Book Title: Baccho ke Liye Dhyan Yoga ka Shikshan
Author(s): Swami Shankar Devanand Saraswati
Publisher: Z_Jaganmohanlal_Pandit_Sadhuwad_Granth_012026.pdf
Catalog link: https://jainqq.org/explore/211455/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ baccoM ke liye dhyAna yoga kA zikSaNa DaoN. svAmI zaMkara devAnanda sarasvatI satyAnandAzrama, rojave, nou sAutha velsa, AsTreliyA zikSA ke kSetra meM navIna evaM sArthaka vidhiyoM kI khoja yugoM se cala rahI hai| lagatA hai ki isa yuga meM yoga aura usake upayogoM ke jJAna se isa kSetra meM parivartana AnevAlA hai| mAnava ke mastiSka ke vibhinna pAvoM ke kAryoM se sambandhita anusaMdhAnoM se yogavidyA ke prasAra evaM cetanA kI jAgati kI saMbhAvanAoM ke kAraNa dhyAna-yoga ko jIvana paddhati ke rUpa meM svIkRta karane kI AvazyakatA anubhava meM AI hai| hamArA mastiSka do pramastiSkrIya golAdhoM meM vibhAjita hai / vaijJAnika anusaMdhAnoM se pratIta hotA hai ki pratyeka golArgha kA kArya svatantra tathA bhinna-bhinna hai| dakSiNI golArdha hamAre jIvana kI pratimA evaM sthAnika ( spatial ) rUpoM ko nirdhArita karatA hai| vAyAM golArdha vaizleSika tathA rekhIya kSamatAoM se sahacarita hotA hai| abhI taka hamArI zikSA mukhyataH vAyeM golArdha kI ora hI kendrita rahI hai, jisameM adhyayana, lekhana aura gaNita ke samAna sarala. vaijJAnika evaM tArkika viSayoM ko hI mahatva diyA jAtA hai| isameM kalA, nRtya tathA anya racanAtmaka pravRttiyoM evaM guNAtmaka pratibhAoM kI ora nagaNya dhyAna diyA gayA hai| aba zikSAzAstriyoM kI yaha mAnyatA hai ki isa sthiti meM hamArA jJAna ekAMkI rahatA hai aura hamArI zikSA pUrNa nahIM mAnI jA sktii| isase jIvana meM arucikara prabhAva bhI ho sakate hai| amarIkA ke inDiyAnA vizvavidyAlaya ke zikSAzAstrI jerI smitha ke anusAra Aja zikSaka jovana ke rahasya se aparicita haiM aura unhoMne zikSA ko eka kaThora pAThyakramoM kI paridhi meM bAMdha diyA hai| ve hameM mAnava ke pavitra uddezyoM kI pUrti meM sahAyaka nahIM bnaate| zikSA-mahAvidyAlaya ke buleTina meM kahA gayA hai ki aba samaya A gayA hai ki zikSakoM ko AdhyAtmika, kalAtmaka, pratibhAtmaka, parAbhautika evaM preraNAtmaka vikAsa kI dizAoM kI ora zikSA meM dhyAna denA cAhiye / vyAkhyAna, pAThyapustakeM, parIkSA aura mUlyAMkana ko surakSita paddhati kA hamane bahuta samaya taka upayoga kara liyA hai| mastiSka kA ekIkaraNa viviyana zeramAna ne batAyA hai ki vartamAna zikSApaddhati mastiSka ke donoM golArdhA ke ekIkaraNa meM sabase bar3I bAdhA hai| kevala vAyeM golArdha ko vikasita karanevAlI zikSApaddhati azuddha aura avAstavika dhAraNAoM para AdhArita hai| nyUTana aura AinsTIna ke samAna vaijJAnikoM kI mahAna khoje pratimAtmaka sphuraNa ( phlaiza ), samagra vizva kI prakRti kI antardRSTi tathA bhautika vizva ke AdhArabhUta sambandhoM ke antarjJAna ke kAraNa hI saMbhava ho sakI haiN| inheM phira unhoMne bauddhika rUpa se vikasita kiyaa| mastiSka ke donoM bhAgoM ke ekIkaraNa kI prakriyA meM zodhakartAoM ne dhyAna, yoga, Asana, prANAyAma, vAyophIDa-vaika Adi ke prabhAvoM kA adhyayana kiyA hai| ve yaha prayatna kara rahe haiM ki mastiSka ke kArya karane ko prakriyA Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 168 paM0 jaganmohanalAla zAstrI sAdhuvAda grantha [ khaNDa kyA hai aura use prabhAvita karane ke liye hama kyA kara sakate haiN| isa zodha ke kucha acarajakArI pariNAma prApta hue haiM / Grade ne batAyA hai ki kriyA yoga ke abhyAsa se mastiSka kA ekIkaraNa hotA hai aura vaha aisI avyavasthita avasthA meM nahIM rahatA hai, jaisA aneka loga prAyaH anubhava karate haiN| bahuteroM kA anubhava hai ki kriyAyoga karane se unakI antaH UrjA kA vikAsa hotA hai aura unameM racanAtmaka vRtti vikasita hotI hai / unameM vizva ke jJAna ke prati ruci hone lagatI hai / ve antarmana kA jJAna kara sakate haiM / isa sambandha meM abhI acchA sUcanAtmaka sAhitya prakAzita huA hai / yaha saba tabhI saMbhava hai jaba mastiSka ke donoM bhAga ekIkRta hokara kAma kreN| yoga-nidrA se zikSA ' yoga kI zabdAvalI meM mastiSka ke golArdhI ke ekIkaraNa kI prakriyA ko suSumnA nAr3I kA jAgaraNa karate haiM / yaha prANa pravAha kA mArga hai jo merudaMDa taka jAtA hai mastiSka kA bauddhika evaM bahirmukhI vAyAM golArdhaM pigalAnAr3I ke anurUpa hai ( jo zarIra ke dAhine pArzva meM rahatI hai ) / isakA dAMyA golArdhaM iDA nADI ke anurUpa hai jo mastiSka evaM nirAkAra UrjA kA antardRzya hai| Aja ke zodhakartA prAcIna yogazAstra meM varNita aneka tathyoM kI vyAkhyA apane anusaMdhAnoM se prApta kara rahe haiN| vartamAna zikSA paddhati meM sudhAra lAne ke liye dhyAna, vijJAna aura zikSaNa ko samanvita kiyA jA rahA hai / balageriyA ke gorgI luzAnova ne aisI paddhati vikasita kI hai jo jJAna evaM sUcanAoM ko avacetana mastiSka aura mana meM praviSTa karAtI hai aura zikSaNa ke samaya meM kamI karatI hai| yaha zikSaNa prakriyA meM tIvratA evaM zIghratA lAtI hai / yaha vidhi yogazAstrIya yoga-nidrA-vidhi ke samAna hai / isameM zikSA ke bauddhika pakSa ko pathAntarita kara diyA jAtA hai aura ise kAla-duSTa siddha kiyA jAtA hai| zikSaNa kI yaha sUkSma vidhi atyanta lokapriya rahI hai| AyovA rAjya vizvavidyAlaya ke DaoN0 DaoNna zusTara ne batAyA hai ki yoganidrA yA sammohana ke samAna vidhiyoM se kamajora vidyArthiyoM ne ATha mAha ke pAThyakrama ko cAra mAha meM hI pUrA kara liyA / amarIkA meM isa vidhi kA samIkSaNa kailiphorniyA rAjya vizvavidyAlaya meM maI 1978 meM Ayojita sammelana meM kiyA gayA thaa| isameM baccoM meM kalpanAzakti, svapna, manokAyika evaM manovaijJAnika vikAsa ke liye lAkSaNika vicAra-dhAraNAoM, bAyophIDabaika tathA dhyAna kI upayogitA para karmazAlAyeM Ayojita kI gaI thiiN| isa paddhati meM jo sakArAtmaka antara-anubhUti hotI hai, use parA vyaktigata manovijJAna kA nAma diyA gayA hai / pratibhAH tarka kI sahAyaka - isa sammelana se yaha pratIta hotA hai ki bhaviSya meM dhyAna dvArA prApta hone vAlI AdhyAtmika yA rahasyAtmaka anubhava prabhAvI, prajJAtmaka evaM manovAhI zikSA ke liye pUraka mAna liye jAyeMge / skUloM meM dhyAna aura ucca stara ko prApta karane kI zikSA kevala zarIra va mana ke zithilIkaraNa aura vyaktitva ke vikAsa ke liye hI nahIM, api tu mastiSka ke dakSiNa golArdha ko anAvRta karane tathA prajJA aura anubhava ke naye kSitijoM ko kholane ke liye bhI dI jAvegI / isase hamArI zikSA samRddha hogii| isameM yoga, zikSakoM aura vidyArthiyoM donoM ke liye uccatara jAgarUkatA prApta karane meM saraNI kA kAma kregaa| apanI pratibhAtmaka kSamatAoM ke vikAsa se hama apane pariveza ke vividha tatvoM ko samanvita kara sakate haiM / isase hamArI dRSTi kI samagratA bar3hane lagatI hai| hamAre pariveza evaM antarveza ke saMbaMdhoM evaM saMbaMdhI kArakoM ko hama aise rUpa meM jAnane lagate haiM jo hameM vizva ko eka anaMta vikAsa cakra ke rUpa meM samajhane meM sahAyaka hotA hai| pratimAtmaka vikAsa hameM bauddhika dRSTi kI samRddhi meM bhI sahAyaka hotA hai / mAnasa pratyakSIkaraNa se hameM apane pAThya viSaya acchI taraha samajha meM Ane lagate haiM / amarIkA ke yUjana, oregAMva ke eka skUla meM khela aura kalAoM Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ baccoM ke liye dhyAya yoga kA zikSaNa 169 ke dvArA par3hanA-likhanA sikhAyA jAtA hai| nRtya ke dvArA gaNita tathA saMgIta ke mAdhyama se vijJAna sikhAyA jAtA hai| isa vidhi se adhyayana kara isa skUla ke baccoM ne jile ke tIsa skUloM meM par3hane meM pahalI tathA gaNita meM pAMcavI varIyatA prApta kii| mana aura mastiSka ke vikAsa ko saMbaMdhita karane, mAnava prakRti ke dvividha pakSoM-mana evaM mastiSka, antaH evaM vAhya, dAyAM aura bAyAM, pratimA evaM tarka meM santulana lAkara adhika vyAvahArika banane, jIvana ke liye Adarza lakSya nirdhArita karane, vyaktitva-saMkramaNa kI durghaTanA ko nirasta karane evaM jIvana kI dizA prazasti ke liye zikSaka aura vidyArthiyoM ke liye yoga zikSA hI eka uttama sAdhana siddha ho rahI hai| skUlI baccoM ke liye zithilIkaraNa samAja ke vikAsa ke liye zikSA prathama varIyatA hai / isaliye zikSaNa ke liye uttama sAmagrI aura uttama vidhi kA nirNaya atyAvazyaka hai / abhI taka hamArI zikSA kA uddezya hameM bauddhiva evaM vyAvasAyika banAnA rahA hai| para yaha vidhi hameM uccastara kA yA acchA mAnava nahIM banA paatii| yaha kAma saMrakSako evaM dharma-saMsthAoM kA mAna liyA gyaa| isa mAnyatA meM bhI paryApta sudhAra apekSita haiN| Adhunika zikSApaddhati kI isa kamI ko dUra karane ke liye yoga zikSA bahuta upayogI hai| isase na kevala hama acche manuSya banegeM, api tu isase hamAre zikSaNa kI gati tIbra hogI / zithilIkaraNa ke abhyAsa se mastiSka kA kendrIkaraNa uttama hotA hai| manovijJAnI hAlema ke anusaMdhAna vivaraNa hamAre mata kA samarthana karate haiN| hArlema ne zithilIkaraNa kI yaugika vidhi kA upayoga kiyA hai| yaha Adhunika bAyophIDa-baiMka paddhati kA prAcIna anurUpa hai| usane dasa minaTa ke zithilIkaraNa abhyAsa ke bAda dasa dina taka vidyArthiyoM ko pddh'aayaa| jaba do saptAha bAda inake manovaijJAnika parIkSaNa kiye gaye, taba yaha pAyA gayA ki inakI jAgarUkatA, ekAgratA, smaraNazakti evaM prajJA meM sAmAnya vidyArthiyoM kI tulanA meM paryApta sakArAtmaka vRddhi hii| ilekTromAilogrApha ke nirIkSaNa batAte haiM ki ye vidyAthIM zArIrika dRSTi se bhI paryApta zithilIkRta the| isakA tAtparya yaha hai ki ye mAnasika rUpa se bhI zithilIkRta the| yaha zithilIkaraNa paryApta samaya taka banA rhaa| paryApta smaraNazakti aura ekAgratA kA mahatva ve sabhI jAnate haiM jinhoMne apanI skUla-zikSaNa evaM vArSika parIkSAoM ke kaSTa sahana kiye haiN| kAza, hameM usa samaya zithilIkaraNa kI vidhi kA jJAna hotA / * paMcaparameSThI vAcaka mantra citta zuddhi ke liye Avazyaka haiM / lekina kAmanA ke lie mantra jApa ucita nahIM hai| bhale hI mantra jApI jIva apane pApa kSaya aura puNya bandha se lAbhAnvita ho, para use mantra kA phala mAna liyA jAtA hai| aisA vyakti lAbha nahIM pAtA, to usakI usa mantra meM azraddhA ho jAtI hai aura vaha mithyA mantroM kI ora bhI jhuka jAtA hai| vidyAnuvAda nAmaka dasavA~ pUrva hai| usameM mantrAdi varNana hai| tathApi NamokAra mantra anAdi hai| bhale hI zabda prAkRta bhASA ke na raheM, vaha kisI bhI bhASA meM ho, paMcaparameSThI kI pUjyatA sadA rahI hai / ataH vaha mantra anAdi hI hai| __-jaganmohanalAla zAstrI * "vihAra skUla Ava yoga' dvArA prakAzita 'yoga' nAmaka agrejI patrikA se sAnumati rUpAntarita / 22