Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharma aura buddhi Aja taka kisI bhI vicArakane yaha nahIM kahA ki dharmakA utpAda aura vikAsa buddhike sivAya aura bhI kisI tattvase ho sakatA hai| pratyeka dharma-saMpradAyakA itihAsa yahI kahatA hai ki amuka buddhimAn puruSake dvArA hI usa dharmakI utpatti yA zuddhi huI hai / hareka dharma-saMpradAyake poSaka dharmaguru aura vidvAn isI eka bAtakA sthApana karane meM gaurava samajhate haiM ki unakA dharma buddhi, tarka, vicAra aura anubhava-siddha hai| isa taraha dharma ke itihAsa aura usake saMcAlanake vyAvahArika jIvanako dekhakara hama kevala eka hI natIjA nikAla sakate haiM ki buddhitatva hI dharmakA utpAdaka, usakA saMzodhaka, poSaka aura pracAraka rahA hai aura raha sakatA hai| aisA hote hue bhI hama dharmoM ke itihAsa meM barAbara dharma aura buddhitatvakA virodha aura pAraspArika saMgharSa dekhate haiN| kevala yahA~ke Arya dharmakI zAkhAoM meM hI nahIM balki yUropa Adi anya dezoM ke IsAI, ilAma Adi anya dharmoM meM bhI hama bhUnakAlIna itihAsa tathA vartamAna ghaTanAoM meM dekhate haiM ki jahA~ buddhi tattvane apanA kAma zurU kiyA ki dharmake viSaya meM aneka zaMkA-pratizaMkA aura tarkavitarkapUrNa praznAvalI utpanna ho jAtI hai| aura bar3e Azcarya kI bAta hai ki dharmaguru aura dharmAcArya jahA~ taka ho sakatA hai usa prabhAvalIkA, usa tarkapUrNa vicAraNAkA Adara karane ke bajAya virodha hI nahIM, sakhta virodha karate haiM / unake aise virodhI aura saMkucita vyavahArase to yaha jAhira hotA hai ki agara tarka, zaMkA yA vicArako jagaha dI jAyagI, to dharmakA astitva hI nahIM raha sakegA athavA bahU vikRta hokara hI rahegA / isa taraha jaba hama cAroM tarapha dharma aura vicAraNAke bIca virodha-sA dekhate haiM taba hamAre mana meM yaha prazna honA
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharma aura samAja svAbhAvika hai ki kyA dharma aura buddhimeM virodha hai ? isake uttara meM saMkSepameM itanA to spaSTa kahA jA sakatA hai ki unake bIca koI virodha nahIM hai aura na ho sakatA hai| yadi sacamuca hI kisI dharma meM inakA virodha mAnA jAya to hama yahI kaheMge ki usa buddhi-virodhI dharmase hameM koI matalaba nahIM / aise dharmako aMgIkAra karanekI apekSA usako aMgIkAra na karanemeM hI jIvana sukhI aura vikasita raha sakatA hai / 1 dharma ke do rUpa hai, eka to jIvana-zuddhi aura dUsarA bAhya vyavahAra | kSamA, namratA, satya, saMtoSa Adi jIvanagata guNa pahile rUpa meM Ate haiM aura snAna, tilaka, mUrtipUjana, yAtrA, gurusatkAra, dehadamanAdi bAhya vyavahAra dUsare rUpameM / sAvika dharmakA icchuka manuSya jaba ahiMsAkA mahattva gAtA huA bhI pUrvasaMskAravaza kabhI kabhI usI dharmakI rakSAke lie hiMsA, pAramparika pakSapAta tathA virodhIpara prahAra karanA bhI Avazyaka batalAtA hai. satyakA himAyatI bhI aina maukepara jaba satya kI rakSA ke lie asatyakI zaraNa letA hai, sabako ' santuSTa rahanekA upadeza denevAlA bhI jatra dharma-samarthana ke lie parigrahakI AvazyakatA batalAtA hai, taba buddhimAnoM ke dilameM prazna hotA hai ki adharmasvarUpa samajhe jAnevAle hiMsA Adi doSoMse jIvana-zuddhi-rUpa dharmakI rakSA yA puSTi kaise ho sakatI hai ? phira vahI buddhizAlI varga apanI zekAko una viparItagAmI guruoM yA paMDitoM ke sAmane rakhatA hai / isI taraha jaba buddhimAn varga dekhatA hai ki jIvana-zuddhikA vicAra kiye binA hI dharmaguru aura paMDita bAhya kriyAkANDako hI dharma kahakara unake Upara aikAntika bhAra de rahe haiM aura una kriyAkANDoM evaM niyata bhASA tathA vezake binA dharmakA calA jAnA, naSTa ho jAnA, batalAte haiM taba vaha apanI zaMkA una dharma-guruoM paMDitoM Adi ke sAmane rakhatA haiM ki ve loga jina asthAyI aura paraspara asaMgata bAhya vyavahAroM para dharma ke nAmase pUrA bhAra dete haiM unakA sacce dhamase kyA aura kahA~taka sambandha hai ? prAyaH dekhA jAtA hai ki jIvana-zuddhi na honepara, balki azuddha jIvana honepara bhI aise bAhya-vyavahAra, ajJAna, brahama, svArtha evaM bholepana ke kAraNa manuSyako dharmAtmA samajha liyA jAtA hai / aise hI bAhya vyavahAroMke kama hote hue yA dUsare prakArake bAhya vyavahAra honepara bhI sAttvika dharmakA honA sambhava ho sakatA hai / aise praznoM ke sunate hI una dharma guruoM aura dharma paMDitoM ke manameM , "
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharma aura buddhi eka taraha kI bhIti paidA ho jAtI hai| ve samajhane lagate haiM ki ye prazna karanevAle vAstava meM tAttvika dharmavAle to haiM nahIM, kevala nirI tarkazaktise hama logoM ke dvArA dharmarUpase manAye jAnevAle vyavahAroMko adharma batalAte haiM / aisI dazAmeM dharmakA vyAvahArika bAhyarUpa bhI kaise Tika sakegA ? ina dharma-guruoMkI dRSTi meM ye loga avazya hI dharma-drohI yA dharma-virodhI haiN| kyoM ki ve aisI sthitike preraka haiM jisameM na to jIvana-zuddhirUpI asalI dharma hI rahegA aura na jhUThA saccA vyAvahArika dharma hI / dharmaguruoM aura dharma-paMDitoMke ukta bhaya aura tajjanya ulaTI vicAraNA se eka prakArakA indra zurU hotA hai / va sadA sthAyI jIvana-zuddhirUpa tAttvika dharmako pUre vizleSaNa ke sAtha samajhAne ke badale vAhya-vyavahAroMko trikAlAbAdhita kahakara unake Upara yahA~ taka jora dete haiM ki jisase buddhimAn varga unakI dalIloMse Ubakara, asantuSTa hokara yahI kaha baiThanA hai ki guru aura paDitoMkA dharma sirpha DhakosalA hai--dhokhekA TaTTI hai| isa taraha dharmopadezaka aura tarkavAdI buddhimAn vargake bIca pratikSaNa antara aura vizeSa bar3hatA hI jAtA hai| usa dazAma dharmakA AdhAra vivekazUnya zraddhA, ajJAna yA bahama hI raha jAtA hai aura buddhi evaM tajjanya guNoM ke sAtha dharmakA eka prakAra virodha dikhAI detA hai| yUropakA itihAsa batAtA hai ki vijJAnakA janma hote hI usakA sabase pahalA pratirodha IsAI dharmakI orase huaa| anta meM isa pratirodhase dharma kA hI sarvathA nAza dekhakara usake upadezakoMne vijJAnake mArgameM pratipakSI bhAvase AnA hI chor3a diyaa| unhoMne apanA kSetra aisA banA liyA ki ve vaijJAnikoM ke mArgameM binA bAdhA DAle hI kucha dharmakArya kara skeN| udhara vaijJAnikoM kA bhI kSetra aisA niSkaNTaka ho gayA ki jisase ve vijJAnakA vikAsa aura sambarvana nirodha rUpase karate raheM / isakA eka sundara aura mahattvakA pariNAma yaha huA ki sAmAjika aura antameM rAjakIya kSetrase bhI dharmakA DerA' uTha gayA aura phalataH vahA~kI sAmAjika aura rAjakIya saMsthAyeM apane hI guNadoSoMgara banane bigar3ane lgii| islAma aura hindU dharma kI sabhI zAstrAoMkI dazA isake viparIta hai / islAmI dIna aura dhauMkI apekSA buddhi aura tarkavAdase adhika ghabar3AtA hai /
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharma aura samAja zAyada isIlie vaha dharma abhItaka kisI anyatama mahAtmAko paidA nahIM kara sakA aura svayaM svatantratA ke lie utpanna hokara bhI usane apane anuyAyiyoMko aneka sAmAjika tathA rAjakIya bandhanoMse jakar3a diyA / hindu dharmakI zAkhAoMkA bhI yahI hAla hai / vaidika ho, bauddha ho yA jaina, sabhI dharma svatatratAkA dAvA to bahuta karate haiM, phira bhI unake anuyAyI jIvana ke hareka kSetrameM adhika se adhika gulAma haiN| yaha sthiti aba vicArakoM ke dilameM khaTakane lagI hai / ve socate haiM ki jaba taka buddhi, vicAra aura tarkake sAtha dharmakA virodha samajhA jAyagA taba taka usa dharmase kisIkA bhalA nahIM ho sakatA / yahI vicAra Ajakalake yuvakoM kI mAnasika krAntikA eka pradhAna lakSaNa hai / rAjanIti, samAjazAstra, dharmazAstra, takazAstra, itihAsa aura vijJAna Adi kA abhyAsa tathA cintana itanA adhika hone lagA hai ki usase yuvakoMke vicAroM meM svatantratA tathA unake prakAzanameM nirbhayatA dikhAI dene lagI hai| idhara dharmaguru aura dharmapaMDitoMkA una navIna vidyAoM se paricaya nahIM hotA, isa kAraNa ve apane purAne, vahamI, saMkucita aura bhIru khayAloMmeM hI vicarate rahate haiM / jyoM hI yuvakavarga apane svatantra vicAra prakaTa karane lagatA hai tyoM hI dharmajIvI mahAtmA ghabar3Ane aura kahane lagate haiM ki vidyA aura vicArane hI to dharmakA nAza zurU kiyA hai / jainasamAjakI aisI hI eka tAjI ghaTanA hai| ahamadAvAdameM eka grejyueTa vakIlane jo madhya zreNIke nirbhaya vicAraka haiM, dharma ke vyAvahArika svarUpapara kucha vicAra prakaTa kiye ki cAroM orase vicArake kanastAnoMse dharma-guruoMkI AtmAyeM jAga pdd'ii| halacala hone laga gaI ki aisA vicAra prakaTa kyoM kiyA gayA aura usa vicArakako janadharmocita sajA kyA aura kitanI dI jAya ? sajA aisI ho ki hiMsAtmaka bhI na samajhI jAya aura hiMsAtmaka sajAse adhika kaThora bhI siddha ho, jisase Age koI svatantra aura nirbhaya bhAvase dhArmika viSayoM kI samIkSA na kre| hama jaba jainasamA kI aisI hI purAno ghaTanAoM tathA Adhunika ghaTanAoMpara vicAra karate haiM taba hameM eka hI bAta mAlUma hotI hai aura vaha yaha ki logoM ke khayAlameM dharma aura vicArakA virodha hI jaMca gayA hai / isa jagaha hameM thor3I gaharAIse vicAra-vizleSaNa karanA hogaa|
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharma aura buddhi hama una dharmadhuraMdharoM se pUchanA cAhate haiM ki kyA ve loga tAttvika aura vyAvahArika dharmake svarUpako abhinna yA eka hI samajhate haiM ? aura kyA vyAvahArika svarUpa yA baMdhAraNako ve aparivartanIya sAbita kara sakate haiM ? vyAvahArika dharmakA baMdhAraNa aura svarUpa agara badalatA rahatA hai aura badalanA cAhie to isa parivartana ke viSaya meM vizeSa yadi koI abhyAsI aura cintanazIla vicAraka kevala apanA vicAra pradarzita kare, tA isameM unakA kyA bigar3atA hai ? __ satya, ahiMsA, saMtoSa Adi tAttvika dharmakA to koI vicAraka anAdara karatA hI nahIM balki vaha to usa tAttvika dharmakI puSTi, vikAsa evaM upayogitAkA svayaM kAyala hotA hai / ve jo kucha AlocanA karate haiM, jo kucha hera-phera yA tor3a-phor3akI AvazyakatA batAte haiM vaha to dharmake bhyAvahArika svarUpake sambandhameM hai aura usakA uddezya dharmakI vizeSa upayogitA evaM pratiSThA bar3hAnA hai| aisI sthitimeM unapara dharma-vinAzakA Aropa lagAnA yA unakA virodha karanA kevala yahI sAbita karatA hai ki yA to dharmadhurandhara dharmake vAstavika svarUpa aura itihAsako nahIM samajhate yA samajhate hue bhI aisA pAmara prayatna karane meM unakI koI paristhiti kAraNabhUta hai| Ama taura se anuyAyI gRhastha varga hI nahIM balki sAdhu vargakA bahuta bar3A bhAga bhI kisI vastukA samucita vizleSaNa karane aura usapara samataulapana rakhane meM nitAnta asamartha hai| isa sthitikA phAyadA uThA kara saMkucitamanA sAdhu aura unake anuyAyI gRhastha bhI, eka svarase kahane lagate haiM ki aisA kahakara amukane dharmanAza kara diyaa| becAre bholebhAle loga isa bAtase ajJAnake aura bhI gahare gar3he meM jA girate haiM / vAstavameM cAhie to yaha ki koI vicAraka naye dRSTibinduse kisI viSayapara vicAra pragaTa kareM to unakA sacce dilase Adara karake vicAra-svAtatryako protsAhana diyA jaay| isake badale meM unakA galA ghoMTanekA jo prayatna cAroM ora dekhA jAtA hai usake mUlameM mujhe do tattva mAlUma hote haiN| eka to ugra vicAroMko samajha kara unakI galatI dikhAnekA asAmathrya aura dUsarA akarmaNyatAkI bhittike Upara anAyAsa milanevAlI ArAmatalabI ke vinAzakA bhaya / yadi kisI vicArakake vicAroMmeM AMzika yA sarvathA galtI ho to kyA use
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharma aura samAja mAdhugaNa samajha nahIM pAte ? agara ve samajha sakate haiM to kyA usa galtIko ve caugune balale dalIloM ke sAtha darzAne meM asamartha haiM ? agara ve samartha haiM to ucita uttara dekara usa vicArakA prabhAva logoMmeMse naSTa karanekA nyAyya mArga kyoM nahIM lete ? dharmakI rakSAke bahAne be ajJAna aura adharma ke saMskAra apanemeM aura samAjameM kyoM puSTa karate haiM ? mujhe to saca bAta yahI jAna par3atI hai ki cirakAlase zArIrika aura dUsarA javAbadehI pUrNa parizrama kiye binA hI makhamalI aura rezamI gaddiyoMpara baiThakara dUsaroM ke pasInepUrNa parizrama kA pUrA phala bar3I bhakti ke sAtha cakhane kI jo Adata par3a gaI hai, vahI ina dharmadhuraMdharoMse aisI upahAsAspada pravRtti karAtI hai| aisA na hotA to pramoda-bhAvanA aura jJAna-pUjAkI himAyata karanevAle ye dharmadhuraMdhara vidyA, vijJAna aura vicAra-svAtantrya kA Adara karate aura vicAeka yuvakoMse bar3I udAratAse milakara unake vicAragata doSoM ko dikhAne aura aura unakI yogyatAkI kadra karake aise yuvakoM ko utpanna karanevAle apane jainasamAjakA gaurava karate / Dhera, jo kucha ho para aba donoM pakSoMmeM pratikriyA zurU ho gaI hai / jahA~ eka pakSa jJAta yA ajJAta rUpase yaha sthApita karatA hai ki dharma aura vicArameM virodha hai, to dUsare pakSako bhI yaha avasara mila rahA hai ki vaha pramANita kare ki vicAra-svAtanya Avazyaka hai| yaha pUrNa rUpase samajha rakhanA cAhie ki vicAra-svAtantrya ke binA manuSya kA astitva hI arthazUnya hai| vAstavameM vicAra tathA dharmakA virodha nahIM, para unakA pArasparika anivArya sambandha hai / [osavAla navayuvaka, agasta 1966] .