsa nahIM karate / apane pAsa kevala itanI vastue~ rakhate haiM jinheM ye apane Apa uThAkara bhramaNa kara skeN| bhojana ke lie gRhasthoM ke yahA~ se bhikSA lAte haiM / bhikSA bhI jitanI AvazyakatA hotI hai utanI hI / dUsare samaya ke lie bhojana kA saMcaya ye nahIM karate / rAtri meM na pAnI pIte haiM na kucha khAte haiN| inakI dainikacaryA bhI bar3I pavitra hotI hai / dina-rAta ye svAdhyAya manana-cintana-lekhana aura pravacana Adi meM lage rahate haiN| sAmAnyataH ye pratidina saMsAra ke prANiyoM ko dharma bodha dekara kalyANa ke mArga para agrasara karate haiN| inakA samUcA jIvana loka kalyANa meM hI lagA rahatA hai / isa loka-sevA ke lie ye kisI se kucha nahIM lete| zramaNa dharma kI yaha AcAra niSTha dainandinacaryA isa bAta kA prabala pramANa hai ki ve zramaNa sacce arthoM meM loka-rakSaka aura lokasevI haiN| yadi ApadakAla meM apanI maryAdAoM se tanika bhI idhara-udhara honA par3atA hai to usake lie bhI ye daNDa lete haiM, vrata-pratyAkhyAna karate haiN| itanA hI nahIM, jaba kabhI apanI sAdhanA meM koI bAdhA AtI hai to usakI nivRtti ke lie parISaha aura upasarga Adi kI sevA karate haiN| maiM nahIM kaha sakatA isase adhika AcaraNa kI pavitratA, jIvana kI nirmalatA aura lakSya kI sArvajanatA aura kisa lokasaMgrAhaka kI hogI ? thapa AaramaanindainaindavMAHARAJAMAmanduadcardeendiAAAAAAAmAM.GADADABADAM AcAryapravabhiAcAryapravaraAna zrIAnandagrantha zrAAnandasandha mommahinaraneer mmMayaMaiwomawraxnwwwmein marrmymarws
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ AyAma pravarupa abhinaMdana OD AyAyapravaSa abhinaMdana janava 112 itihAsa aura saMskRti zramaNa dharma ke loka saMgrAhaka rUpa para praznavAcaka cinha isalie lagA huA hai ki usameM sAdhanA kA phala mukti mAnA jAtA hai--aisI mukti jo vaiyakti utkarSa kI carama sImA hai / bauddha dharma kA nirvANa bhI vaiyaktika hai / bAda meM calakara bauddha dharma kI eka zAkhA mahAyAna ne sAmUhika nirvANa kI carcA kI / merI mAnyatA hai ki jaina darzana kI vaiyaktika mukti kI kalpanA sAmAjikatA kI virodhinI nahIM hai / kyoMki zramaNa dharma ne mukti para kisI kA ekAdhikAra nahIM mAnA hai| jo apane Atma-guNoM kA carama vikAsa kara sakatA hai, vaha isa parama pada ko bhI prApta kara sakatA hai aura AtmaguNoM ke vikAsa ke lie samAna avasara dilAne ke lie jainadharma hamezA saMgharSa zIla rahA hai / bhagavAna mahAvIra ne Izvara ke rUpa ko ekAdhikAra ke kSetra se bAhara nikAla kara samasta prANiyoM kI AtmA meM utaaraa| AvazyakatA isa bAta kI hai ki prANI sAdhanA patha para bar3ha ske| sAdhanA ke patha para jo bandhana aura bAdhA thI, use mahAvIra ne tor3a giraayaa| jisa parama pada kI prApti ke lie ve sAdhanA kara rahe the, jisa sthAna ko unhoMne amara sukha kA ghara aura ananta Ananda kA AvAsa mAnA, usake dvAra sabake lie khola diye / dvAra hI nahIM khole, vahA~ taka pahu~cane kA rAstA bhI batalAyA / jaina darzana mAnava zarIra aura deva zarIra ke sambandha meM jo cintana calA hai, usase bhI lokasaMgrAhaka vRtti kA patA calatA hai| parama zakti aura paramapada kI prApti ke lie sAdhanA aura puruSArtha kI jarUrata par3atI hai / yaha puruSArtha kartavya kI pukAra aura balidAna kI bhAvanA mAnava ko hI prApta hai, deva ko nahIM / deva-zarIra meM vaibhava vilAsa ko bhogane kI zakti to hai para naye puNyoM ke saMcaya kI tAkata nahIM / devatA jIvana-sAdhanA ke patha para bar3ha nahIM sakate, kevala usakI U~cAI ko sparza kara sakate haiM / karmakSetra meM bar3hane kI zakti to mAnava ke pAsa hI hai / isIlie jainadharma meM bhAgyavAda ko sthAna nahIM hai / vahA~ karma kI hI pradhAnatA hai / vaidika dharma meM jo sthAna stuti prArthanA aura upAsanA ko diyA gayA hai vahI sthAna zramaNa dharma meM samyagdarzana, samyagjJAna aura samyagcAritra ko milA hai / samagra rUpa se yaha kahA jA sakatA hai ki zramaNa dharma kA lokasaMgrAhaka rUpa sthUla kI apekSA sUkSma adhika hai, bAhya kI apekSA, Antarika adhika hai / usameM devatA banane ke lie jitanI tar3apa nahIM, utanI tar3apa saMsAra ko kaSAya Adi pApa karmoM se mukta karAne kI hai / isa mukti ke lie vaiyaktika abhikrama kI upekSA nahIM kI jA sakatI jo jaina sAdhanA ke loka saMgrAhaka rUpa kI nIMva hai / jainadharma- jIvana - sampUrNatA kA himAyatI : sAmAnyataH yaha kahA jAtA hai ki jainadharma ne saMsAra ko dukhamUlaka batAkara nirAzA kI bhAvanA phailAI hai, jIvana meM saMyama aura virAga kI adhikatA para bala dekara usakI anurAga bhAvanA aura kalA prema ko kuMThita kiyA / para yaha kathana sAdhAra nahIM hai, bhrAMtimUlaka hai| yaha ThIka hai ki jainadharma ne saMsAra ko dukhamUlaka mAnA, para kisalie ? akhaNDa Ananda kI prApti ke lie, zAzvata sukha kI upalabdhi ke lie / yadi jainadharma saMsAra ko dukhapUrNa mAna kara hI ruka jAtA, sukha prApti kI khoja nahIM karatA, usake lie sAdhanA mArga kI vyavasthA nahIM detA to hama use nirAzAvAdI kaha sakate the, para usameM to mAnava ko
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainadharma kA sAMskRtika mUlyAMkana 113 mahAtmA banane kI, AtmA ko paramAtmA banAne kI AsthA kA bIja chipA huA hai / devavAda ke nAma para apane ko akSama aura nirbala samajhI jAne vAlI janatA ko kisane Atma jAgRti kA sandeza diyA ? kisane usake hRdaya meM chipe hue puruSArtha ko jagAyA ? kisane use apane bhAgya kA vidhAtA banAyA ? jainadharma kI yaha vicAradhArA yugoM bAda Aja bhI buddhijIviyoM kI dharohara bana rahI hai, saMskRti ko vaijJAnika dRSTi pradAna kara rahI hai / yaha kahanA bhI ki jainadharma nirA nivRttimUlaka hai, ThIka nahIM hai / jIvana ke vidhAna pakSa ko bhI usane mahatva diyA hai / isa dharma ke upadezaka tIrthaMkara laukika alaukika vaibhava ke pratIka haiM / dehika dRSTi se ve ananta bala, ananta saundarya aura ananta parAkrama ke dhanI hote haiM / indrAdi milakara unake paMca kalyANaka mahotsavoM kA Ayojana karate haiM / upadeza dene kA unakA sthAna ( samavasaraNa) kalAkRtiyoM se alaMkRta hotA hai / jainadharma ne jo nivRttimUlaka bAteM kahI haiM, ve kevala ucchRMkhalatA aura asaMyama ko rokane ke lie hI haiM / jaina dharma kI kalAtmaka dena apane Apa meM mahatvapUrNa aura alaga se adhyayana kI apekSA rakhatI hai / vAstukalA ke kSetra meM vizAlakAya kalAtmaka mandira, meruparvata kI racanA, nandIzvara dvIpa va samavasaraNa kI racanA, mAnastambha, caitya, stUpa Adi ullekhanIya haiN| mUrtikalA meM vibhinna tIrthaMkaroM kI mUrtiyoM ko dekhA jA sakatA hai / citrakalA meM bhitticitra, tAr3apatrIya citra, kASThacitra, lipicitra, vastra para citra Azcarya meM DAlane vAle haiM / isa prakAra nivRtti aura pravRtti kA samanvaya kara jaina dharma ne saMskRti ko lacIlA banAyA hai / usakI kaThoratA ko kalA kI bA~ha dI hai to usakI komalatA ko saMyama kA AvaraNa / isI lie vaha Aja bhI jItI-jAgatI hai / Adhunika bhArata ke navanirmANa meM yoga : Adhunika bhArata ke navanirmANa kI sAmAjika, dhArmika, zaikSaNika, rAjanaitika aura Arthika pravRttiyoM meM jaina dharmAvalambiyoM kI mahatvapUrNa bhUmikA rahI hai / aNuvrata Andolana isI cetanA kA pratIka hai / adhikAMza sampanna jaina zrAvaka apanI Aya kA eka nizcita bhAga lokopakArI pravRttiyoM meM vyaya karane ke vratI rahe haiM / jIvadayA, pazubali niSedha, svadharmI vAtsalyaphaMDa, vidhavAzrama, vRddhAzrama, jaisI aneka pravRttiyoM ke mAdhyama se asahAya logoM ko sahAyatA milI hai| samAja meM nimna aura ghRNita samajhe jAne vAle khaTIka jAti ke bhAiyoM meM pracalita kuvyasanoM ko miTA kara unheM sAtvika jIvana jIne kI preraNA dene vAlA dharmapAla pravRtti kA racanAtmaka kAryakrama ahiMsaka samAja racanA kI dRSTi se vizeSa mahatvapUrNa hai / laukika zikSaNa ke sAtha-sAtha naitika zikSaNa ke lie deza ke vibhinna kSetroM meM kaI jaina zikSaNa saMsthAyeM, svAdhyAya-zivira aura chAtrAvAsa kAryarata haiN| nirdhana aura medhAvI chAtroM ko apane zikSaNa meM sahAyatA pahu~cAne ke lie vyaktigata aura sAmAjika stara para bane kaI dhArmika aura pAramArthika TrasTa haiM, jo chAtravRttiyA~ aura RNa dete haiM / jana svAsthya ke sudhAra kI dizA meM bhI jainiyoM dvArA vibhinna kSetroM meM kaI aspatAla aura auSadhAlaya khole gaye haiM, jahA~ rogiyoM ko niHzulka tathA riyAyatI daroM para cikitsA suvidhA pradAna kI jAtI hai / AcArya pravara mebensver Adi www.y lo Feng pravarupa abhinaMdana
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ Gondwa namandASAJANIMAL --MARAirAmAnamJina JABANNAMAAJAJAPADAMODALODANADOData..... AcAryapravara AbhAcAryapravabhiH AAAnandakA wamirmwarwINirviewYYYYIMMINMmwwwmIYAviaawar 114 itihAsa aura saMskRti jaina sAdhu aura sAdhviyA~ varSARtu ke cAra mahinoM meM padayAtrA nahIM krte| ve eka hI sthAna para Thaharate haiM jise cAturmAsa karanA kahate haiN| isa kAla meM jaina loga tapa, tyAga, pratyAkhyAna, saMgha-yAtrA, tIrthayAtrA, muni-darzana, upavAsa, Ayambila, mAsakhamaNa, saMvatsarI, kSamAparva jaise vividha upAsanA-prakAroM dvArA AdhyAtmika jAgati ke vividha kAryakrama banAte haiN| isase vyaktigata jIvana nirmala svastha aura udAra banatA hai, tathA sAmAjika jIvana meM baMdhutva, maitrI, vAtsalya jaise bhAvoM kI vRddhi hotI hai / adhikAMza jainadharmAvalambI kRSi, vANijya aura udyoga para nirbhara haiN| deza ke vibhinna kSetroM meM ye phaile hue haiM / baMgAla, bihAra, tamilanADu, mahArASTra, Adi pradezoM meM inake bar3e-bar3e udyoga-pratiSThAna haiN| apane Arthika saMgaThanoM dvArA inhoMne rASTrIya utpAdana to bar3hAyA hI hai, deza ke lie videzI mudrA arjana karane meM bhI inakI vizeSa bhUmikA rahI hai| jaina saMskAroM ke kAraNa maryAdA se adhika Aya kA upayoga ve sArvajanika stara ke kalyANa kAryoM meM karate rahe haiN| rAjanItika cetanA ke vikAsa meM bhI jainiyoM kA sakriya yoga rahA hai| bhAmAzAha kI paramparA ko nibhAte hue kaiyoM ne rASTrIya rakSAkoSa meM puSkala rAzi samarpita kI hai| svatantratA se pUrva dezI riyAsatoM meM kaI jaina zrAvaka rAjyoM ke dIvAna aura senApati jaise mahatvapUrNa padoM para kArya karate rahe haiN| svatantratA saMgrAma meM kSetrIya AndolanoM kA netRtva bhI unhoMne saMbhAlA hai| ahiMsA, satyAgraha, bhUmidAna, sampattidAna, bhUmi sImAbandI, Ayakara praNAlI, dharma nirapekSatA, jaise siddhAntoM aura kAryakramoM meM jainadarzana kI bhAvadhArA nyUnAdhika rUpa se preraka kAraNa rahI hai| prAcIna sAhitya ke saMrakSaka ke rUpa meM jaina dharma kI vizeSa bhUmikA rahI hai| jaina sAdhuoM ne na kevala maulika sAhitya kI sarjanA kI varan jIrNazIrNa durlabha granthoM kA pratilekhana kara unakI rakSA kI ora sthAna-sthAna para grantha bhaMDAroM kI sthApanA kara, isa amUlya nidhi ko surakSita rkhaa| rAjasthAna aura gujarAta ke jJAna bhaMDAra isa dRSTi se rASTra kI amUlya nidhi haiN| mahatvapUrNa granthoM ke prakAzana kA kArya bhI jaina zodha saMsthAnoM ne aba apane hAtha meM liyA hai| jaina patra-patrikAoM dvArA bhI vaiyaktika, pArivArika, sAmAjika, aura rASTrIya jIvana ko svastha aura sadAcAra yukta banAne kI dizA meM bar3I preraNA aura zakti milatI rahI hai| kula milAkara kahA jA sakatA hai ki jaina dharma kI dRSTi rASTra ke sarvAMgINa vikAsa para rahI hai| usane mAnava-jIvana kI saphalatA ko hI mukhya nahIM mAnA, usakA bala rahA usakI sArthakatA aura Atma-zuddhi pr|