Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ DAkTara jagadIzacaMdra jaina (antarrASTrIya khyAti prApta vidvAn / bhAratIya purAtatva kI avahelanA 1973 meM perisa meM bharane vAlI antarrASTrIya pUrNa hai 5 lAkha sAla purAne pekiMga-mAnava ke avazeSa 4 oriTivala kAnpharensa meM bhAga lene ke lie jaba aura tatsambandhI khopar3I, dA~ta, jabar3e, patthara ke perisa kI yAtrA karanI par3I to yahA~ ke sAMskRtika aujAra tathA aba se sAr3he tIna hajAra sAla pahale / kendroM kI cahala-pahala dekhakara Azcaryamugdha hue bhaviSya jAnane ke lie upayoga meM lI jAne vAlI binA na rahA gayA / kitane hI to yahA~ saMgrahAlaya bhaviSya-sUcaka haDDiyA~ / haiM jinameM darzakoM kI bhIr3a lagI rahatI hai| loga saMgrahAlaya dekhane ke lie mere sAtha Ane vAle pahale se TikaTa kharIdakara saMgrahAlayoM meM praveza karate do aura prophesara the-eka kanADA ke vizvavidyA8 haiM aura vahA~ rakhI haI vastuoM ko bar3e gaura se laya meM aura dasare amarIkA ke vizvavidyAlaya meM dekhate haiN| eka sar3aka to kalAgRhoM kI hI sar3aka hai bhAratIya vidyA ke adhyApaka the| saMgrahAlaya kA // jahA~ choTe-choTe kakSoM meM navayuvaka kalAkAroM kI cInI kakSa dekhakara hama loga bar3e prabhAvita hue the| || JI kRtiyA~ bar3e karIne se sajAkara rakhI gaI haiM / kalA- lekina sAtha hI eka dUsarA prazna hamAre mastiSka rasikoM kA tAMtA lagA huA hai, udIyamAna kalA- ko jhakajhorane lagA, vaha thA isa vizvaprasiddha saMgraall kAra dIvAla para lagI huI kalAkRtiyoM kA adhyayana dAlatha meM bhAratIya kakSa kA abhAva ! hama saba kI karane meM vyasta haiM, kucha apanI DAyarI meM noTsa bhI yahI rAya thI ki bhAratIya purAtatba itanA vipula, likha rahe haiN| samRddha, mUlyavAna evaM upayogI hai, phira bhI usakI ___ eka saMgrahAlaya meM itane adhika kakSa haiM ki thor3e carcA yahA~ kyoM nahIM sunAI par3atI ? kyA ise bhArata samaya ke andara sabako dekha pAnA sambhava nhiiN| sarakAra kA durlakSya kahA jAye yA aura kucha ? NI inake dekhane meM kaI dina laga jAte haiM, phira bhI abhI hAla meM bhArata sarakAra ne bhArata kI U kalA ke premI inakA pUrA-pUrA lAbha uThAye binA pAcIna saMskRti kA pracAra va prasAra karane ke lie nahIM chor3ate / kucha loga to vahIM Asana jamAkara jamAkara videzoM meM utsavoM kA Ayojana kiyA thaa| phalabaiTha jAte haiM kisI kalAkRti kA sAMgopAMga adhyayana svarUpa soviyata rUsa, saMyukta rASTra amarokA aura | karane ke lie| phrAMsa Adi dezoM meM bhAratIya kalAvettAoM ke sAtha____ ina kakSoM meM se eka kakSa meM cInI purAtatva se sAtha zilpakalA kI dRSTi se abhUtapUrva, bahumUlyabAna sambandha rakhane vAlI khAsa-khAsa vastuoM kA saMgraha evaM durlabha mUrtiyA~ bho bhejI gaI thiiN| nizcaya ho surakSita hai / pekiMga (Ajakala bejiMga) aura usake videzI prajA bhAratIya kalA-kauzala, nRtya-saMgIta, AsapAsa ke pradezoM kI khudAI meM prApta kitanI hI khela-tamAze, sthApatya evaM zilpakalA Adi se prabhAprAk aitihAsika kAlIna vastuoM kA pradarzana kiyA vita hue binA nahIM rahI hogii| khUba vAhavAha rahI, gayA hai / inameM sabase adhika AkarSaka aura mahatva- khUba jazna manAye gaye, meloM kA Ayojana kiyA paMcama khaNDa : jaina sAhitya aura itihAsa TOGG70 sAdhvIratna kusumavatI abhinandana grantha 3G ) 2ducation Internation Vor Private & Personal Use Only www.jaineuorary.org
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ gayA, vyAkhyAnoM kI bharamAra rahI aura prazaMsA patra par3he gaye / lekina atyanta khinna mana se likhanA par3atA hai ki hamArI kitanI hI duSprApya kalAkRtiyA~ khaNDita pAI gaIM aura kucha to lApatA hI ho gaI / bahumUlyavAna hamArI ye kalAkRtiyA~ hamase sadA ke lie dUra calI giiN| paTanA saMgrahAlaya kI abhUtapUrva yakSiNI kI kalApUrNa kRti inameM se eka hai / jahAja dvArA videzoM meM bheje jAne ke pUrva ina kalAkRtiyoM kA lAkhoM rupaye kA bImA karAyA gayA thaa| aisI hAlata meM kisI mUrti ke khaNDita ho jAne para hama cAheM to usakI evaja meM rupayA vasUla kara sakate haiM lekina vaha durlabha mUrti to hameM kabhI prApta hone vAlI nahIM, jisa mUrti ke rUpa saundarya ko gar3hane aura saMvArane meM hamAre zilpiyoM ne apanA sarvasva nyauchAvara kara diyA thA / Aiye, aba jarA apane garebAna meM jhAMka kara bhI dekhA jAye / hama apane purAtatva ke jJAna se kitane paricita haiM ! hamAre kaoNlejoM aura vizva vidyAlayoM meM prAcIna bhAratIya itihAsa evaM saMskRti par3hAne vAle kitane adhyApaka aise mileMge jinheM saMskRta, pAli aura prAkRta kA jJAna hojina bhASAoM meM likhA huA sAhitya purAtatva vidyA kI AdhArazilA hai / kevala aMgrejI meM likhe hue granthoM ko par3hakara prAcIna bhAratIya itihAsa evaM kalA meM pravINatA prApta nahIM kI jA sakatI / jabaki videzI vizvavidyAlayoM meM yaha bAta nahIM hai / bhAratIya vidyA kA adhyayana karane ke lie saMskRta Adi bhArata kI prAcIna bhASAoM kA jJAna prApta karanA parama Avazyaka hai / isa sambandha meM sara viliyama jonsa, cArlsa vilakinsa, henarI kolabruka, eca. eca. vilsana, phrAnja baoNpa, jemsa priMsepa, jaoNna mArzala, vhIlara, kItha, zrI evaM zrImatI rAisa DaiviDsa, haramAna yAkobI, rizArDa pizala Adi katipaya videzI vidvAnoM kA nAmollekha karanA paryApta hogA jinhoMne bhArata kI prAcIna bhASAoM 358 aura sAhitya kA gahana adhyayana kara apane-apane kSetra meM vaiziSTya prApta kiyA / ise durbhAgya hI kahA jAyegA ki vizvavidyAlayoM kI ucca kathAoM meM par3hane vAle kitane hI chAtra aura chAtrAe~ bhArata kI prAcIna saMskRti, usakI kalA aura itihAsa ke jJAna se sarvathA hI vaMcita rahate haiM / unheM bambaI ke pAsa sthita elIphaiNTA TApU ko trimUrti, ur3IsA ke koNArka, rAjasthAna ke raNakapura mandira evaM dakSiNa bhArata ke eka se eka kalApUrNa mandiroM ke sambandha meM atyanta alpa, nahIM ke barAvara jAnakArI hai / bhArata sarakAra ke purAtatva vibhAga ke tatvAvadhAna meM jo kabhI-kabhAra utkhanana kA kArya calatA hai usakI jAnakArI bhI sAdhAraNa jana ko prAyaH kama hI milatI hai| isake sambandha meM prAyaH bhArIbharakama a~grejI kI patrikAoM Adi meM ho lekha prakAzita kiye jAte haiM jo sAmAnya jana kI pahu~ca ke bAhara haiN| isake alAvA, hamArI kitanI hI kalAkRtiyA~ to corI calI jAtI haiM jo deza-videza meM bahuta U~cI kImata para bikatI haiM / suprasiddha samrAT azoka (274-237 I. pU.) ne bauddha dharma kA pracAra karane ke lie bhArata ke eka kone se dUsare kone taka jagaha-jagaha zilA lekha utkIrNa karAye aura bar3e- bar3e stUpa sthApita kiye / lekina Age calakara hama ina aitihAsika mahatvapUrNa | stUpoM kA mUlya Akalana karane meM asamartha hokara inheM parAkramI bhIma kI lATa kahakara pukArane lage, yA phira zivajI kA liMga mAnakara inakI pUjAupAsanA karane lge| bihAra rAjya meM paramparAgata kitane hI maTha-mandira Aja bhI maujUda haiM jahA~ bhakta gaNoM dvArA mUrti ke Upara satata jala prakSepaNa kiye jAne ke kAraNa mUrti kA vAstavika rUpa hI bhraSTa ho gayA hai tathA candana aura sindUra pote jAne ke kAraNa vaha ojhala ho gayA hai / paMcama khaNDa : jaina sAhitya aura itihAsa sAdhvIratna kusumavatI abhinandana grantha o.co
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ dillI-toparA azoka-staMbha vizAla liMga samajhakara usakI manautI kara aura isake nirmANa kA zreya diyA jAtA hai gadA- 12 yaha staMbha aMbAlA aura sarasAvA (jilA sahA- dhArI bhImarAja ko ! ranapura) ke bIca avasthita hai jise loga bhIma-staMbha, vaizAlI kI khudAI suvarNa-staMbha, phIrojazAha-staMbha Adi nAmoM se pUkA prAcInakAla meM vaizAlI vajji gaNataMtra kI rate haiM / sulatAna phIrojazAha (1351-1388 I.) rAjadhAnI rahI hai, jisa gaNataMtra ko bhagavAna mahAisa staMbha kI garimA dekhakara atyanta prabhAvita vIra ne apane janma se pavitra kiyA thaa| vizAla d ) haa| usane socA ki avazya hI yaha staMbha usake guNayukta hone ke kAraNa isako vaizAlI kahA jAnA isa mahala kI zobhA meM cAra cAMda lagA skegaa| svAbhAvika hai| suprasiddha ujjainI nagarI ko bhI usane isa vizAla staMbha ko pahale dillI maMgavAyA, vizAlA kahA gayA hai| saMbhavataH nAma sAdRzya ke vahA~ se 42 pahiyoM vAlI bar3I Traka se jamanA nadI kAraNa vaizAlI ko bhagavAna mahAvIra kA janmasthala ke kinAre lAyA gyaa| phira bar3e-bar3e bajaroM para na mAnakara, ujjainI ko unakI janmabhUmi kahA jAne lAdakara nadI ke bIcoM bIca pravAhita kara diyA / lgaa| kucha loga kuNDalapura (kuNDaggAma athavA gyaa| aura isake phIrojAbAda pahu~cane para, pahale kaNDapara-vaizAlI kA eka bhAga-ke nAma sAdRzya se tainAta mallAhoM ne ise nadI meM se nikAlakara ke kAraNa) ko mahAvIra kI janmabhami kahane lage / zAhI karmacAriyoM ke supurda kara diyaa| lojiye, isase yahI patA calatA hai ki prAcInakAla meM bho sulatAna kA zAhI mahala isa staMbha ke lagane se jaga- hama itihAsa aura bhUgola ke sahI jJAna se vaMcita magA utthaa| the / AcArya abhayadeva jaise vidvAna se bhI isa taraha bihAra kA caMpAraNa jilA mahAtmA gAMdhI ke kI bhUleM huI haiM / astu, aba to yaha nizcaya ho gayA satyAgraha ke kAraNa suprasiddha hai / yahA~ ke lauDiyA hai ki mahAvIra kA janma vaizAlI meM hI huA thA | (lakuTa kA apabhraMza) arerAja aura lauDiyA naMdanagar3ha aura isIliye unheM vaizAlIya kahA gayA hai| nAmaka azoka-staMbha sarvavidita hai| yahA~ ke nivAsI vaizAlI nagarI kI khoja ke lie hama meM ina staMbhoM ko vizAla zivaliga samajhakara inakI janarala elekjaiNDara kaniMghama ke sadA RNI raheMge pUjA-upAsanA karane lage aura donoM ko laur3a kahane jinhoMne apanI sUjha-bUjha se yaha patA lagAne kA lage-donoM gA~va hI lauDiyA kahe jAne lge| Age sAhasa kiyA ki vasAr3ha nAmaka gA~va hI prAcIna kA calakara jaba suprasiddha purAtatvavettA mejara-janarala vaizAlI ke rUpa meM maujUda hai| unakI preraNA se hI elekjeNDara kaniMghama kA yahA~ Agamana huA to bhArata kI briTiza sarakAra ne bhArata ke purAtatva ke unhoMne donoM ko judA karane ke lie pahale ko uddhAra ke liye ArkiyolojIkala sarve nAmaka lauDiyA arerAja (gAMva ke paDausa ke zivamaMdira ke vibhAga kI sthApanA ko, aura isake sarvaprathama DAinAma para) aura dUsare ko lauDiyA naMdanagar3ha nAma se raikTara banane kA saubhAgya DA. kaniMghama ko prApta kahanA zurU kiyaa| donoM hI sundara staMbha pAliza aa| sana 1862 se 1884 ke bIca kaniMghama ne 45 kiye hue baluA patthara ke eka hI khaNDa se nirmita yahA~ Akara kaI bAra DerA lagAyA tathA Ajakala kiye gaye haiM, jo bhArata kI utkRSTa kalA kA anu- ke rAjA vizAla kA gaDha aura azoka staMbha ke (0 pama namUnA hai / lekina hameM bhUlanA na cAhiye ki AsapAsa khudAI kA kAma zurU kara diyaa| kahane isa utkRSTa kalA-saundarya se anabhijJa hamArI kI AvazyakatA nahIM ki isa khudAI meM unheM bahuta sAmAnya anapar3ha janatA inheM zivajI * mahArAja kA sI mahatvapUrNa sAmagrI upalabdha huI, yadyapi phira bhI texy paMcama khaNDa : jaina sAhitya aura itihAsa 356 6.863 sAdhvIratna kusumavatI abhinandana grantha education Internationale Private & Personal use only
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ em nizcayapUrvaka yaha kahanA kaThina thA ki jisa vaizAlI siddha ho gayA hai ki yaha bajjiyoM licchaviyoM kI // 0 kI ve talAza karane meM lage haiM, vaha yahI hai| lekina vahI ramaNIya nagarI hai jisakA sarasa varNana jaina evaM 9 | unhoMne himmata na haarii| Age calakara unake bauddhoM ke Agama granthoM meM upalabdha hai| udyoga se 1603-4 meM DAkTara TI. blAkha ko aura punazca : lekha samApta karane ke pahale, yahA~ eka 1613-14 meM DAkTara DI. bI. spUnara ko yahA~ bhejA aura bAta likha denA Avazyaka hai| zvetAMbarIya gayA / isa khudAI meM miTTI kI muharoM para utkIrNaM Avazyaka cUrNI (IsA kI 7vIM zatAbdI) ke AdhAra | lekhoM kI prApti huI jisase kaniMghama sAhaba kA sapanA se ina paMktiyoM ke lekhaka ne bhagavAna mahAvIra kI pAna ma sArthaka siddha hotA huA dikhAI diyaa| aba yaha siddha vistRta vihAra-caryA kA vivaraNa mAnacitra ke sAtha TE hA gayA ki yaha vasAr3ha hA prAcIna vAlA hai| apanI racanAoM "bhArata ke prAcIna jaina tIrtha" jaina ra lekina yaha kAphI nahIM thA, abhI bahuta kucha saMskRti saMzodhana maMDala, vArANasI, 1650; "lAipha kI karanA bAkI thaa| bhArata sarakAra Arthika kaThinAI ina ainziyeNTa iNDiyA aija DipikTeDa ina jaina kainana ke kAraNa khudAI ke kAma ko Age bar3hAne meM apanI eNDa kameNTarIja," muzIrAma manohara lAla, naI 6 asamarthatA vyakta kara rahI thii| isa samaya hindI ke dillI, (saMzodhita saMskaraNa, 1984) meM prastuta kiyA suprasiddha nATakakAra zrI jagadIza candra mAthura, AI. hai| vaizAlI prAkRta saMsthAna (mujaphpharapura) meM | sI. esa. jo hAjIpura ke esa. DI. o. banakara yahAM 1658.56 prophesara pada para AsIna rahakara, pada Aye the, vaizAlI ke gaurava se suparicita the| unake yAtrA dvArA bhagavAna mahAvIra kI vihAra-caryA ART prayatna se 1945 meM vaizAlI saMgha kI sthApanA kI sambandhI jAnakArI prApta karane ke sambandha meM eka gaI / isa saMgha kI ora se 7 hajAra rupaye kI rakama vistRta yojanA saMsthAna ke DAiraikTara ke samakSa KE prApta kara bhArata sarakAra ke purAtatva vibhAga ke prastuta kI gaI thii| durbhAgya se vaha yojanA kAryA variSTha adhikArI zrI kRSNadeva ke adhIkSaNa meM nvita na kI jA sakI / abhI hAla meM ukta saMsthAna II 1950 meM khudAI kA kArya phira se zurU kiyA gyaa| kI kAryakAriNI kA sadasya hone ke nAte, phira se isa bAra rAjA vizAla kA gar3ha aura cakrama dAsa saMsthAna ke DAiraikTara kA dhyAna AkarSita kiyA o sthAnoM para hI khudAI kendrita kI gii| pAMcavIM bAra gayA, aura anurodha kiyA gayA ki saMsthAna ke bihAra sarakAra ke kAzIprasAda jAyasavAla anU- kisI zodha vidyArthI ko zodha ke lie ukta viSaya saMdhAna pratiSThAna ne DAiraikTara sUprasiddha itihAsa diyA jAye jisase ki vaha chAtra vaizAlI ke AsatatvavettA prophesara e. esa. Altekara ne cInI pAsa ke pradezoM meM padayAtrA dvArA bhagavAna mahAvIra yAtrI zvena cvAMga ke abhilekhoM ke AdhAra para kI bihAra caryA sambandhI jAnakArI prastuta kara ske| khudAI kA kAma hAtha meM liyA / isa samaya abhiSeka isa sambandha meM ArA ke suprasiddha udyogapati divaMgata puSkariNI ke pAsa miTTI ke bane eka stUpa meM se seTha nirmala kumAra cakrezvara kumAra jaina ke uttarA bhagavAna buddha ke zarIrAvazeSa kI eka maMjUSA dhikArI parama utsAhI zrI subodha kumAra jaina ko CIB milii| Age calakara 1976-78 meM bhArata sarakAra yathAzakti Arthika sahAyatA dene ke liye bhI rAjI ke purAtatva vibhAga kI ora se phira se khudAI kI kiyA jA sakatA hai| yadi yaha yojanA Aja bhI gaI / yaha khudAI kolhuA gAMva meM nirmita azoka sambhava ho sake to nizcaya hI bhAratIya purAtatva ke stambha ke Asa pAsa kI gaI aura isa khudAI meM jo kSetra meM abhUtapUrva pragati ho sakatI hai| vartamAna 1.. bahumUlya sAmagrI prApta huI usase vaizAlI kA samasta meM vaizAlI sthita vaizAlI prAkRta zodha saMsthAna kA itihAsa prakaTa ho gyaa| aura aba yaha pUrNa rUpa se yaha mahAn yogadAna kahA jaayegaa| paMcama khaNDa : jaina sAhitya aura itihAsa 360 6. sAdhvIratna kusumavatI abhinandana grantha Jain an international SorSivate &Personal use Only www.jainelibranto