Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharma aura vidyAkA tIrtha vaizAlI / upasthita jano, jabase vaizAlI saMghakI pravRttiyoM ke bAremeM thor3A bahuta jAnatA rahA hU~ tabhI se usake prati merA sadbhAva uttarottara bar3hatA rahA haiM / yaha sadbhAva Akhira mujhe yahA~ lAyA hai / maiMne socakara yahI taya kiyA ki agara saMghake prati sadbhAva prakaTa karanA ho to mere lie saMtoSaprada mArga yahI hai ki maiM apane jIvana meM adhika bAra nahIM to kasase kama eka bAra, usakI pravRttiyoM meM sIdhA bhAga lU~ / saMgha ke saMcAlakoMke prati zrAdara va kRtajJatA darzAnekA bhI sIdhA mArga yahI hai | mAnava mAtrakA tIrtha dIrghatapasvI mahAvIrakI janma bhUmi aura tathAgata buddhakI upadeza - bhUmi honeke kAraNa vaizAlI videhakA pradhAna nagara rahA hai| yaha kevala jainoM aura bauddhakA hI nahIM, para mAnava jAtikA eka tIrtha bana gayA hai / ukta donoM zramaNavIroMne karuNA tathA maitrIkI jo virAsata apane-apane tatkAlIna saMghoM ke dvArA mAnava jAtiko dI thI usIkA kAlakramase bhArata aura bhArata ke bAhara itanA vikAsa huA hai ki AjakA koI bhI mAnavatAvAdI vaizAlIke itihAsake prati udAsIna raha nahIM sakatA / mAnavajIvana meM saMbaMdha to aneka haiM, parantu cAra saMbaMdha aise haiM jo dhyAna khIMcate haiM -- rAjakIya, sAmAjika, dhArmika aura vidyAviSayaka / inameM se pahale do sthira nahIM | do mitra narapati yA do mitra rAjya kabhI mitratAmeM sthira nahIM / do parasparake zatru bhI acAnaka hI mitra bana jAte haiM, itanA hI nahIM zAsita zAsaka bana jAtA hai aura zAsaka zAsita / sAmAjika saMbaMdha kitanA hI nikaTakA aura raktakA ho tathApi yaha sthAyI nahIM / hama do cAra pIr3hI dUrake saMbaMdhiyoMko akasara bilakula bhUla jAte haiM / yadi saMbaMdhiyoMke bIca sthAna kI dUrI huI yA AnA-jAnA na rahA taba to bahudhA eka kuTumba ke vyakti bhI pArasparika saMbaMdhako bhUla jAte haiM / parantu dharma aura vidyAke saMbaMdhakI bAta nirAlI hai / kisI eka dharmakA anugAmI bhASA, jAti, deza, Adi bAtoM meM usI dharmake dUsare anugAmiyoMse bilkula hI judA ho taba bhI unake bIca dharmakA tAMtA aisA hotA hai: mAnoM ve eka hI kuTumba ke hoM / cIna, tibbata jaise dUravartI dezoMkA bauddha jana salona barmA Adi ke bauddhoM se milegA taba vaha zrAtmIyatAkA anubhava karegA |
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratameM janmA aura palA musalamAna makkA-madInAke musalamAna araboMse ghanichatA maanegaa| yaha sthiti saba dharmoM kI akasara dekhI jAtI hai| gujarAta, rAjasthAna, dUra dakSiNa, karNATaka Adi ke jaina kitanI hI bAtoM meM bhinna kyoM na hoM para ve saba bhagavAn mahAvIrake dharmAnuyAyIke nAne apane meM pUrNa ekatAkA anubhava karate haiN| bhagavAn mahAvIrake ahiMsApradhAna dharmakA poSaNa, pracAra vaizAlI aura videhameM hI mukhyatayA huaA hai| jaise cInI barmI Adi bauddha, sAranAtha, gayA Adi ko apanA hI sthAna samajhate haiM, vaise hI dUra-dUrake jaina mahAvIrake janmasthAna vaizAlIko bhI mukhya dharmasthAna samajhate haiM aura mahAvIra ke dharmAnugAmI ke nAte vaizAlImeM aura vaise hI anya tIrthoM meM bihAra meM milate haiN| unake lie bihAra aura khAsakara vaizAlI makkA yA jeruselama hai| yaha dhArmika saMbaMdha sthAyI hotA hai / kAlake aneka thaper3e bhI ise tINa nahIM kara sake haiM aura na kabhI kSINa kara skeNge| balki jaise-jaise ahiMsAkI samajha aura usakA pracAra bar3hatA jAegA vaise-vaise zAtRputra mahAbIrakI yaha janmabhUmi vizeSa aura vizeSa tIrtharUpa banatI jaaegii| ___hama loga pUrvake nivAsI haiM / sokreTisa, pleTo, erisToTela Adi pazcimake nivAsI / buddha, mahAvIra, kaNAda, akSapAda, zaMkara, vAcaspati Adi bhAratake sapUta haiM, jinakA yUropa, amerikA Adi dezoMse koI vAstA nahI / phira bhI pazcima aura pUrva ke saMbandhako kabhI kSINa na hone denevAlA tattva kauna hai, aisA koI prazna kare to isakA javAba eka hI hai ki vaha tasva hai vidyAkA | jude-jude dharmavAle bhI vidyAke nAte eka ho jAte haiN| lar3AI, Arthika khIMcAtAnI, matAndhatA zrAdi aneka vighAtaka zrAsurI tattva aAte haiM to bhI vidyA hI aisI cIja hai jo saba judAiyoM meM bhI manaSya-manuSyako eka dUsareke prati zrodarazIla banAtI hai| agara vidyAkA saMbandha aisA ujjvala aura sthira hai to kahanA hogA ki vidyAke nAte bhI vaizAlI-videha aura bihAra sabako eka sUtrameM piroegA kyoMki vaha vidyAkA bhI tIrtha hai / mahAtmA gAMdhIjIne ahiMsAkI sAdhanA zurU to kI dakSiNa aphrIkAmeM, para usa anokhe RSi-zastrakA sIdhA prayoga unhoMne pahale pahala bhArata meM zurU kiyA, isI videha kSetra meM / prajAkI antazcetanAmeM jo ahiMsAkI virAsata suSupta par3I thI, vaha gAMdhIjIkI eka mauna pukArase jaga uTho aura kevala bhAratakA hI nahIM para duniyA-bharakA dhyAna dekhate-dekhate campArana-bihArakI ora AkRSTa huaa| aura mahAvIra tathA buddhake samayameM jo camatkAra isa videhameM hue the vahI gAMdhI. jIke kAraNa bhI dekhane meM Ae / jaise aneka kSatriyaputra, gRharatiputra aura
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ brAhmaNaputra tathA putriyA~ buddha va mahAvIrake pIche pAgala hokara nikala par3e the vaise hI kaI adhyApaka, vakIla, jamIMdAra aura anya samajhadAra strI-puruSa gAMdhIjIke prabhAvameM Ae / jaise usa purAne yuga meM karuNA tathA maitrIkA sArvatrika pracAra karaneke lie saMgha bane the vaise hI satyAgrahako sArvatrika banAneke gAMdhIjIke svapnameM sIdhA sAtha denevAloMkA eka bar3A saMgha banA jisameM vaizAlI-videha yA bihArake sapUtoMkA sAtha bahuta mahattva rakhatA hai| isIse maiM navayugIna dRSTise bhI isa sthAnako dharma tathA vidyAkA tIrtha samajhatA huuN| aura isI bhAvanAse maiM saba kucha socatA huuN| __ maiM kAzImeM adhyayana karate samaya Ajase 46 varSa pahale sahAdhyAyioM aura jaina sAdhuoMke sAtha paidala calate-calate usa kSatriyakuNDameM bhI yAtrAkI dRSTise AyA thA jise aAjakala jaina loga mahAvIrakI janmabhUmi samajhakara vahA~ yAtrAke lie pAte haiM aura lakkhIsarAya jaMkzanase jAyA jAtA hai| yaha merI bihArakI sarva prathama dharmayAtrA thii| isake bAda arthAt karIba 43 varSake pUrva maiM mithilA-videhameM aneka bAra par3hane gayA aura kaI sthAnoM meM kaI bAra ThaharA bhii| yaha merI videhakI vidyAyAtrA thii| usa yuga aura isa yugake bIca bar3A zrantara ho gayA hai / aneka sAdhana maujUda rahanepara bhI usa samaya jo bAteM mujhe zAta na thI vaha thor3e bahuta pramANameM jJAta huI haiM aura jo bhAvanA sAmpradAyika dAyareke kAraNa usa samaya astitvameM na thI Aja usakA anubhava kara rahA huuN| aba to maiM spaSTa rUpase samajha sakA hU~ ki mahAvIrakI janmabhUmi na to vaha licchuAr3a yA parvatIya kSatriyakuNDa hai aura na nAlandAke nikaTakA kuNDalagrAma hii| Ajake basAr3hakI khudAImeMse itane adhika pramANa upalabdha hue haiM aura ina pramANoMkA jaina-bauddha paramparAke prAcIna zAstroMke ullekhoMke sAtha itanA adhika mela baiThatA hai tathA phAhiyAna hyuenasaMga jaise pratyakSadarzI yAtriyoM ke vRttAntoMke sAtha adhika saMvAda hotA hai ki yaha saba dekhakara mujhako usa samaya ke apane ajJAnapara ha~sI hI nahIM tarasa bhI zrAtA hai / aura sAtha hI sAtha satyakI jAnakArIse asAdhAraNa khuzI bhI hotI hai / vaha satya yaha hai ki basAr3hake kSetrameM jo vAsukuNDa nAmaka sthAna hai vahI sacamuca kSatriyakuNDa hai| vibhinna paraMparAoMkI ekatA bhArata meM aneka dharma paramparAe~ rahI haiN| brAhmaNa paramparA mukhyatayA vaidika hai jisakI kaI zAkhAe~ haiM / zramaNa paramparAkI bhI jaina, bauddha, prAjIvaka, prAcIna sAMkhya-yoga Adi kaI zAkhAe~ haiN| ina saba paramparAoMke zAstrameM, guruvarga aura saMdhau, AcAra-vicArameM utthAna-patana aura vikAsa-hAsameM itanI adhika
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ aitihAsika bhinnatA hai ki usa-usa paramparAmeM janmA va palA huA aura usa. usa paramparAke saMskArase saMskRta huzrA koI bhI vyakti sAmAnya rUpase una saba paramparAaoMke antastala meM jo vAstavika ekatA hai, use samajha nahIM pAtA / sAmAnya vyakti hamezA bhedapoSaka sthUla staroM meM hI phaMsA rahatA hai para tatvaciMtaka aura puruSArthI vyakti jaise-jaise gaharAIse nirbhayatApUrvaka socatA hai vaise-vaise usako Antarika satyakI ekatA pratIta hone lagatI hai aura bhASA, AcAra, saMskAra Adi saba bheda usakI pratItimeM bAdhA nahIM DAla sakate / mAnava cetanA aAkhira mAnava-cetanA hI hai, pazucetanA nhiiN| jaise-jase usake Uparase prAva raNa haTate jAte haiM vaise-vaise vaha adhikAdhika satyakA darzana kara pAtI hai / hama sAmpradAyika dRSTise mahAvIrako alaga, buddha ko alaga aura upaniSad ke RSiyoMko alaga samajhate haiM, para agara gaharAIse dekheM to una sabake maulika satyameM zabdamedake sivA aura meda na paayeNge| mahAvIra mukhyatayA ahiMsAkI paribhASAmeM saba bAteM samajhAte haiM to buddha tRSNAtyAga aura maitrIkI paribhASAmeM apanA sandeza dete haiM / upaniSadake RSi avidyA yA azAna nivAraNako dRSTise cintana upasthita karate haiN| ye saba eka hI satyake pratipAdanakI judI-judI rItiyA~ haiM; judI judI bhASAe~ haiM / ahiMsA taba taka siddha ho hI nahIM sakatI jaba taka tRSNA ho / tRSNAtyAgakA dUsarA nAma hI to ahiMsA hai| azAnakI vAstavika nivRtti binA hue na to ahiMsA siddha ho sakatI hai aura na tRSNA kA tyAga hI sambhava hai| dharmaparamparA koI bhI kyoM na ho, agara vaha sacamuca dharmaparamparA hai to usakA mUla tattva anya vaisI dharmaparamparAoM se judA ho hI nahIM sktaa| mUla tattva kI judAI kA artha hogA ki satya eka nahIM / para pahu~ce hue sabhI RSiyoMne kahA hai ki satyake AviSkAra anekadhA ho sakate hai para satya to akhaNDita eka hI hai / maiM apane chappana varSake thor3e bahuta adhyayana-cintanase isI natIje para pahu~cA hU~ ki panthabheda kitanA hI kyoM na ho para usake mUla meM eka hI satya rahatA hai | Aja maiM isI bhAvanAse mahAvIrakI janmajayantIke sthUla mahotsavameM bhAga le rahA huuN| merI dRSTimeM mahAvIrakI jayantIkA artha hai unakI ahiMsAsiddhikI jayantI / aura ahiMsAsiddhikI jayantImeM zranyAnya mahApuruSoMkI sadguNasiddhi apane zrApa samA jAtI hai / agara vaizAlIke A~ganameM khar3e hokara hama loga isa vyApaka bhAvanAkI pratIti na kara sake to hamArA jayantI-utsava nae yugakI mA~gako siddha nahIM kara sktaa| rAjyasaMgha aura dharmasaMgha vaizAlI abhinandana grantha tathA judI-judI patrikAyoMke dvArA vaizAlIkA
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ 53 paurANika aura aitihAsika paricaya itanA adhika mila jAtA hai ki isameM vRddhi karane jitanI naI sAmagrI abhI nahIM hai / bhagavAn mahAvIra kI jIvanI bhI usa abhinandana grantha meM saMkSepa se AI hai / yahA~ mujhako aisI kucha bAteM kahanI haiM jo vaise mahAtmAnoMkI jIvanIse phalita hotI haiM aura jo hameM isa yuga meM turanta kAmakI bhI haiM / mahAvIra ke samaya meM vaizAlIke aura dUsare bhI gaNarAjya the jo tatkAlIna prajAsattAka rAjya hI the para una gaNarAjyoMkI saMghadRSTi apane taka hI sImita thI / isI tarahase usa samaya ke jaina, bauddha, zrAjIvaka Adi aneka dharmasaMgha bhI the jinakI saMghaSTa bhI apane-apane taka hI sImita thI / purAne gaNarAjyoMkI saMghadRSTikA vikAsa bhArata-vyApI naye saMgharAjyarUpameM hutrA hai jo eka prakAra se hiMsAkA hI rAjakIya vikAsa hai| aba isake sAtha purAne dharmasaMgha tabhI mela khA sakate haiM yA vikAsa kara sakate haiM jaba una dharmasaMghoM meM bhI mAnavatAvAdI saMghadRSTikA nirmANa ho aura tadanusAra sabhI dharmasaMgha apanA-apanA vidhAna badalakara eka lakSyagAmI hoM / yaha ho nahIM sakatA ki bhAratakA rAjyataMtra to vyApaka rUpase cale aura panthoke dharmasaMgha purAne Dharre para caleM / Akhirako . rAjyasaMgha aura dharmasaMgha donoMkA pravRtti kSetra to eka akhaMDa bhArata hI hai / aisI sthiti meM agara saMgharAjyako ThIka tarahase vikAsa karanA hai aura janakalyANa meM bhAga lenA hai to dharmasaMghake puraskartA ko bhI vyApaka dRSTise socanA hogA / agara ve aisA na kareM to apane-apane dharmasaMghako pratiSThita va jIvita rakha nahIM sakate yA bhArata ke saMgharAjyako bhI jIvita rahane na deMge / isalie hameM purAne gaNarAjyako saMghadRSTi tathA panthoMkI saMghaha STikA isa yuga meM aisA sAmaJjasya karanA hogA ki dharmasaMgha bhI vikAsake sAtha jIvita raha sake aura bhAratakA saMgharAjya bhI sthira raha sake | bhAratIya saMgharAjyakA vidhAna sAmpradAyika hai isakA artha yahI hai ki saMgharAjya kisI eka dharma meM baddha nahIM hai / isameM laghumatI bahumatI sabhI choTebar3e dharma pantha samAna bhAva se apanA-apanA vikAsa kara sakate haiN| jaba saMgharAjyakI nIti itanI udAra hai taba hareka dharma paramparAkA kartavya apane zrApa sunizcita ho jAtA hai ki pratyeka dharma paramparA samagra janahitakI dRSTise saMgharAjyako saba tarahase dRr3ha banAnekA khayAla rakkhe aura prayatna kre| koI bhI laghu yA bahumatI dharma paramparA aisA na soce aura na aisA kArya kare ki jisase rAjyakI kendrIya zakti yA prAntika zaktiyA~ nirbala ho / yaha tabhI sambhava hai jaba ki pratyeka dharma paramparA ke javAbadeha samajhadAra tyAgI yA gRhastha anuyAyI apanI
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ dRSTiko vyApaka banAe~ aura kevala saMkucita dRSTi se apanI paramparAkA hI vicAra na kreN| dharma paramparAoMkA purAnA itihAsa hameM yahI sikhAtA hai / gaNatantra, rAjatantra ye sabhI ApasameM lar3akara antameM aise dharAzAyI ho gae ki jisase videziyoMko bhAratapara zAsana karanekA maukA milaa| gA~dhIjIkI ahiMsAdRSTine usa truTi ko dUra karanekA prayatna kiyA aura anta meM 27 prAntIya ghaTaka rAjyoMkA eka kendrIya saMgharAjya kAyama huzrA jisameM sabhI prAntIya logoM kA hita surakSita rahe aura bAharake bhaya sthAnoMse bhI bacA jA ske| aba dharma paramparAoMko bhI ahiMsA, maitrI yA brahmabhAvanAke zrAdhArapara aisA dhArmika vAtAvaraNa banAnA hogA ki jisameM koI eka paramparA anya paramparAaoke saMkaTako apanA saMkaTa samajhe aura usake nivAraNake lie vaisA hI prayatna kare jaisA apanepara Aye saMkaTake nivAraNa ke lie| hama itihAsase jAnate haiM ki pahale aisA nahIM huaa| phalataH kabhI eka to kabhI dUsarI paramparA bAharI aAkramaNoMkA zikAra banI aura kama jyAdA rUpameM sabhI dharma paramparAoMkI sAMskRtika aura vidyAsampattiko sahanA pdd'aa| somanAtha, rudramahAlaya aura ujayinIkA mahAkAla tathA kAzI zrAdike vaiSNava, zaiva zrAdi dhAma ityAdi para jaba saMkaTa zrAe taba agara anya paramparAoMne prANArpaNase pUrA sAtha diyA hotA to ve dhAma baca jAte / nahIM bhI bacate to saba paramparAzrIkI ekatAne virodhiyoMkA hausalA jarUra DhIlA kiyA hotA / sAranAtha, nAlandA, udantapurI, vikramazilA zrAdike vidyAvihAroMko bakhtiyAra khilajI kabhI dhvasta kara nahIM pAtA agara usa samaya bauddhetara paramparAe~ usa Aphatako apanI samajhatI / pATana, sAraGgA, sAMcora, zrAbU , jhAlora Adike zilpasthApatyapradhAna jaina mandira bhI kabhI naSTa nahIM hote / aba samaya badala gayA aura hameM purAnI truTiyoMse sabaka sIkhanA hogA / sAMskRtika aura dhArmika sthAnoMke sAtha-sAtha aneka jJAnabhaNDAra bhI naSTa hue / hamArI dharma paramparAoMkI purAnI dRSTi badalanI ho to hameM nIce likhe anusAra kArya karanA hogA / (1) pratyeka dharmaparamparAko dUsarI dharmaparamparAnoMkA utanA hI Adara karanA cAhie jitanA vaha apane bAremeM cAhatI hai / (2) isake liye guruvarga aura paNDitavarga sabako aApasameM milane-julane ke prasaMga paidA karanA aura udAradRSTi se vicAra vinimaya karanA / jahA~ aikamatya na ho vahA~ vivAdameM na par3akara sahiSNutAkI vRddhi karanA / dhArmika aura sAMskRtika adhyayana adhyApanakI paramparAtroMko itanA vikasita karanA ki
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ jisameM kisI eka dharmaparamparAkA anuyAyI anya dharmaparamparAoM kI bAtoMse sarvathA anabhijJa na rahe aura unake mantavyoMko galata rUpa meM na samajhe / isake lie aneka vizvavidyAlaya mahAvidyAlaya jaise zikSAkendra baneM haiM jahA~ itihAsa aura tulanA dRSTise dharmaparamparAoMoMkI zikSA dI jAtI hai / phira bhIM apane deza meM aise saikar3oM nahIM hajAroM choTe-bar3e vidyAdhAma, pAThazAlAe~ Adi haiM jahA~ kevala sAmpradAyika dRSTise usa paramparAkI ekAMgI zikSA dI jAtI hai / isakA natIjA bhI yahI dekhane meM zrAtA hai ki sAmAnya janatA aura hareka paramparA ke guru yA paNDita bhI usI duniyA meM jI rahe haiM jisake kAraNa saba dharmaparamparAe~ nisteja aura mithyAbhimAnI ho gaI haiM / * vidyAbhUmi - videha vaizAlI - videha - mithilAke dvArA aneka zAstrIya vidyAoM ke viSaya meM bihAra kA jo sthAna hai vaha hameM purAne grIsakI yAda dilAtA hai| upaniSadoMke upalabdha bhASyoM ke prasiddha prasiddha zrAcArya bhale hI dakSiNa meM hue hoM para upaniSadoM ke AtmatattvaviSayaka aura advaitasvarUpaviSayaka aneka gambhIra cintana- videha ke janakakI sabhA meM hI hue haiM jina cintanoMne kevala purAne zrAcAyakA hI nahIM para Adhunika deza-videza ke aneka vidvAnoMkA bhI dhyAna khIMcA hai / buddhane dharma aura vinayake bahuta bar3e bhAgakA asalI upadeza bihAra ke jude jude sthAnoM meM hI kiyA haiM; itanA hI nahIM balki bauddha tripiTakakI sArI saMkalanA bihArakI tIna saMgItiyoMmeM hI huI hai / jo tripiTaka bihAra ke sapUtoMke dvArA hI eziyA ke dUradUra agamya bhAgoM meM bhI pahu~ce haiM aura jo isa samayakI aneka bhASAoM meM rUpAntarita bhI hue haiN| inhIM tripiTakoMne saikar3oM yUropIya vidvAnoMko apanI ora khIMcA aura jo kaI yUropIya bhASAoM meM rUpAntarita bhI hue| jaina paramparAke mUla zrAgama pIchese bhale hI pazcima aura dakSiNa bhAratake jude jude bhAgoM meM pahu~ce hoM, saMkalita va lekhabaddha bhI hue hoM para unakA udgama aura prArambhika saMgrahaNa tathA saMkalana to bihAra meM hI huA hai / bauddha saMgItikI taraha prathama jaina saMgIti t bhI bihAra meM hI milI thI / cANakya ke arthazAstrakI aura sambhavataH kAmazAstrakI janmabhUmi bhI bihAra hI haiN| hama jaba dArzanika, sUtra aura vyAkhyA graMthoMkA vicAra karate haiM taba to hamAre sAmane bihArakI vaha prAcIna pratibhA mUrtta hokara upasthita hotI hai / kaNAda aura akSapAda hI nahIM para una donoMke vaizeSika - nyAya darzanake bhASya, vArtika, TIkA, upaTIkA zrAdi sAre sAhitya parivAra ke praNetA bihAra meM hI, khAsakara videha mithilAmeM hI hue haiM / sAMkhya, yoga paramparAke mUla cintaka aura anyakAra evaM vyAkhyAkAra bihAra
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ meM yA bihArakI sImAke AsapAsa hI hue haiM / mere khyAla se mImAMsAkAra jaiminI aura bAdarAyaNa bhI bihArake hI hone cAhie / pUrvottara mImAMsAke aneka dhurINa pramukha vyAkhyAkAra mithilAmeM hI hue haiM jo eka bAra saikar3oM mImAMsaka vidvAnoMkA dhAma mAnI jAtI thI / baMgAla, dakSiNa zrAdi anya bhAgoMmeM nyAya vidyAkI zAkhA-prazAkhAe~ phUTI haiM para unakA mUla to mithinA hI hai / vAcaspati, udayana, gaMgeza Adi prakANDa vidvAnoMne dArzanika vidyAkA itanA adhika vikAsa kiyA hai ki jisakA asara pratyeka dharmaparamparApara par3A hai| takSazilAke dhvaMsake bAda jo bauddha vihAra sthApita hue unake kAraNa to vihAra kAzI bana gayA thaa| nAlandA, vikramazIlA, udantapurI jaise bar3e bar3e bihAra aura jagattala jaise sAdhAraNa vihArameM basanevAle bhikSukoM aura anya duveka mizra jaise brAhmaNa vidvAnoMne jo saMskRta bauddha sAhityakA nirmANa kiyA hai usakI gaharAI, sUkSmatA aura bahuzrutatA dekhakara Aja bhI bihAra ke prati zrAdara umar3a pAtA hai| yaha bAta bhalI-bhA~ti hamAre lakSameM pA sakatI hai ki bihAra dharmakI taraha vidyAkA bhI tIrtha rahA hai| vidhAkendroM meM sarva-vidyAbhoMke saMgrahako AvazyakatA jaisA pahale sUcita kiyA hai ki dharmaparamparAaoMkI apanI dRSTikA tathA vyavahAroMkA yugAnurUpa vikAsa karanA hI hogaa| vaise hI vidyAoMkI saba paramparAoMko bhI apanA teja kAyama rakhane aura bar3hAneke lie adhyayana-adhyApanakI praNAlIke viSayameM nae sire se socanA hogA / prAcIna bhAratIya vidyAe~ kula milAkara tIna bhASAoM meM samA jAtI haiMsaMskRta, pAli aura prAkRta / eka samaya thA jaba saMskRtake dhurandhara vidvAn bhI pAli yA prAkRta zAstroMko jAnate na the yA bahuta Upara-Uparase jAnate the| aisA bhI samaya thA jaba ki pAli aura prAkRta zAstroMke vidvAn saMskRta zAstroMkI pUrNa jAnakArI rakhate na the| yahI sthiti pAli aura prAkRta zAstroMke jAnakAroM ke bIca paraspara meM bhI thii| para kramazaH samaya badalatA gyaa| Aja to purAne yugane aisA palaTA khAyA hai ki isameM koI bhI saccA vidvAn eka yA dUsarI bhASAko tathA usa bhASAmeM likhe hue zAstroMkI upekSA karake navayugIna vidyAlayoM aura mahAvidyAlayoMko calA hI nahIM sktaa| isa dRSTise aba vicAra karate haiM taba spaSTa mAlUma par3atA hai ki yUropIya vidvAnoMne pichale savA sau varSoM meM bhAratIya vidyAoMkA jo gaurava sthApita kiyA hai, saMzodhana kiyA hai usakI barAbarI karane ke lie tathA usase kucha zrAge bar3haneke lie hama bhAratavAsiyoMko aba adhyayanaadhyApana, cintana, lekhana aura saMpAdana-vivecana AdikA krama aneka prakAra
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ se badalanA hogA jisake sivAya hama prAcyavidyA - vizArada yUropIya vidvAnoMke anugAmI taka banane meM asamartha raheMge / prAcya bhAratIya vidyAkI kisI bhI zAkhAkA ucca adhyayana karane ke lie tathA ucca padavI prApta karaneke lie hama bhAratIya yUropake jude-jude dezoM meM jAte haiM usameM kevala naukarIkI dRSTise DIgrI pAnekA hI moha nahIM hai para isake sAtha una dezoMkI usa usa saMsthA kA vyApaka vidyAmaya vAtAvaraNa bhI nimitta hai / vahA~ ke zradhyApaka, vahA~kI kAryapraNAlI, vahA~ke pustakAlaya Adi aise aGga-pratyaGga haiM jo hameM apanI ora khIMcate haiM, apane dezakI vidyArthIkA adhyayana karaneke lie hamako hajAroM kosa dUra karja le karake bhI jAnA par3atA hai aura usa sthiti meM jaba ki una prAcya vidyAoMkI eka-eka zAkhAMke pAradarzI aneka vidvAn bhAratameM bhI maujUda hoN| yaha koI acarajakI bAta nahIM hai| ve videzI vidvAn isa dezameM zrAkara sIkha gae, zrabhI ve sIkhane Ate haiM para sikkA unakA hai| unake sAmane bhAratIya purAne paNDita zraura naI praNAlIke adhyApaka akasara phIke par3a jAte haiN| isameM kRtrimatA aura mohakA bhAga bAda karake jo satya hai usakI zrora hameM dekhanA hai| isako dekhate hue muko kahane meM koI bhI hicakicAhaTa nahIM ki hamAre ucca vidyAke kendroMmeM zikSaNa praNAlIkA AmUla parivartana karanA hogA / ucca vidyA kendra aneka ho sakate haiN| pratyeka kendrameM kisI eka vidyAparaMparAkI pradhAnatA bhI raha sakatI hai / phira bhI aise kendra apane saMzodhana kArya meM pUrNa tabhI bana sakate haiM jaba apane sAtha saMbaMdha rakhane vAlI vidyA paraMparAmroMkI bhI pustaka zrAdi sAmagrI vahA~ saMpUrNatayA sulabha ho / pAli, prAkRta, saMskRta bhASA meM likhe hue saba prakArake zAstroM kA paraspara itanA ghaniSTha saMbandha hai ki koI bhI eka zAkhAkI vidyAkA abhyAsI vidyA kI dUsarI zAkhAoM ke Avazyaka vAstavika parizIlanako binA kie savA zrabhyAsI bana hI nahIM sakatA, jo parizIlana adhUrI sAmagrIvAle kendroM meM saMbhava nahIM / isase purAnA paMthavAda aura jAtivAda jo isa yugameM heya samajhA jAtA hai vaha apane zrApa zithila ho jAtA hai / hama yaha jAnate haiM ki hamAre dezakA uccavarNAbhimAnI vidyArthI bhI yUropameM jAkara vahA~ ke saMsargase varNAbhimAna bhUla jAtA hai / yaha sthiti apane deza meM svAbhAvika taba bana sakatI hai jaba ki eka hI kendra meM aneka zradhyApaka hoM, zradhyetA hoM aura sahaja ho / aisA nahIM hone se sAmpradAyikatAkA mithyA zraMza kisI na kisI rUpameM sabakA paraspara milana
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ = puSTa hue binA raha nahIM sakatA | sAmpradAyika dAtAoM kI manovRttiko jItaneke vAste uccavidyA ke kSetra meM bhI sAmpradAyikatAkA dikhAvA saMcAlakoM ko karanA par3atA hI hai / usa liye mere vicAra se to uccatama adhyayana ke kendroM meM sarvavidyAkI zrAvazyaka sAmagrI honI hI cAhie / zAstrIya paribhASAmeM lokajIvanakI chAyA aba anta meM maiM saMkSepa meM yaha dikhAnA cAhatA hU~ ki usa purAne yuga ke rAjyasaMgha aura dharmasaMghakA zrApasameM kaisA colI-dAmanakA saMbandha rahA hai jo aneka zabdoM meM tathA tattvajJAna kI paribhASAoM meM bhI surakSita hai| hama jAnate haiM ki vajjIyoMkA rAjya gaNarAjya thA arthAt vaha eka saMgha thA / gaNa aura saMgha zabda aise samUhakai sUcaka haiM jo apanA kAma cune hue yogya sabhyoMke dvArA karate the / vahI bAta dharmakSetra meM bhI thI / jainasaMgha bhI bhikSu bhikSuNI, zrAvaka zrAvikA caturvidha aGgase hI banA aura saba aGgoM kI sammati se hI kAma karatA rahA / jaise-jaise jainadharmakA prasAra anyAnya kSetroM meM tathA choTe-bar3e saikar3oMhajAroM gA~voM meM huA vaise-vaise sthAnika saMgha bhI kAyama hue jo zrAja taka kAyama haiN| kisI bhI eka kasbe yA zaharako lIjie agara vahA~ jaina bastI hai to usakA vahA~ saMgha hogA aura dvArA dhArmika kArovAra saMghake jimme hogA / saMghakA koI mukhiyA manamAnI nahIM kara sakatA / bar3e se bar3A AcArya bhI ho to bhI use saMgha ke adhIna rahanA hI hogA / saMghase bahiSkRta vyaktikA koI gaurava nahIM / sAre tIrtha, sAre dhArmika, sArvajanika kAma saMghakI dekharekha meM hI calate haiN| aura una ikAI saMgho milanase prAntIya aura bhAratIya saMghoMkI ghaTanA bhI Aja taka calI AtI hai / jaise gaNarAjyakA bhAratavyApI saMgharAjya meM vikAsa huA vaise hI pArzvanAtha aura mahAvIra ke dvArA saMcAlita usa samayake choTe bar3e saMghoM ke vikAsasvarUpameM zrAjakI jaina saMghavyavasthA hai / buddhakA saMgha bhI vaisA hI hai| kisI bhI dezameM jahA~ bauddha dharma hai vahA~ saMgha vyavasthA hai aura sArA dhArmika vyavahAra saMghoMke dvArA hI calatA hai / jaise usa samaya ke rAjyoMke sAtha gaNa zabda lagA thA vaise hI mahAvIra ke mukhya ziSyoMke sAtha 'gaNa' zabda prayukta hai / unake gyAraha mukhya ziSya jo bihAra meM hI janme the ve gaNadhara kahalAte haiM / zrAja bhI jaina paramparA meM 'gaNI' pada kAyama hai aura bauddha paramparAmeM saMgha sthavira yA saMghanAyaka pada / jaina tatvajJAna kI paribhASAoM meM nayavAdakI paribhASAkA bhI sthAna hai / naya pUrNa satyakI eka bAjUko jAnanevAlI dRSTikA nAma hai| aise nayake sAta prakAra jana zAstroM meM purAne samaya se milate haiM jinameM prathama nayakA nAma hai 'naigasa' |
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ kahanA na hogA ki naigama zabda 'nigama' se banA hai jo nigama vaizAlImeM the aura jinake ullekha sikkoM meM bhI mile haiN| 'nigama' samAna kArobAra karane vAloMkI zreNI vizeSa hai| usameM eka prakArakI ekatA rahatI hai aura saba sthUla vyavahAra eka-sA calatA hai / usI 'nigama' kA bhAva lekara usake Uparase naigama zabdake dvArA jaina paramparAne eka aisI dRSTikA sUcana kiyA hai jo samAjameM sthUla hotI hai aura jisake AdhArapara jIvana vyavahAra calatA hai| naigamake bAda saMgraha, vyavahAra, RjusUtra, zabda, samabhirUDha' aura evaMbhUta aise chaha zabdoMke dvArA yaha aAMzika vicArasaraNiyoMkA sUcana aAtA hai| merI rAyameM ukta chahoM dRSTiyA~ yadyapi tattva-jJAnase saMbandha rakhatI haiM para ve mUlataH usa samayake rAjya vyavahAra aura sAmAjika vyAvahArika zrAdhArapara phalita kI gaI haiN| itanA hI nahIM balki saMgraha vyavahArAdi Upara sUcita zabda bhI tatkAlIna bhASA prayogoMse lie hai| aneka gaNa milakara rAjya vyavasthA yA samAja vyavasthA karate the jo eka prakArakA samudAya yA saMgraha hotA thA aura jisameM bhedameM ameda dRSTikA prAdhAnya rahatA thA / tattvajJAnake saMgraha nayake artha meM bhI vahI bhAva hai| vyavahAra cAhe rAjakIya ho yA sAmAjika vaha jude-jude vyakti yA dala ke dvArA hI siddha hotA hai| tattvajJAnake vyavahAra nayameM bhI bheda arthAt vibhAjanakA hI bhAva mukhya hai| hama vaizAlI meM pAe gae sikkoMse jAnate haiM ki 'vyAvahArika' aura 'vinizcaya mahAmAtya' kI taraha 'sUtradhAra' bhI eka pada thA / mere khyAlase sUtradhArakA kAma vahI honA cAhie jo jaina tatvajJAnake RjusUtra naya zabdase lakSita hotA hai| RjusUtranayakA artha hai-Age pIchekI galI kuMjImeM na jAkara kevala vartamAnakA hI vicAra karanA / saMbhava hai sUtradhArakA kAma bhI vaisA hI kucha rahA ho jo upasthita samasyAzroMko turanta nipaTAe / hareka samAjameM, sampradAyameM aura rAjyameM bhI prasaMga vizeSapara zabda. arthAt zrAjJAko hI prAdhAnya denA par3atA hai| jaba anya prakArase mAmalA sulajhatA na ho taba kisI ekakA zabda hI antima pramANa mAnA jAtA hai| zabda ke isa prAdhAnyakA bhAva anya rUpameM zabdanayameM garbhita hai| buddhane khuda hI kahA hai ki licchavIgaNa purAne rItirivAjoM arthAt rUr3hiyoMkA Adara karate haiN| koI bhI samAja pracalita rUr3hiyoMkA sarvathA unmUlana karake nahIM jI sakatA / samabhirUr3hanayameM rUDhike anusaraNakA bhAva tAtvika dRSTi se ghaTAyA hai / samAja, rAjya aura dharmakI vyavahAragata aura sthUla vicArasaraNI yA vyavasthA kucha bhI kyoM na ho para usameM satyakI pAramArthika dRSTi na ho to yaha na jI sakatI hai, ma pragati
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ kara sakatI hai / evambhUtanaya usI pAramArthika dRSTikA sUcaka hai jo tathAgatake 'tathA' zabdameM yA pichale mahAyAnake 'tathatA' meM nihita hai| jaina paramparAmeM bhI 'tahatti' zabda usI yugase Ajataka pracalita hai / jo itanA hI sUcita karatA hai ki satya jaisA hai vaisA hama svIkAra karate haiN| brAjhaNa, bauddha, jaina Adi aneka paramparAoM ke prApya granthoMse tathA sulabha sikke aura khudAIse nikalI huI anyAnya sAmagrIse jaba hama prAcIna zrAcAravicAroMkA, saMskRtike vividha zraGgoMkA, bhASAke aGga-pratyaGgoMkA aura zabdake arthoM ke bhinna-bhinna staroMkA vicAra kareMge taba zAyada hamako UparakI tulanA bhI kAma de ske| isa dRSTise maiMne yahA~ saMketa kara diyA hai| bAkI to jaba hama upaniSadoM, mahAbhArata-rAmAyaNa jaise mahAkAvyoM, purANoM, piTakoM, zrAgamoM aura dArzanika sAhityakA tulanAtmaka bar3e paimAnepara adhyayana kareMge taba aneka rahasya aise jJAta hoMge jo sUcita kareMge ki yaha saba kisI eka vaTa bIjakA vividha vistAra mAtra hai| adhyayanakA vistAra pAzcAtya dezoMmeM prAcyavidyAke adhyayana zrAdikA vikAsa huA hai usameM avizrAnta udyogake sivAya vaijJAnika dRSTi, jAti aura panthabhedase Upara uThakara socanekI vRtti aura sarvAGgINa avalokana ye mukhya kAraNa haiN| hameM isa mArgako apanAnA hogaa| hama bahuta thor3e samayameM amISTa vikAsa kara sakate haiN| isa dRSTise . socatA hU~ taba kahanekA mana hotA hai ki hameM ucca vidyAke vartulameM avestA zrAdi jarathusta paramparAke sAhiyakA samAveza karanA hogA / itanA hI nahIM balki islAmI sAhityako bhI samucita sthAna denA hogaa| jaba hama isa dezameM rAjakIya evaM sAMskRtika dRSTise ghulamila gae haiM yA avibhAjya rUpase sAtha rahate haiM taba hameM usI bhAvase saba vidyAbhoMko samucita sthAna denA hogA / bihAra yA vaizAlI-videhameM islAmI saMskRtikA kAphI sthAna hai / aura paTanA, vaizAlI zrAdi bihArake sthAnoMkI khudAI meM tAtA jaise pArasI gRhastha madada karate haiM yaha bhI hameM bhUlanA na cAhie / bhUdAnameM sahayoga zrAcArya binovAjIkI maujUdagIne sAre dezakA dhyAna abhI bihArakI ora khIMcA hai| mAlUma hotA hai ki ve purAne aura naye ahiMsAke sandezako lekara bihArameM vaizAlIkI dharmabhAvanAko mUrta kara rahe haiN| bihArake nivAsI svabhAvase sarala pAe gae haiN| bhUdAnayajJa yaha to ahiMsA bhAvanAkA eka pratIka mAtra hai /
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ sacce arthameM usake sAtha kaI bAteM anivArya rUpase jur3I huhai haiM jinake binA navabhAratakA nirmANa saMbhava nahIM / jamIMdAra jamInakA dAna kare, dhanavAn saMpatti kA dAna kare / para isake sivA bhI zrAtmazuddhi aneka rUpase zrAvazyaka hai| Aja cAroM ora zikAyata rizvatakhorIkI hai| bihArake rAjataMtravAhaka isa kSatiko nirmUla kareMge to vaha kArya vizeSa zrAzIrvAdarUpa siddha hogaa| aura deza ke anya bhAgoMmeM bihArakI yaha pahala anukaraNIya bnegii| Upara jo kucha kahA gayA hai vaha saba mahAbIra, buddha, gAMdhIjI vagairahakI sammilita ahiMsAbhAvanAmeMse phalita hone vAlA hI vicAra hai jo hara janmajayantI para upayukta hai / [ vaizAlI-saMgha dvArA prAyojita bha0 mahAvIra jayantIke avasarapara adhyakSa padase diyA gayA vyAkhyAna-I0 1653 / ]