Atmanand Prakash Pustak 023 Ank 04

Author(s): Jain Atmanand Sabha Bhavnagar
Publisher: Jain Atmanand Sabha Bhavnagar
Catalog link: https://jainqq.org/explore/531265/1

Page #1

سیاسیی « بيبي)
આમાનન્દ પ્રકાશ.
હિO...(
IIIIIIIIIIII
સંલે થી છે ? का अरई ? के आणंदे ? इत्थं पि अग्गहे चरे, सव्वं हासं रञ्चज्ज आलीणगुत्तो परिव्वए । पुरिसा ! तुपमेव तुमं मित्तं
बहियामित्तमिच्छसि ? जाणिज्जा उच्चालइयं तंजाणिज्जा रालइयं, जं जाणिज्जा दृरालयं तं जाणिज्जा उच्चालइयं । पुरिसा ! अत्ताणमेव अभिनिगिज्झ, एवं दुक्खा पमुञ्चसि । पुरिसा! सच्चमेव समभिजाणाहि, सच्चस्साणाए उवट्ठिए से मेहावी मारं तरइ । सहिओ धम्ममायाय सेयं समणुपस्सइ ॥
आचारागसूत्रम् ।
બઈ
-
पुस्तक २३ मुं. ५ वीर संवत् २४५२ कार्तिक आत्म. संवत् ३०.} अंक ४ थो. ઉ. ૭૦ વ
-
ઉ . એ “શ્રી મહાવીર જયન્તિ” અને “ સાલ મુબારક.”
प्रभाति. (જાગ મુજ વાલા બાળ. –ચાલ.) પ્રભાત ! ભ્રાત! ! આજનું સુવર્ણ વર્ણ દીસે, અપેશે આનંદ ને જ્યન્તિ વીર વિશે. પ્રક જીવન જેત જેહની આલેખીએ ઉમંગે, અજ્ઞાન તિમિર કંસ નાણુ હદય રમિ રંગે. આત્મહિત કાજ વીર વચન ને વધાવે, સ્યાદ્વાની સુગંધ સારા જગતમાં ફેલા. પ્ર. આત્માનદ સકલ વૃન્દ પૂર્ણ પ્રેમ સાથે, સાલ મુબારક સર્વને સમાપે છે સંગાથે. પ્ર.
વેલચંદ ધનજી. હ૦૦ - DOCS.
– 00 –
-

Page #2

શ્રી આત્માનંદ પ્રકાશ.
परमेष्टि गुण संक्षिप्त विवरण.
પ્રથમ નવકાર મંત્ર રહસ્ય.” (ઝ૦ છગનલાલ સુરવાડા)
દોહરા. વીર ઇનંદ નમી કરી, સદ્દગુરૂ શિષ નમાય; ગાશું ગુણ પરમેષ્ટિના, પ્રીત ધરી મનમાંય.
ચેદ પુરવનું સાર, મંત્ર નવકાર ગણિજે; સકલ મંત્ર સરદાર, ભાવથી નિત્ય ભણિજે; ચિંતા ચૂરક એહ, વળી વાંછિત પુરનાર;
વિન્ન વ્યાધિ હરનાર, પાપ પ્રલય કરનારો; ત્રિજગમાં ત્રણ કાળમાં, એ સમ બીજો કો નહીં; સ્થિર ઉપગે ધ્યાવતાં, સ્વર્ગ-મેલ પાવે સહી.
મનહર, પહેલે પદ અરિહંત, બીજે સિદ્ધ ભગવંત, સૂરીશ્વર ત્રીજે ચેાથે ઉવઝાય જાણિયે; પંચમ પદે મુનિજી મળી પંચ પરમેષ્ટિ, મનહર મહા મંત્ર નવકાર માનિયે; અરિહંત ગુણ બાર, સિદ્ધતણું આઠ સાર, છત્તિસ સૂરિ પશિ પાઠક પિછાણ્યેક સત્તાવીશ સાધુતણા કુલ એકસય આઠ, વિશુદ્ધ હૃદયે ઉચ્ચ ગુણ એ વખાણીયે.
દોહર, એમ પંચ પરમેષ્ટિના, સર્વ ગુણ સય આઠ; વર્ણવ સંક્ષેપથી, શાસ્ત્ર થકી ઈણ પાઠ. અજ્ઞાની મતિ હિન હું, ગુણ નહીં મુજમાંય; સજન! કરજે માફ જે, દેખે દોષ જ કાંય.
અપૂર્ણ.
૧ આચાર્ય. ૨ ઉવઝાય-ઉપાધ્યાય ૩ એકસાનેઆઠ.

Page #3

વિધરચના પ્રબંધ.
વિશ્વ રચના પ્રબંધ.
નિવેદન ૧૧ મું.
(ગતાંક પૃષ્ઠ ૬૦ થી શરૂ) વેદ સિવાયના આર્યાવર્તના ગ્રંથ તથા દર્શને જગત રચના માટે નીચે મુજબ કહે છે.
૧ મનુસ્મૃતિમાં કહેલું છે કે પહેલાં અજ્ઞાત, અપ્રતર્ય, અવિય, નિદ્રાની અવસ્થા જેવું, અંધકાર રૂપ હતું. પછી સવયંભૂ મહત્વાદિ ભૂતરૂપે પ્રત્યક્ષ થયે ત્યારે સૃષ્ટિ રચવાને વિચાર કરી, પ્રથમ પાણી ઉત્પન્ન કર્યું. માળવાનાવૌતાસુધીનમકવાણનત. તે પાણીમાં પોતાનું બીજ નાખ્યું. તે બીજથી સેના જેવું એક ઈંડુ ઉત્પન્ન થયું. તે ઈંડામાં બ્રહ્મ ઉતપન્ન થઈ, એક વર્ષ સુધી રહ્યો. ત્યારપછી વિચાર કરી ઇંડાના બે ભાગ કરી પૃથ્વી આકાશ બનાવ્યાં. બન્નેની વચમાં આઠ દિશાઓ, પાણી, જગ્યા, વિગેરે બનાવ્યા. યજ્ઞસિદ્ધિ માટે અગ્નિ, વાયુ અને સૂર્યથી અનુક્રમે રૂગ, યજુર અને સામવેદની રચના કરી, પછી ધૂમ, કાળ, ગ્રહ, નક્ષત્ર, તપ, વાણી, રતિ, કામ, ક્રોધ, સુખ, દુઃખાદિ બનાવ્યા પછી મેટું, હાથ, જાંગ અને પગથી ચાર વર્ણ બનાવ્યા. પછી સ્ત્રી પુરૂષ થઈ વિરાટ ઉત્પન્ન કર્યું પછી મનુરૂષિ પ્રજાપતિએ દેવતાની જાતે વિદ્યુત, મેઘ, પશુ, પક્ષી, કીડા અને પતંગી આ આદિને બનાવ્યા.
૨ બ્રહ્મવૈવર્ત પ્રકૃતિ ખંડમાં કહે છે કે–મા વિરાટ રિ, નઝર્થસ્થ, નિરં स्फुटं । मलो बभूव कालेन सर्वांगव्यापकोध्रुवं ।। स च प्रवृष्टः सर्वषां तल्लौम्नां विवरेषुच, काले न महता तस्मात्बभूव वसुधामुने ।। एवं सर्वाणि विश्वाणि पृथिव्यां નિમિતાઈનર | ગોરો, વૈઢ નિત્ય વિશ્વપરીત ( પૃથીવ્યપાખ્યાને, ૭ અધ્યાય ) એ પ્રમાણે વિરાટના મળથી વિAત્પત્તિ કહે છે વળી બીજે ઠેકાણે જણાવે છે કે પૃથ્વી કૃષ્ણમેદમાંથી થઈ છે તેથી મેદીની કહેવાય છે.
૩ પ્રવ્ર પુરાણે ઉત્તરાખંડમાં ૨૯ માં અધ્યાયમાં કહ્યું છે કે–વેણુ રાજાના દક્ષિણ હાથને મથવા લાગ્યાં, મથતાં મથતાં વેદ થયે. પછી બ્રાહ્મણે અથવા લાગ્યાં તેમાંથી પૃથુ થયો. વલી મત્સ્ય પુરાણ (અધ્યાય ૧૦) માં કહે છે કે સ્વંય. ભૂવંશે અંગના પાપી પુત્ર રાજા વેણુના કચરાતા શરીરમાંથી પૃથુ નીકળે. તે વિષ્ણુને પ્રસન્ન કરી રાજા થયો. પણ ભૂતલને નિર્ધન જોઈ તેને બાળવા તૈયાર થયે. પૃથ્વી ગોરૂપ ધરીને નાઠી, પૃથુ પાછળ ચાલ્યા. અંતે ગરૂપધારી પૃથ્વીએ થાકીને દુધ દેવાની રજા આપી. ક્રમે જુદી જુદી વ્યક્તિએ દેહવાથી જુદી જુદી

Page #4

શ્રી આત્માનંદ પ્રકાશ. વસ્તુઓ ઉત્પન્ન થઈ. (૧૦ ) વિષ્ણુ પુરાણમાં કહ્યું છે કે વસુંધરા સર્વ ઓષધીને ગળી ગઈ, તેથી પ્રજાએ પૃથુરાજાને વિનંતી કરી. પૃથુ રાજા આજવ ધનુષ મારવા તેયાર થયા વસુંધરા રૂપે નાસવા લાગી. અંતે ભયભીત વસુંધરાએ રાજાનું વચન માન્યું તેથી તે પૃથ્વી કહેવાય છે.
- ૪–સૃષ્ટી વિષે કર્મપુરાણ કહે છે કે-પ્રથમ જ હું નારાયણ દેવ હતો મારાથી બ્રહ્મા અને બ્રહ્માથી સનકાદિ પાંચ મુનિઓ ઉત્પન્ન થયા, પાંચ રૂષિને સૃષ્ટિ રચવાની ઈચ્છા રહિત જેને બ્રહ્મા માયાએ કરી ઈશ્વરમાં મેહ પામ્યા. પછી વિષને બેધથી પુત્રરૂપ બ્રહ્માએ મહા તપ કર્યો પણ તપની નિષ્ફળતાના લીધે ખેદ તથા ક્રોધ ઉત્પન્ન થવાથી આંખોમાંથી આંસુ પડવા લાગ્યા ને તે આંસુથી વાંકી થયેલ ભૂમિથી લાલરંગી મહાદેવ ઉત્પન્ન થયા. નીઋઢોહિત મહાદેવને બ્રહ્માએ સૃષ્ટિ રચવાની રજા આપી. એટલે મહાદેવ સૃષ્ટિ રચવા લાગ્યો. સૃષ્ટિ રચવામાં ઘણું ભૂત, પ્રેત, પિશાચ ઉત્પન્ન કર્યો, પણ જેઓ ઉત્પન્ન થતાં જ જગતનું ભક્ષણ કરવા લાગ્યા. આ ગોટાળો જોઈ વિમીત થઈ બ્રહ્માએ મહાદેવને કહ્યું કે પરું ? મૃEામિરશીમ: આ ઉત્પન્ન થયેલ પ્રજાથી સયું. એટલે સૃષ્ટી રચવાનું બંધ કરવા ફરમાવ્યું. એમ બ્રહ્માએ શીવથી જ અંગત બનાવ્યું.
૫ રામાયણ-અયોધ્યાકાંડમાં બે પ્રકારના વર્ણન છે, અરણ્યકાંડમાં (સગ ૨૧) કહે છે કે –બ્રાહ્મણ આદિ ચાર વર્ણની ઉત્પત્તિ કાશ્યપ પત્ની મનુશતરૂપાના ચાર અંગમાંથી થયેલ છે.
૬ લિંગપુરાણમાં શિવને જ પૃથ્વીકર્તા ઠરાવેલ છે કારણકે પદ્મપુરાણમાં વિષ્ણુને ઉત્તમ પુરૂષ તરીકે માનેલ નથી ને કહ્યું છે કે વિદભુતનનાàળ શિવો ઘનાને शिवद्रोहान्न संदेहो नरकंयाति दारुणं ॥ तस्माच्च विष्णुनामापि नवकूतव्यं कदाचन ५४ी एष, देवोमहादेवो विज्ञेयस्तु महेश्वरः न तस्मात् परम किचंत पदं समधिगम्यत. (સહમત ૨૯-૩૦) એટલે વિષ્ણુ દર્શનથી શિવદ્રોહિ ને શિવોહથી નરક પ્રાપ્ત થતી હોવાથી વિષ્ણુનું નામ પણ ન લેવું. શિવપુરાણમાં કહ્યું છે કે-રામચંદ્ર પણ શિવ આરાધન કરતા હતા, વિષ્ણુએ ત્રણ વખત શિવનું આરાધન કર્યું છે જેમાં એક વાર ૧૬૬,૦૦,૦૦૦ વર્ષ સુધી શુલપાણી શિવનું આરાધન કર્યું છે ને એકવાર સેલ માસ શિવોપાસના કરી આઠ વરદાન માગેલ છે. (મત ૪૦-૪૭-૪૯) વાયુપુરાશુમાં કહ્યું છે કે શિવે વિષ્ણુ થા બ્રહ્માને વરદાન આપી પોતાથી ઉતરતા ક્ય; વળી વિષ્ણુ પ્રત્યે બે કે હું અગ્નિ ને તું ધુમાડા. હું દિવસ ને તું રાત્રિ. હું સત્ય ને તું અસત્ય છે. વળી લિંગપુરાણમાં કહે છે કે શિવભક્ત દધિચીએ ભક્તિ

Page #5

વિધરચના પ્રબંધ.
સહિત વિષ્ણુને જીત્યા. દક્ષના યજ્ઞમાં વિરભદ્રે વિષ્ણુનું માથું કાપી નાખ્યું. અને પવને તેને અગ્નિમાં નાખી દીધે. (સત ૩૦) માટે શિવ એજ જગત કર્તા કે સૃષ્ટા તરીકે સમર્થ છે. એટલે બ્રહ્માંડથી નીકળેલા શિવે ડાબા હાથમાંથી વિષ્ણુ તથા લક્ષ્મી અને જમણે હાથમાંથી બ્રહ્મા સરસ્વતીને બનાવ્યા છે.
૭ વિષ્ણુપુરાણના પ્રેમિએ કહે છે કે પદ્મ પુરાણમાં જ વિષ્ણુને ઉત્તમ કહેલ છે. જુઓ–
यस्तुनारायणं देवं, ब्रह्म रुद्रादि देवतैः ।। सममव्यै निरिडयेत, सपाखंडी भवेत्सदा ॥ किमत्रबहुनोक्तेन, ब्राह्मणा येह्यवैष्णवाः । न स्टष्टव्याः न वक्तव्याः, नद्रष्टव्याः, कदाचन ॥ तथा॥ येन्यदेवं परत्वेन, वदंत्यज्ञान मोहिताः नारायणांजगन्नाथा ते हि पाखंडिनः स्मृताः ॥
વળી પદ્મપુરાણમાં ૬ અધ્યાયમાં કહે છે કે -શિવ મંત્રબળે સ્ત્રીને આકષી ખાનગીમાં સેવતા હતા. વલી શિવપુરાણમાં કહે છે કે–શિવે સૂર્યોપાસના કરી. (મત ૭૩–૭૨ ) તે પછી તેને સમર્થકત કેમ માની શકાય ? સાથે સાથે વરાહ પુરાણુને ગરૂડપુરાણ તપાસતાં સમજી શકાય છે. કે-રૂદ્દે વિષ્ણુની તારીફને ધ્યાન કરેલા છે. (મત ૧૧૬-૧૧૨૦) એકવાર શિવે કૃષ્ણવધ માટે કૃત્યા મોકલી, પણ સુદર્શનચકના ભયથી કૃત્યા નાસીને પાછી આવી. કેમે સુદર્શનચકે કાશીનુપ સેન્યને તથા શિવના પ્રથમ ગણધરને બાળી ભસ્મ કર્યા. (વિષ્ણુ પૂર્વાશ-અ. ૩૪ મત ૧૭૩) તે સમજી શકાય છે કે-નારાયણ ભગવાન જગતને કરવાને કે હરવાને સર્વ શક્તિવંત છે માટે વિષ્ણુપુરાણું (પ્રથમ અંશ અધ્યાય ૧) માં કહ્યું છે કેવિષ્ણુએ પ્રધાન તથા પુરૂષો સાથે મળી પૃથ્વી ઉપન્ન કરી છે. બ્રહ્મના ચારે મુખથી ગાયત્રી વિગેરે બોલતો હતો. (બ્રહ્માના ચાર મુખ કયારે થયા ?) વલી તેમાં જ
घु -तेषांजीवानांयेयानि कर्माणि प्राक्सृष्टया प्रतिपेदिरे, तान्येवतेप्रतिपद्यते મૃથમાના પુનઃ પુનઃ રોયેવંવિધાં કૂદાવી પુનઃ પુનઃ (વિ. .૧૫ ર૭.૬૫) માટે રષ્ટિ રચનાર વિષ્ણુ છે. બ્રહ્મા અહંકારી શિવ કામીને વિષ્ણુ પવિત્ર છે. (પદ્મપુરાણ )
૮. પૃથ્વી સૃષ્ટિખંડના અધ્યાય ૩ જા માં (લેક ૧૭૧ થી ૧૭૪) લખે છે કે બ્રહ્માના કપાલથી અર્ધ પુરૂષ રૂપે ને અર્ધ સ્ત્રી રૂપે શિવજી પેદા થયા તેથી વિશ્વ રચના થઈ છે. (મ. ૯૪)
૯. મતસ્ય પુરાણમાં કહેલ છે કે બ્રહ્મા વિવિન્દ્ર મુનયોગમે મૃત્યુ ગરાáિતાઃ એટલે જેને જગતકર્તા માનીએ છીએ તે વિષ્ણુ, બ્રહ્મા, ઈંદ્ર તથા મુનિઓ વગેરે જન્મ જરા મૃત્યુથી પિડિત છે, તેમજ એક ઠેકાણે મહાદેવને પણ જન્માદિથી યુક્ત

Page #6

શ્રી આત્માનંદ પ્રકારા.
કહેલ છે આ માન્યતાનું કારણ તે જગત કર્તાને યોગ્ય ગુણની દેમાં ખામી દેખાય છે તે છે, કારણ કે પુરાણ મતેજ તે દેવ ત્રિપુટીની ચેગ્યતા મનાતી નથી. કહેવાય છે કે એકવાર તે દેવ ત્રીપુટી અત્રિની સ્ત્રી સતિ અનસૂયાને ભ્રષ્ટ કરવા તેના ઘરમાં ગઈ હતી, પણ સતિએ જલ છાંટી તે ત્રણને બાલક બનાવી દીધા હતા ને એવું રૂપ બનાવ્યું કે ત્રણે દેવની સ્ત્રીઓ પણ તે જગતકર્તાઓને એલખી શકી ન હતી. કૃષ્ણ ભગવાનને પુત્રજ કેઢ યુક્ત હતે. (ભવિષ્ય પુ) બ્રહ્મા પણ તપથી પદ્માસન પામ્યા ( ચ૦ ૨૦ ૧૮૫) અસુરે અમૃત પાન કર્યું તે વિખર્જી એ જાણયું નહિ (કંદ) સત ૧૮) મહાજળ પ્રલયમાં વેદે ખવાઈ ગયા. ભગવાનને સર્વજ્ઞ છતાં મને અવતાર લેવો પડશે ને હજાર વર્ષ સુધી ન્યા, સીતાનું હરણ કેણે કર્યું. ? તે જાણવા પુરતી રામચંદ્રજીમાં સર્વજ્ઞતા સંભવતી નથી (સતીશીવના હાથથીને શીવના પસીનાથી ઉપજેલ અંધકસાથે શીવજીને મહાન યુદ્ધ કરવું પડયું (શીવમતપર) આડી દેત્યે પાર્વતી રૂપે મહેશને ઠગ્યા હતા. (પા. મ. ૭૧) કાલયવનાદિના ભયથી સર્વ સમર્થ કુળ દ્વારકા રચી (વિ. ખ. ગુ. મ. ૯૫) ભૂગુરૂષિએ સ્ત્રી ઘાતક વિષ્ણુ ભગવાનને શાપ દીધે કે તું સાતવાર મનુષ્ય યોનિમાં ઉપજીશ (મસ્ય૦ અ-૪૭-મે-૧૨૩) તારક અને શંભુમિમિના યુદ્ધમાં પરિવાર સહિત કૃષ્ણને મહા દુ:ખ પડયું હતું તેમજ પોતાની હાર થઈ હતી. (મસ્ય૦ અ ૧૫૨-૧૫ મં૦ ૧૪૬) વિષ્ણુના કાનના મેલથી ઉપજેલ મધુ કેટભ દૈત્ય સાથે વિષ્ણુએ પાંચ હજાર વર્ષ યુદ્ધ કર્યું (માર્ક અઉ૮-મત-૯૫) શિવના ૨૮ અને વિષ્ણુના ૨૪ અવતાર થયા છે. વળી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ મહાદેવમાં પરસ્પર સહનશિલતા કે સંપનહિ હશે. દધિચીએ વિષ્ણુને અને વિષ્ણુના સેવકને માર્યા હતા. વિષ્ણુએ દક્ષ યજ્ઞમાં શિવનું ગળું દબાવ્યું હતું. (હરિવંશ) વિષ્ણુના વરાહ અવતારમાં શિવે શરભ થઈ વિષ્ણુનું બચા સહિત ભક્ષણ કર્યું હતું. (સત. ૩) ઈત્યાદી ઘણી નવાઇની વાતથી અથવા બીજા કેઈ કારણે ઉપરને *લીક રચવામાં આવ્યા છે.
૧૦, શિવપુરાણમાં (સનકુમાર સંહિતામાં કહે છે કે- ) મહેંર્તા દુર્તી ફૂટવાપિ યુયુને સદંત્રધાર વિUજુ% એટલે શિવ કતો હતો ને યુગે યુગે અષ્ટા છું. હું જ બ્રહ્મા કે વિણું છું ત્યારે બીજી તરફ તેજ શિવપુરાણ ધર્મ સંહિતા અધ્યાય. ૪૯ માં લેક ૭ થી મહાદેવજી પોતે કહે છે કે બધા વિદg[ રેં સેવિ વિદાઝ્મ વર્મા સદા, મોધાભfમ તમારે ઘનિશ્વરાટ છે ( મત-૬૮ )
એટલે-હે દેવિ હું, શિવ બ્રહ્માને વિષ્ણુ એ ત્રણે કામ કોધાદિ ષવડે કરીને કર્મથી બંધાયેલા છીએ તેથી અમે કોઈ ઈશ્વર નથી. ખરેખર આ રીતે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ મહાદેવની જગત કર્તા તરીકે ગ્યતાને વિનિપાત આ બન્ને વસ્તુ, પુરાણમાં જ રહેલી છે (આ કર્મવાદ છે )

Page #7

વિવરચના પ્રમધ.
૫
૧૧. અક્ષરવાદી કહે છે કે-અક્ષરથીજ વાયુ, તેજ, જલ અને પૃથ્વી એ અનુક્રમે થયા છે. ( ત. પ્રા. ૧૬૩ )
૧૨. ભગવત ગીતા અધ્યયન ૧૩ માં પ્રકૃતિ પુરૂષને અનાદિ કહ્યા છે કહ્યુ છે કેप्रकृतिं पुरुषंचैव, विध्ध्यनादि ऊभावपि ॥ तथा ॥ यावत्संजायते किंचित्, सत्वंस्थावर ગંગમં || ક્ષેત્ર ક્ષેત્રજ્ઞ યોગાત, તદ્ધિદ્ધિ માતર્થમ || ( ભા૦ ૬૩ )
૧૩. મધુ કૈટભના મુડદાથી પણ સૃષ્ટિ રચવાનું કહેવાય છે ( સત. ૨૫ ) ૧૪. નારદ પુરાણમાં લખ્યું છે કે-નારાયણની જમણી બાજુથી બ્રહ્મા, ડાબી બાજુથી વિષ્ણુ અને વચ્ચેથી શિવ નિકલ્યા છે. લિંગ પુરાણમાં તેથી જૂદી વાત છે. ( ૨૮ )
૧૫. મત્સ્ય પુરાણમાં બ્રહ્માથી શિવ ઉત્પન્ન થવાનું જણાવે છે વળી તેજ પુરાણમાં ( ૨–૩–૧૨૫ ) નારાયણુ સુત અત્રિથી ચંદ્રની ઉત્પત્તિ દેખાડી છે (૨૮) ૧૬. ભાગવમાં કહ્યુ` છે કે–મન: ચક્ષુથી અગેાચર દ્રષ્ટા ભગવાને દ્રવ્ય જોવા માટે ત્રીગુણુમથી માયા પ્રકાશી સ્ત્રાંશ વડે નવા પુરૂષ બનાવી તેના માથામાં સ્વીવીય ચૈતન્ય સ્થાપ્યું. તે સમષ્ટિ જીવરૂપ મહાતત્વને જણાતી હવી, તેથી ત્રિવિધ અહંકાર થયા તેમાંથી ક્રમે પૃથ્વી બની (બ્રહ્મારૂપે) પ્રજાપતિ પાલન કરે છે, પ્રભુ રૂદ્ર રૂપે સહારે છે.
૧૭. ભાગવત્ આદિમાં કહેલ છે કે વિષ્ણુની નાભીકમલથી ફુલ થયુ ફુલથી બ્રહ્માજી થયા ને તેથી વિશ્વેત્પત્તિ થઈ છે × ૩૭
× ૩૭ આ ભાગવતના મતેા અઘ્યાત્મી મા`થી ગઠવાયેલ સભવ છે કારણ કે વાત એક અને ઉદ્દેશ ખીજો હેાય; એવા અધિકારે ઉપનિષદ આદિમાં હોવાનું લે.. મા. તિલક પણ પેાતાના મૃગશી ગ્રંથમાં દેખાડે છે એટલે ઉત્પતિના નિયમથી વસ્તુતત્વના નીદર્શોન માટે નીચે પ્રમાણે અધિકારો પ્રત્યક્ષ જોઇ શકાય છે. જેમકે ધને શ્રદ્ધાથી હામ ઉત્પન્ન થયા છે. તેમજ ધર્મને લક્ષ્મી ધૃતિ, તુષ્ટિ, પુષ્ટિ મેધા. બુદ્ધિ. શાન્તિ સિદ્ધિ કૃતથી ક્રમે દઉં. નિયમ, સાષ, લાભ, શ્રુતિ, ન્યાય, ક્રોધ, ક્ષેમ, સુખ, થશ, ઉત્પન્ન થાય છે કામનાદિથી હર્ષ જન્મે છે. વલી અધર્મ હિંસાના અનૃતને નિકૃતિ પુત્રા છે, ને ભય, નરક, માયાને વેદના એ ચાર પૌત્રમૈત્રી છે. ભય માયાથી મૃત્યુ નરક વેદનાથી દુ:ખ ઉત્પન થાય છે. મૃત્યુના પરિવાર વ્યાધિ જરા શાકને તૃષ્ણા છે. વિષ્ણુ પુ. અંશ. ૧ ( સતમત. ૯૫ ) સ્વામીનારાયણુના અચલ સિદ્ધાંતમાં જવ, માયા, શ્વર, બ્રહ્મ, તે પરમ બ્રહ્મ એ પાંચ ભેદને અનાદિ કહે છે, અચલ સિદ્ધાંત પૃષ્ઠ. ૨૩ પ્રથમ. ૫૦૭ મધ્ય, પ્ર. ૩૧ )
તેવીજ રીતે ઉપલા મતાતા સાંસારની ઉત્પત્તિ એટલે એક તા છત્ર કેવી રીતે સંસારમાં પડે છે, કેવી રીતે નીચેા પડે છે ને કેવી રીતે જાલ લાગે છે તે દેખાડેલ છે. જેમાં મેાહ, અભિમાનને મિથ્યાત્વના મુખ્ય પાઃ ભજવાય છે. બીજી રીતે કહીએ તા મિથ્યામાહની, મિત્રમાહની અને સમ્યકત્વમાદની પણ મસાર ભ્રમણના બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહાદેવ છે ( વિશેષ માટે જાણે મેદ

Page #8

શ્રી આત્માનંદ પ્રકાશ.
૧૮. માર્કન્ડેય પુરાણમાં તો લખ્યું છે કે મહાલક્ષમીથી વિષ્ણુ, મહાકાળીથી મહાદેવ, અને મહા સરસ્વતિથી બ્રહ્મા ઉત્પન્ન થયેલ છે. આ માન્યતાને હેતુ તપાસીએ તે બ્રહ્મા વિષ્ણુ મહાદેવ સંબંધે બધી બધી નવાઈની વાતોથી અથવા બીજા ગમે તે કારણે દેવી શક્તિઓને જગત્કૃતૃત્વનાં વિશેષ મળેલાં છે.
૧૯. વરાહપુરાણમાં કહે છે કે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશથી એક શક્તિ ઉત્પન્ન થઈને તેના ત્રણ ભાગ પડવાથી લક્ષ્મી સરસ્વતિ અને કાળી બન્યા છે.
૨૦ કાલીને ઉત્પન્ન કરનાર ઓલખાવાય છે ત્યાં જણાવે છે કે-હું આદિ શક્તિ થઈને બીજ છું. બીજની શક્તિ થઈને વિઘણું છું. તથા વિષ્ણુ શક્તિ થઈને સર્વ સૃષ્ટિ હું જ છું.
૨૧. એક ઠેકાણે કહે છે કે આદિ શક્તિ કાળી દેવીએ ત્રણ ઇંડાં બનાવ્યા અને ત્રણમાંથી બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-મહેશ-થયા છે (સત-૨૫) વળી બીજે કહે છે કે આદિશક્તિએ એ દેવ ત્રિપુટીને ઉત્પન્ન કરી તે પર મોહિત થવાથી તે ત્રણેને ભેગ કીધો (૨૮) ( આ કાળી તે સાંખ્યનું પ્રકૃતિ તત્વ સમજાય છે.)
૨૨. ગોરખના શિષ્ય કહે છે કે અલેકે ખલેક રચવા પરઉત્પન્ન કર્યું મૃત્યુ અને કાલ એ ખપરના શિખ્યા છે ( ચરિત્રચંદ્રિકા, ૨૪૨,).
૨૩. વશેષિક દર્શનના આદ્ય પુરૂષ કણાદ કહે છે કે, તત્વથી આદિ કાંઈ નથી અણુ અનાદિ છે. અણુથી પાણુ, બ્રહ્માંડ, વિપશુ નાભિકમલ અને બ્રહ્માજી એ ઉત્પન્ન થાય છે એમ સૃષ્ટિ પરમાણુથી થઈ છે. ( સત–૩૨ )
૨૪. ન્યાય શાસ્ત્ર પ્રણેતા શૈતમ રૂષિ કહે છે કે, કર્મ, સમવાય, જીવ, પાંચ તત્વ તથા ઈશ્વર આ સર્વના આદિ છે. મહર્ષિ ગૌતમવેદોને ઉત્પન્ન થયાનું કહે છે કારણ કે પટની પેઠે કાર્ય હોવાથી શબ્દ અનિત્ય છે. શોડનત્યઃાર્યવાત,
રપ. પતંજલિ કહે છે કે-આત્માને પરમાત્મા બંને તત્વ સાથે કાંઈ સંબંધ નથી.
૨૬. સાંખ્ય મતાધિ પુરૂષ કપિલ કહે છે કે, પ્રકૃતિને પુરૂષ અનાદિ અનંત છે, તેનો સુષ્ટિ પ્રવાહ ચાલે છે વિશ્વને કઈ કર્તા નથી આત્મા અનેક છે. પ્રકૃતિ એક છે અને કેટલાએક કહે છે કે પ્રકૃતિ અનેક છે તે મતમાં કહ્યું છે કે–પ્રકૃતિ, વિકૃતિ અને વિષાદવાળા, લઘુતા, ઉપદંભ અને ગૌરવ ધર્મ વાળા સત્યાદિ ત્રણ ગુણોની સામાન્યાવસ્થા, તે “ પ્રકૃતિ ” કહેવાય છે. તે આદિ મધ્ય તથા અંતવગરની, અવ્યય, અનવયવ, સાધારણ અને કદ રૂપ રસગંધ તથા સ્પર્ષથી રહિત છે. પ્રકૃતિનું બીજું નામ પ્રધાન કે અવ્યક્ત છે. પ્રકૃતિથી બુદ્ધિ જમે છે જેનું જ્ઞાનાદિક આઠ પ્રકારે સ્વરૂપ છે. બુદ્ધિથી અહંકાર અને અહંકારથી શબ્દ, રૂપ, ગંધ, રસ, અને સ્પર્શ એ પાંચ માત્રા પ્રકટે છે, બુદ્ધિ અહંકાર અને પાંચ માત્રા

Page #9

શ્રી જીનેશ્વર સ્તુતિ. તે સાત તો પ્રકૃતિ વિકૃતિ રૂપે છે તેમાંથી આંખ, કાન, નાક, જીભ, ચામડી
એ પાંચ બુદ્ધીંદ્રિય, વાણું હાથ વિગેરે પાંચ કર્મેન્દ્રિય, અને મન એ અગ્યાર વિકારો થાય છે. આ પ્રમાણે પ્રકૃતિ વિગેરે ચોવીશ તો છે અને ૨૫મું તત્વ પુરૂષ તે અપ્રકૃતિ વિકૃતિવાળો, અમૂ, ચેતન, ભેગી, નિત્ય, સર્વગત, અક્રિય, અકર્તા, નિર્ગુણ અને સુક્ષમ આત્મા છે. આ પ્રકૃતિ પુરૂષને ભગવતગીતામાં ક્ષર અને અક્ષર સંકેતથી સ્પષ્ટ કરેલ છે. (જુઓ કલમ-૧૧ ) (ચાલુ)
શ્રી જીનેશ્વર સ્તુતિ.
શ્રી. ૧
૧૦ ભાઈ-ઝ૦ છગનલાલ-સુરવાડા
( શ્રી સંખેશ્વરા–એ દેશી.) શ્રી જીનેશ્વરા, પ્રભુજી શંકરા;
તરણ ચરણ શરણ વિપદ હરણ જીનવરા. બે કરજેડી શિષ નમાવી, ચરણે લાગું પાય; આપ પસાયે આધિ વ્યાધિ, વિધ્રો સહુ વેરાય. સ્વર્ગ મૃત્યુ પાતાલ જગતમાં, કે નહી આપ સમાન સકલ ઇંદ નરિંદ મુણિંદ, નમે તજી નિજ માન. બુદ્ધિ નહી પણ મનડું તુમ ગુણ, ગાવા બહુ મકલાય; કૃપા કરીને મુજ મને રથ, પુરે હે જગ તાય. ગાવે તુમ ગુણ ગણધર મુનિવર, સુરનર હે સુખદાય; છું અજ્ઞાની અ૮૫મતિ હું, મુજ થકી શું થાય? બાળ બકે તિમ ભકિત વિશે હું, બકતો હે મહારાજ; દો સરવે માફ કરીને, કરો સફળ મમ કાજ,
શ્રી. ૨
શ્રી. ૩
શ્રી ૪
શ્રી. ૫

Page #10

૮૮
શ્રી આત્માનંદ પ્રકાશ.
સદાચાર અથવા સયા.
વિઠ્ઠલદાસ મૂ. શાહ.
(ગતાક પૃષ્ઠ 9૫ થી શરૂ) આપણી વૃત્તિઓ ઉપર અધિકાર રાખવાનું કાર્ય એક સામ્રાજ્યનો પ્રબંધ કરવા કરતાં કંઈક વધારે કઠિન પરંતુ શ્રેષ્ઠ છે. દુર્વ્યસનથી બચવા માટે અને સન્માને ચાલવા માટે આત્મ-સંયમથી જ સૌથી વધારે સહાય મળે છે. દુર્ઘ સની મનુષ્યનું દુર્યસન છોડાવવા માટે, હડીયા અને કોપી મનુષ્યને શાંત કરવા માટે અને મનેવિકારોને વશ રાખવા માટે આમ-સંયમની આવશ્યક્તા છે. આત્મ-સંયમ કરવાની શકિત સઘળા લેકોમાં ચેડી ઘણી હોય–છે જ અને તેનાં અસ્તિત્વનું પ્રમાણ વારંવાર મળ્યા કરે છે. બીજી સર્વ શક્તિઓની માફક આતમ-સંયમની શકિત પણ અભ્યાસથી વધારી શકાય છે, પરંતુ તેને માટે જરા પરિશ્રમની આવશ્યકતા રહે છે. પ્રત્યેક મનુષ્ય હમેશાં આત્મનિરીક્ષણ આત્મશિક્ષણ અને આમ-સંયમ કરતાં રહેવું જોઈએ. જે કામ આપણે કરીએ છીએ તે કરવા ચગ્ય છે કે નહિં એ વાતને વિચાર કરવા તેને આત્મનિરીક્ષણ કહેવામાં આવે છે. આપણું કર્તવ્ય સમજીને આપણે આપણું જાતને તેનાં પાલનમાં પ્રવૃત્ત કરવી તેને આત્મ-શિક્ષણ કહેવામાં આવે છે. અને જે આપણી પ્રવૃત્તિ તેનાથી વિપરીત હોય અથવા આપણને ઉચિત કામ કરવાથી કે અને ખરાબ કાર્યોની તરફ દોરી જાય તો તે દશામાં તેને વશમાં રાખવી તે આત્મ-સંયમ કહેવાય છે.
મને વ્યવસ્થિત અને વશ રાખવા માટે અતિ દઢ નિશ્ચયની જરૂર રહેલી છે. આપણા માગમાં વારંવાર અનેક વિના આવી પડે છે અને આપણે અનેક ભૂલે પણ કરી બેસીએ છીએ. કઈ કઈવાર એવું પણ બને છે કે આપણું મન દુકર્મોની તરફ પ્રવૃત્ત થવા લાગે છે. તે સમયે તેને રોકવું કઠિન લાગે છે. પરંતુ છે આપણામાં દઢ નિશ્ચય હોય તો આપણે તેને ખરાબ માગે જતાં રોકી શકીયે છીયે.જે આપણે એકાએક સંપૂર્ણ તથા સદાચારી ન થઈ શકીએ તે પણ આપણા સદાચારની જરા જરા વૃદ્ધિ થતી જાય છે. અત્યાર સુધીમાં સંસારમાં જે જે મહાપુરૂષો થઈ ગયા છે અને સૈકાઓ વીતી ગયા છતાં પણ જેઓની કીર્તિ ખંડિત અને અબાધિત રહી છે તેવાઓનું જ અનુકરણ કરવાને આપણે સદા પ્રયત્ન કરે જોઈએ. આપણે બીજાની દેખાદેખીથી ધન સંપન્ન અથવા પરાક્રમી ન થઈ શકીએ પરંતુ સદાચારી તો અવશ્ય થઈ શકીએ
- સદાચારનું શુદ્ધ સ્વરૂપ મનુષ્યના વ્યવહારથી પ્રગટ થાય છે. જે મનુષ્ય પિતાનાં સર્વ કાર્યો પ્રમાણિકતા, સત્યતા અને બુદ્ધિમતાથી કરે છે તેને સે સદા ચારી સમજે છે. ધાર્મિકતા, નિતિમત્તા, બુદ્ધિમત્તા, દઢતા વિગેરે ગુણે જ સદા

Page #11

સદાચાર અથવા સક્યિા .
ચારના પ્રમાણરૂપ છે. જે મનુષ્ય સદાચારી હોય છે તે પહેલા એક વખત પિતાનું કર્તવ્ય નિશ્ચિત કરી લે છે અને પછી તે દઢતા પૂર્વક તેનું પાલન કરવા લાગી જાય છે. તે સમયે તેને કીર્તિની અને લેકે ના કહેવા સાંભળવાની કશી ચિંતા રહેતી નથી. બીજાના કહેવા સાંભળવા ઉપર ધ્યાન આપવા કરતાં તે પિતાના મને દેવતાની આજ્ઞાનું પાલન કરવાનું વધારે શ્રેષ્ઠ સમજે છે. પોતાનાં અંત:કરણનું સમાધાન તેને માટે સૈથી વધારે આનંદદાયક બને છે. જે કાર્ય તેને સારું લાગે છે તે કરવામાં તે કદિ પણ ડરતો નથી. તે સમજે છે કે જે એ કાર્યમાં મારી નિંદા થશે તે ક્ષણિક જ હશે; આગળ ઉપર જયારે લોકો મારા વાસ્તવિક વિચારે અથવા રસુંદર પરિણામ જોશે ત્યારે તેઓની નિદ્રામક ભાષા આપોઆપ બંધ થઈ જશે.
અંતઃકરણનો દઢ નિશ્ચ આ પણ આચરણરૂપી વૃક્ષનું મૂળ છે. જે આપણે સત્કાર્ય કરવામાં આપણું દઢ નિશ્ચયનો ઉપયોગ કરશું તો જરૂર તેને સુંદર ફળ આવશે. દઢ નિશ્ચય દુર્બલમાં દુલ મનુષ્યને પણ અત્યંત સબળ બનાવે છે. અત્યા૨ સુધીમાં જે જે મોટા મોટા ધુરંધર ધર્મ પ્રવર્તક અને નીતિ પ્રવર્તકે થઈ ગયા છે તે સેની પાસે પોતાની કાર્યસિદ્ધિને અથે માત્ર એ એકજ સાધન હતું. જેવી રીતે સન્માર્ગે જવા માટે દઢ નિશ્ચયની આપણને ઘણુજ મદદ મળે છે તેવી રીતે કુમાર્ગથી બચવામાં પણ આપણને તેની ઘણી મદદ મળે છે.
જે આપણામાં કેવળ દઢ-નિશ્ચય, ઉત્સાહ અને સાહસ વિગેરે ગુણે હેય અને પરોપકાર બુદ્ધિ, સત્યનિષ્ઠા આદિ ગુણો ન હોય તે લાભને બદલે ઊલટી હાનિ જ થાય છે. જે મનુષ્યની પ્રવૃતિ સભામાં નથી હોતી તેનામાં દઢનિશ્ચય ઉત્સાહ અને સાહસ વિગેરેને અભાવ જ સારો; નહિં તો કેવળ એની દુષ્ટતા– વધશે. જરાસ ઘે પોતાના દાઢનિશ્ચય અને સાહસ આદિને લઈને શ્રી કૃષ્ણને વધ કરવાનું જ વિચાર્યું, કોઈ શુભ કાર્યની તરફ તેના વિચારો ન ગયા દુર્યોધને નિરપરાધી પાંડેનું રાજ્ય–છીનવી લીધું, અને રાવણે કેવળ સીતાહરણ કર્યું. તૈમુરલંગ, જુલીયસ સીઝર, નેપોલિયન બોનાપાર્ટ લાખો મનુષ્યોના સંહારના-કારણભૂત બન્યા હતા. તે લેકે એવું કોઈ શુભ કાર્ય કરવા સમર્થ નથી થયા કે જેને લઈને જગતની શાંતિમાં વધારો થયો હોય અને માનવ-જાતિનું કલ્યાણ થયું હોય. અસુરેશ અને દેવતાઓ વચ્ચે કેવળ એટલો જ તફાવત છે કે અસુરમાં માત્ર સાહસ અને બલ જ હોય છે, પરંતુ દેવતાઓમાં એ વસ્તુઓ ઉપરાંત સત્યનિષ્ઠા, ધાર્મિકતા અને દયા શુતા પણ હોય છે. સદ્દગુણી મનુષ્ય પણ દેવતાતુલ્ય હોય છે તે હંમેશાં સે લેકની સાથે સત્યતા પૂર્ણ રીતે વર્તે છે. અને તેનાં વચનો તથા કાર્યોમાં પ્રમાણિકતા હોય છે. તે અશકત અને અનાથ લોકો ઉપર દયા બતાવે છે, તે સાથે તે પિતાના શત્રુઓની સાથે પણ ઉદારતા પૂર્વક વ્યવહાર આચરે છે. સંસારમાં કીતિ પણ એવાજ મનુષ્યની પ્રસરી રહે છે.

Page #12

શ્રી આત્માનંદ પ્રકાશ.
સદાચારી મનુષ્યનાં મનમાં હમેશાં ઈશ્વરનો ભય રહે છે. તેની સઘળી વાતે અને કાર્યો સત્યતા પૂર્ણ હોય છે. પ્રત્યેક સારી વાત, ઉત્તમ કાર્ય અને સારુ મનુષ્યને માટે તેનાં હૃદયમાં સર્વોચ્ચ સ્થાન હોય છે. એવા એકાદ મનુષ્યથી આખું કુટુંબ સુખી થાય છે તેમજ એવા અનેક મનુષ્યોથી આખો દેશ સુખી થાય છે. આ પ્રકારના મનુષ્યની અધિકતા વગર સંસારનું કેઈ કાર્ય શાંતિપૂર્વક ચાલી શકતું નથી અને લોકે સન્માર્ગે પ્રવૃત થઈ શકતા નથી. એક વિદ્વાન તો સદાચારને ધર્મ શબ્દનો પર્યાયજ માને છે. અને વાસ્તવિક રીતે જે મનુષ્ય ખરેખર ધાર્મિક હોય છે, તે પરમ સદાચારી પણ હોય છે. એવા લોકોને લઈને પરસ્પર પ્રેમ અને પરમાત્મા પ્રત્યે ભકિતની વૃદ્ધિ થાય છે.
જ્યારે કોઈ દેશમાં કોઈ મહાનપુરૂષ, પરાક્રમી અથવા દેશભકત હોય છે ત્યારે તેની દેખાદેખીથી એવા અનેક લોકો ઉત્પન્ન થાય છે. ભગવાન મહાવીર અને બુદ્ધના સમયનો વિચાર કરીએ, તે જણાય છે કે તે સમયે પ્રાયે કરીને આખા દેશમાં ત્યાગીઓ અને મહાત્માઓ એટલા બધા હતા કે લોકેની સમક્ષ ત્યાગ અને ધર્મની એક પ્રત્યક્ષ મૂર્તિજ ઉભી હતી. મહારાજ શિવાજીના સમયમાં મહા રાષ્ટ્રમાં સભ્ય વીરો નીકળી પડ્યા હતા. જસ્ટીસ રાનડેના સમયથી અત્યાર સુધીમાં જે નિઃસ્વાર્થ ભાવે દેશ સેવા કરનાર પુરૂ થઈ ગયા છે, તેનું પણ એજ કારણ છેવાત એમ છે કે કંઈક અંશે મહાન પુરૂ સ્વયં પોતાના ઉપદેશ અને સામિપ્ય વિગેરેને લઈને લોકોને પિતાની જેવા બનાવે છે અને કેટલાક લોકો તેમને ને કેવળ આદર્શરૂપ માની બેસી રહે છે. મહાપુરૂષેનાં કાર્યો અને આચરણો વિગે રેનો પ્રભાવ સાધારણ લેકે ઉપર અવશ્ય પડે છે. ઇતિહાસમાં એવા અનેક દાખ લાઓ મળશે કે તેમાં યુદ્ધમાં એક પક્ષને બિલકુલ પરાભવ થવાને હોય ત્યારે તેમાંથી કઈ વીર પરાક્રમી પુરૂષ નીકળી આવ્યો હોય છે અને તેણે લોકોને ઉત્સા હિત કરીને શત્રુને તરતજ પરાસ્ત કરી દીધા હોય છે. બિલકુલ નિરાશ થઈ ગયે લા અને થાકી ગયેલા સૈનિકોમાં પણ એવા વીર પુરુષોના દર્શન માત્રથી નવાં બળ અને નવા ઉત્સાહનો સંચાર થાય છે. ને પિલીયન, વોશીંગ્ટન, શિવાજી વિગેરે અનેક એવા વીર પુરૂ થઈ ગયા.
મહાન પુરૂ કેવળ પોતાના જીવન કાળમાં જ લોકોને ઉપદેશ આપે છે એટલું જ નહિ પણ તેઓના મૃત્યુબાદ તેમનાં નામે પણ ઘણાં મોટાં મોટાં કાર્યો થયા કરે છે. તેઓનું શરીર તે નથી રહેતું પરંતુ તેઓનાં આદર્શ કૃત્યો આજ ૨ અને અમર બની રહે છે. કેઈ ઉંચા સ્થાને રાખેલા દીપકની માફક તે મહાપુરૂષ અને તેમનાં સત્કૃત્યે સર્વ સાધારણ મનુષ્યને માર્ગદર્શક થઈ પડે છે. વખતો વખત તે મહાપુરુષોના મુખમાંથી જે વાકયે નીકળ્યા કરે છે તે વાકયે સેંકડે અને થવા હજારો વર્ષ સુધી લોકોને નીતિપદે ચલાવ્યા કરે છે, ભૂતકાળના અનેક મહા

Page #13

સદાચાર અથવા સકિયા.
પુરૂના નીતિ સંબંધી વાકયેની અત્યારે પણ ઘરે ઘરે કર્તવ્ય નિશ્ચિત કરવામાં મદદ લેવામાં આવે છે સોક્રેટીસ, પ્લેટો, એરીસ્ટોટલ અને સિસેરેનાં વાકય રોથી યુરોપના આધુનિક સાહિત્યના ગ્રંથો ભરેલા છે. આપણા ભારતીય સાહિત્યમાં પણ એવા થોડાજ ગ્રંથ હશે કે જેના ઉપર વ્યાસ, વાલમીકિ, અને મનુના વિચારોની છાયા નહિ પડી હોય.
જે દેશમાં સદાચારી, વિદ્વાન, શૂર, ઉદ્યોગ અને મહાત્મા પુરૂષો ઉત્પન્ન થાય છે તે દેશનો ઈતિહાસ ઘણોજ ઉજજવળ અને મહત્વપુર્ણ હોય છે. એવા પુરૂ
જ ઇતિહાસના કારણરૂપ મનાય છે, કેમકે ઈતિહાસમાં કેવળ મનુષ્યોનાં કૃત્ય નાં જ વર્ણન હોય છે. ભારતને પ્રાચીન ઈતિહાસ એટલે અનેક મહાવીરેને, રૂષિમુનિઓને વિદુષી અથવા સતી સ્ત્રીઓને ઈતિહાસ. ભેજ, વિક્રમ, કાળીદાસ, અને ભવભૂતિ વિગેરેને લઈને ભારતના ઈતિહાસના શુભા કેટલી બધી વધી છે? અહલ્યાબાઈ, રાણી ભવાની અને લક્ષ્મીબાઈ વિગેરેનાં કાર્યોથી ઈતિહાસનાં એ. ગની કેટલી સરસ પૂર્તિ થઈ છે. જે આપણે એ બધાને જીવનવૃત્તાંત બાદ કરીએ તે આપણે દેશના ઈતિહાસમાં બાકી શું રહે જે શીવાજી અને ગુર ગોવિંદસિંહે માતા અને બ્રાહ્મણનું રક્ષણ ન કર્યું હોત તે આજ આપણે કેની કીર્તિ ગાત? એવાજ કે દેશનાં ખરેખરા પ્રાણ સમાન છે તેવાથીજ દેશ ની શોભા અને કીર્તિ છે.
એ તે નિ:સંદેહ વાત છે કે સદાચારી પુરૂષ–દેશનાં પ્રાણ રૂપ છે. જે દેશને સદાચાર નષ્ટ થઈ જાય તે તેની મહાન દુર્દશા થાય છે. વિદ્વાન લોકો દેશરૂપી શરીરના મનરૂપ છે અને સર્વ સાધારણ કે તેના હાથ પગ વિગેરે છે.
ત્યાં સુધી એ સર્વ અવયવે મજબત ન થાય ત્યાં સુધી શરીર એટલે દેશની સ્થિતિ સારી થઈ શકે નહિ. જે દેશમાં વિદ્વાન, પરાક્રમી અને કાર્યકુશળ માણસે નથી હોતા તેનું માન બીજા દેશમાં પણ નથી હોતું.
કેવી નીતિના મોટા મોટા ગ્રંથો અને વિદ્યાલયો વિગેરેથી જ સાધારણ જન સમુદાયનું આચરણ સુધરી શકતું નથી. સાધારણ લેકેને સદાચારી બનાવવા માટે સૌથી વધારે જરૂરની વસ્તુ એ છે કે દેશની અંદર મેટા મેટા સદાચારી પુરૂષો હોવા જોઈએ. મહાન પુરૂષોને અને નેતાઓને લેક જેવાં આચરણ કરતાં જુએ છે તેવાજ આચરણ તેઓ પોતે પણ કરવા લાગે છે. કેમકે જે શેઠ સત્યનિષ અને પરોપકારી હોય છે તો તેનો સેવક પણ ઘણું કરીને આપોઆપ પ્રમાણિક અને દયાળુ થઈ જાય છે. જે તરફ રાજાની પ્રવૃતિ હોય છે તે તરફ પ્રજા પણ ચાલે છે. એટલા માટે જ જરૂરની વાત એટલી જ છે કે જે લોકે સમાજમાં અગ્રગણ્ય, પ્રધાન અથવા નેતા હોય તેઓએ પોતાનું આચરણ હમેશાં આદર્શ રૂપ બનાવવા યત્ન કરવો જોઈએ.

Page #14

કર
શ્રી આત્માનંદ પ્રકાશ.
આપણું પ્રાચીન ઇતિહાસ, કુળની મોટાઈ અને પૂર્વ વિગેરેની કીર્તિ આપણને આચરણ સુધારવામાં ઘણું જ મદદ કરી શકે છે. આપણું પૂર્વજોએ વિદ્યાને પ્રચાર અથવા દુષ્ટોનું દમન કરવામાં કેટકેટલા પ્રયત્ન કર્યા હતા અને કેવી કેવી કઠિનતાઓ સહન કરીને સફળતા પ્રાપ્ત કરી હતી એ આપણે સ્મરણ કરીએ તે આપણું સંતાને કદિ પણ મૂર્ખ અથવા પીડીત રહી શકે નહિ. જેવી રીતે આપણા પૂર્વજોનાં કૃત્યોનું સ્મરણ કરવાથી મનુષ્યને સંસારમાં ઉન્નતિ કર વામાં સહાયતા મળે છે તેવી રીતે આપણે દેશના પ્રાચીન ઈતિહાસનાં અધ્યયનથી ભવિષ્યની પ્રજાને આપણું દેશનું મૂળ ઉજવળ કરવામાં સહાયતા મળે છે. તેનું કારણ એ છે કે જીતનાર લકે જ્યારે પરાજીત દેશને ઈતિહાસ લખવા બેસે છે, ત્યારે બને ત્યાં સુધી તેઓ તેને ખરાબ ચીતરવાને જ પ્રયત્ન કરે છે. એટલે પ્રત્યેક જાતિઓ અને પ્રત્યેક દેશે પિતાને પ્રાચીન ઈતિહાસ હમેશાં ઉજજવળ બનાવી રાખવા પ્રયત્ન કરવો જોઈએ અને પિતાનું ભવિષ્ય સુધારવા માટે વખતેવખત તેની મદદ લેવી જોઈએ. આપણા પૂર્વજોનાં પરાક્રમો અને સંસ્કૃ. નું સ્મરણ આપણને ધીર અને સાહસિક બનાવે છે. તે ઉપરાંત તેને સંગ્રહિત અનુભવ-ભંડાર અનેક વિપત્તિઓ અને મુશીબતોથી આપણું રક્ષણ પણ કરે છે.
આપણા પૂર્વજોની કીર્તિનાં ગાન અને સમરણ કરવા માત્રથી જ આપણું કશું કાર્ય થતું નથી. આપણે તેમનું અનુકરણ કરીને કર્તવ્ય ક્ષેત્રમાં ઉતરવું જોઈએ. આપણું નષ્ટ વૈભવનાં રોદણાં રોવાથી કંઈ વળતું નથી અને માત્ર લે અથવા ભાષણનું કશું ફળ નથી. વાસ્તવિક દેશાભિમાન તે કોઈ જુદી જ વસ્તુ છે. તે જે મનુષ્યમાં હોય છે તે ખરા હૃદયપૂર્વક પિતાનાં કર્તવ્યનું પાલન કરે છે અને કઈ નવું કાર્ય કરીને લોકોમાં વૈર્ય અને ઉત્સાહનો સંચાર કરે છે. તે અનેક પ્રકારનાં કષ્ટ ભેગવે છે, તો પણ સન્માર્ગથી એક તસુ પણ ચલિત થતા નથી. કઈ દેશ અથવા જાતિ મહાન થાય એટલા માટે એવી જરૂર નથી કે તેને વિસ્તાર ઘણે જ વધારે થાય અને તેમાં ઘણું લેકે હાય. માત્ર એટલી જ જરૂર છે કે તે દેશ અથવા જાતિના લોકે આચરણની દષ્ટિએ મોટા હોવા જોઈએ. ગ્રીસ દેશ ઘણે જ નાનો હતો, પરંતુ તે દેશના વીરે, વિદ્વાનો અને સ્વદેશા ભિમાનીઓને લઈને તેની કીતિ અમર થઈ ગઈ છે. રોમન સામ્રાજ્ય ઘણું જ વિસ્તૃત હતું, પરંતુ ત્યાંના લોકે દુર્વ્યસની, આળસુ અને અભિમાની હતા, જેને લીધે આજ તેનું નામ પણ કઈ લેતું નથી.
પ્રાંસ દેશને રાજા ચાદમાં લુઈ ઘણે બુદ્ધિમાન અને રાજકાર્યમાં ઘણેજ કુશળ હતો. તેણે હોલેન્ડ દેશ પર વિજય પ્રાપ્ત કરવા માટે નિરંતર અનેક વર્ષો સુધી ઘણા પ્રયત્નો ક્યાં, પરંતુ તેને સફલતા ન મળી. એક વાર તેણે પિતાના મુખ્ય અમાત્યને કહ્યું કે “કેટલા બધા આશ્ચર્યની વાત છે કે હું ફ્રાંસ જેવા મોટા

Page #15

વિરોધ શમન. દેશનો રાજા હોવા છતાં પણ હાલેન્ડ જેવા નાના દેશ પર વિજય પ્રાપ્ત નથી કરી શકતો.” તેના જવાબમાં અમાત્યે કહ્યું કે “વાત એમ છે કે રાજ્યના અધિક વિસ્તારથી જ દેશ મહાન નથી બનતે. જે દેશની પ્રજા સારી હોય છે તેજ દેશ મહાનું ગણાય છે. ઉદ્યોગ, સિતવ્યય, અને ઉત્સાહ વિગેરે ગુણે હોલેન્ડના લોકોનાં વધારે છે, એટલા માટે તેના ઉપર વિજય નહિ પ્રાપ્ત કરી શકે. ”
કોઈ પણ દેશના સુધારાને અને ઉન્નતિનો મુખ્ય આધાર તેના લોકોના સદાચાર ઉપર જ છે. લેકમાં ધેર્ય, પરાક્રમ, અને એકતા વિગેરે ગુણે વગર સદાચાર અશક્ય છે. અને જ્યાં સુધી લોકોમાં એ ગુણ નથી હોતા ત્યાં સુધી દેશમાં રાષ્ટ્રીયતા નથી આવતી. જે દેશના લેકે સ્વાથી, અને દુર્વ્યસની હોય છે એ દેશ કદિ ઉન્નતિના શિખરે પહોંચી ચૂક હોય તો પણ તેનું અધ:પતન શીઘ્રતાથી જરૂર થાય છે. દુરાચારની શરૂઆત એજ વિનાશનું બીજારોપણ છે. જે દેશ અધ:પતિત બનીને હીનાવસ્થાએ પહોંચી ગયો હોય તે દેશમાં જે ભાગ્યસેગે અથવા પ્રભુકૃપાથી સાચા દેશભક્ત સ્વદેશાભિમાની પુરૂષ ઉત્પન્ન થાય તે તેણે પોતાના દેશ બંધુઓને સાથી પહેલાં સદાચારી બનાવવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ, કેમકે સદાચાર વગર કોઈ પણ દેશને અભ્યદય કદ પણ થઈ શકતો નથી.
સંપૂર્ણ. –-- છવિધ શમન.
જ્યારે સર્વ સુખસાધક સંપને વિનાશ થાય છે, ત્યારે વિરોધનો પ્રાદુર્ભાવ થાય છે. વિરોધને શાસ્ત્રકારોએ વિષ વૃક્ષની ઉપમા આપેલી છે. જ્યાં વિરોધ ત્યાં સુખને નિધિ થાય, એ વાત અનુભવી વિદ્વાને જણાવે છે. વિરોધની ઉત્પત્તિનું સ્થાન મલિન આશય છે. જ્યારે ભિન્ન ભિન્ન આશયવાળા મનુષ્યોના સંબંધે બંધાય છે, ત્યારે તેમની વચ્ચે વિચારોની એકતા થતી નથી. વિચારોની એકતાના અભાવે કરીને તેમના વર્તનમાંથી વિરોધનો જન્મ થતે જોવામાં આવે છે. જેમની આંતર સંપત્તિ ન્યૂન હોય છે, તેવા મનુષ્યોમાં વિરોધનું બળ વધતું જાય છે. જ્યાં મનોબળની ન્યૂનતા, પિતાનું ધાર્યું કરાવવાની જીજ્ઞાસા અને અજ્ઞાનતાનો વાસ હોય છે, ત્યાં વિરોધ પિતાનું પ્રચંડ રૂપ ધારણ કરે છે. વિરોધરૂપી પ્રચંડ રાક્ષસ સંપનો સંહાર કરી અનેક જાતના કષ્ટ આપે છે. તેને માટે એક વિદ્વાન્ કવિ આ પ્રમાણે લખે છે
તિઃ | યત્ર વિરોધ: પ્રવસ્ત્ર પ્રાદુર્મતિ પ્રવં પણ तत्कुलवृक्षो मृलात् छिन्नो भवति प्रवेगपल्लवितः" ॥१॥

Page #16

શ્રી આમાનંદ પ્રકાશ. જ્યાં પ્રબળ એવો વિરોધ પ્રચંડ રૂપથી પ્રગટ થાય છે, તે કુલરૂપી વૃક્ષ કે જે વેગથી પલવિત થયેલું હોય તો પણ તેનાથી તે છિન્ન-ભિન્ન થઈ જાય છે.?”
આ વિરોધને નાશ કરવાનો ઉપાય એયના માહાને દર્શાવનારો સાધ છે. જ્યારે એકય અથવા સપનું માહાસ્ય યથાર્થ રીતે જાણવામાં આવે, સંપદેવની આરાધનાનું ફલ પ્રત્યક્ષ જોવામાં આવે ત્યારે વિરોધને નિરોધ કરનારા સાધન મેળવવા તત્પર થવાય છે. જે સાત્વિક મનુષ્ય વિવિધ પ્રકૃતિવાળા મનુષ્યના વ્યવહાર પ્રસંગમાં આવે છે, તેઓ સદા વિરોધને ભય ધારણ કરી વર્તે છે. પિતાના સનેહીઓ, સંબંધીઓ અને સુજ્ઞાતીજને વિરોધના ભંગ ન થઈ પડે તેને માટે તેઓ ઘણી કાળજી રાખે છે. વિરોધનો અંત:પ્રવેશ ન થાય, તેને માટે સદા સાવધાની રાખે છે. પૂર્વકાળે ઘણા વિદ્વાને અને સુજ્ઞ ગૃહસ્થ વિરોધનો મહાન ભય રાખતા હતા, તેથી તે વખતે જ્ઞાતિ, સંઘ, સમાજ અને દેશમાં સંપ હેવાથી તે સ્વતંત્ર અને સમૃદ્ધ હતા. હાલના સમયમાં ભારત વર્ષની ઘણી પ્રજા એના વેગથી ઘણું દુઃખી થાય છે. સ્વતંત્રતા ગુમાવી બેઠેલ છે. રાજ્ય, ધર્મ, નીતિ, સદાચાર, સંપ અને શાંતિને તેણે નાશ કરી દીધા છે. આહુત ધર્મની ઉન્નતિનું શિખર પણ તેણે જ તોડી પાડયું છે. સમૃદ્ધિ અને આબાદિના સાધનોને આપનારી મહાન સંસ્થારૂપી લતાઓને તે દે મૂલમાંથી જ ઉખેડી નાંખી છે. અને નાંખવા કોશેશ કરે છે. સંઘ રૂપી મહા સાગરને મથન કરવામાં તે મંદરાચળ બને છે. તેના મથનથી ર નીકલતાં નથી પણ હળાહળ વિષ નીકળે છે. ચારિત્રની આરાધના કરવા સંસારમાંથી નીકળેલા કેટલાક મુનિઓને પણ તેણે પોતાના પાસામાં પાડ્યા છે. તે ક્રૂર અને ઘાતકી રાક્ષસે શાંતિધારક મુનિએની શાંતિને ભંગ કરી દીધા છે. આજકાલ જે ઘણ ક્ષેત્રમાં કલહ-કંકાસ અને વિક્ષેપનું દર્શન થાય છે, સંઘ અને જ્ઞાતિમાં કુસંપ પ્રવ છે, દ્વેષ, ઈર્ષ્યા અને સ્પર્ધાના બનાવે દેખાય છે, તે બધે એ વિરોધ રૂપી રાક્ષસને જ પ્રભાવ છે. દેશ, નગર, ગામ, સંઘ, જ્ઞાતિ, કુલ કે ઘર જ્યાં તે ઘર અસુરનો પ્રવેશ થયેલો હોય છે, ત્યાં તે સર્વની વિપરીત દશા થઈ જાય છે. તે પ્રચંડ રાક્ષસને પરાભવ કરવાને ઉપાયે લેવાની જરૂર છે. તેને પરાભવ કરવામાં પ્રથમ સમતા ધારણ કરવી અને સદા અનિત્ય ભાવના ભાવવી. એથી સર્વત્ર સમાન દષ્ટિ પ્રસરશે અને પ્રાણી માત્રને પિતાના આત્મતુલ્ય ગણવાને સ્વભાવ દઢ થશે, આ જગતના અનિત્ય પદાર્થો પ્રતિની આસક્તિ છુટી જશે; સર્વ સ્થિતિમાં સમત્વ રહેશે, વૃત્તિને વિકારી ભાવ શાંત પડી જશે, અને વૃત્તિ તત્ત્વાકાર બની જશે. વળી સુજ્ઞ પુરૂષે સર્વ પ્રકારની પ્રવૃત્તિના મૂળ હેતુઓને સત્ય અને ન્યાયપૂર્વક વિચાર કરો કે જેથી વિરોધનું શમન સત્વર થઈ જશે. વળી તેણે ક્ષણક્ષણે આત્મ નું દર્શન કરવું. અન્ય જન પિતાથી પ્રતિકૂલ રહે છે તેમાં પોતાને જ દેષ કારણ રૂપ છે, એમ

Page #17

ધનપાળ અને શોભનાચાર્ય.
માનવું; આમ માનવાથી અન્ય ને અનુકૂલ જ રહેવાના. હંમેશા પ્રતિકૂળતાનું કારણ પિતેજ હોય છે. જેમ સૂર્ય બધી વસ્તુને પ્રકાશમય કરે છે, તે ગુણ દોષને જેતો નથી, તેમ સર્વ પ્રાણિ માત્ર પ્રત્યે વર્તવું, સર્વને વિષે આત્મતત્ત્વ ધારણ કરવું, જેમનામાં અસાધારણ એશ્વર્ય હોય, અને ક્ષમા, દયા તથા ઔદાર્ય વગેરે સદ્દગુણોની સંપત્તિઓથી જેઓ સેવિડ હોય, એવા મહાજનાના ચાજિંત્રાનું સ્મરણ-મનન કરવું, સર્વ આત્મવીર્યને પરોપકારને માટે પ્રજવું, પૂર્વ કર્મોએ જોડેલા સંબંધના નિર્વાહ અથે અંત:કરણમાં ઉદાર ભાવ રાખવો અને જે તે પ્રકારે એક બીજા પ્રત્યે અનુકૂળ રહેવા અંત:કરણને પ્રેર્યા કરવું, એથી વિરોધનું શમન થઈ જશે.
આટલી ક હકીકતથી ભવ્ય આત્માએ સુબોધ ગ્રહણ કરવો અને સર્વદા વિરોધ રૂપી મહાન્ રાક્ષસને પરાભવ કરવા તત્પર થવું. જ્યાં વિરોધનું શમન છે, ત્યાં જ સ્વર્ગીય સંપત્તિને વાસ છે.
*ધનપાળ અને શેભનાચાર્ય
અવંતી ( ઉજજયિની ) નગરીમાં ભેજ રાજા રાજ્ય કરે છે. ત્યાં સર્વધર નામે પુરોહિત વસે છે તેના ધનપાળ અને શેભન નામે બે પુત્રો છે. એક વખત ત્યાં વર્ધમાનસૂરિ નામે આચાર્ય પધાર્યા તેમની સાથે સર્વધરને પ્રીતિ બંધાણી. એક દિવસ પુરોહિતે આચાર્યજીને કહ્યું કે “સાહેબ ! મારા ઘરના આંગણામાં દ્રવ્ય દાટેલું છે તે મળતું નથી તે કઈ રીતે મળે તે ઠીક.” ગુરૂએ હસતાં હસતાં કહ્યું કે “કદાપિ તે મળે તે તું શું કરે ?” પુરોહિતે કહ્યું કે “અર્ધ દ્રવ્ય આપને આપું” તત્કાળ આચાર્યજીએ દ્રવ્યનું સ્થાન જણાવ્યું. ત્યાંથી દ્રવ્ય કાઢી તેમાંથી અરધું દ્રવ્ય પુરોહિતે ગુરૂને આપવા માંડયું. ગુરૂએ કહ્યું “અમને તે દ્રવ્ય ન ખપે, પણ તારા ઘરની લક્ષ્મીરૂપ બે પુત્રી છે તેમાંથી એક આપ.” પુરોહિત ખેદ પામી મન રહ્યો એટલે આચાર્ય ત્યાંથી વિહાર કરી ગયા.
હવે ઉપકારને બદલો ન વાળી શકવાથી પુરોહિત દુઃખિત થવા લાગ્યો. એમ કરતાં ઘણોજ માં પડ્યો અને મરણ નજીક આવ્યું પણ તેને શાંતિ કે રીતે વળતી નથી, તે જાણું પુત્રોએ તેને ખરી વાત પૂછી. પુરોહિતે બધો વૃત્તાંત કહી કહ્યું કે તમારામાંથી એક જણે દક્ષા યે તો મને શાંતિ થાય.” આ સાંભળી ધનપાળ તે મન રહ્યો, પણ શોભને કહ્યું કે “હું દીક્ષા લઈશ.” આ સાંભળી
* શેઠ અમરચંદ તીકચંદ સીરીઝમાંથી મુનિરાજ શ્રી અરવિજયજી મહારાજના સુધારા
સાથે.

Page #18

શ્રી આત્માનંદ પ્રકાશ.
નિશ્ચિત થયેલ પુરોહિત સમાધિમાં મરણ પામે. તેની ઉત્તર ક્રિયા કરી, શોભને તે આચાર્યના શિષ્ય પાસે દીક્ષા ગ્રહણ કરી. તે દિવસથી ધનપાળ જૈન ધર્મને હેપી થયો અને ઉજજયિની નગરીમાં સાધુઓને વિહાર બંધ કરાવ્યું. આ હકીકત જાણે તેને ઉપદેશ દેવા આચાર્યજીએ શોભનમુનિને બે સાધુઓની સાથે મેકલ્યા. અનુક્રમે શોભનાચાર્યને વાચનાચાર્ય બનાવી ઉજજયિની નગરીએ પહોંચ્યા. દરવાજામાં પેસતાં ધનપાળ તેમની મશ્કરી કરવા લાગ્યો, પણ જ્યારે તેણે તેમને ઓળખ્યા ત્યારે શરમાઈ ગયે. બાદ આચાર્યે બધાં દહેરાનાં દર્શન કર્યો અને એકઠા થયેલા સંઘને સુંદર ધર્મને ઉપદેશ આપી તેઓ ધનપાળને ઘેર ગયા. ધન પાળે તેમને બહુમાન આપી ઉતરવા માટે એક ચિત્રશાળા આપી અને પોતાની માતા અને સ્ત્રીને રસોઈ કરવાનો હુકમ કર્યો. પણ આચાર્યે કહ્યું કે અમને એવો આધાકમી (પોતાને અર્થે કરેલો) આહાર ન કપે માટે તેમ કરવું નહિ. પછી શોભનાચાર્યની આજ્ઞાવડે બીજા સાધુ શ્રદ્ધાળુ શ્રાવકને ત્યાં વહોરવા ગયા. ધનપાળ પણ સાથે ચાલ્યો. કઈ શ્રાવિકાએ દહીં લહેરાવવા કાઢયું. પણ પૂછતાં ત્રણ દિવસ થયેલા હોવાથી “ અભક્ષ્ય છે એમ જણાવી સાધુએ હૈયું નહિ. તરતજ ધન પાળે તે દહીંનું પાત્ર શોભનાચાર્ય પાસે લઈ જઈ પૂછ્યું કે “આમાં જીવ હોય તે દેખાડે તે હું પણ શ્રાવક થાઉં. નહિ દેખાડી શકે તે હું માનીશ કે તમે લેકોને ફગટ ઠગે છે.’ બાદ આચાયે તે પાત્રની ફરતે અળતો ચોપડાવ્યો અને તેમાં એક છિદ્ર (કાણું) ૫ડાવ્યું તથા તેને તડકે મૂકાવ્યું. બાદ થોડી જ વારમાં દહીં જેવા ધેળા અનેક જંતુઓ તે છિદ્ર વાટે અળતા ઉપર બહાર નિકળ્યા તે આચાર્ય ધનપાળને બતાવ્યા. આથી તેને જૈન ધર્મમાં ખરેખરી શ્રદ્ધા બેઠી, ને તેનામાં સમકિત પ્રગટયું. બાદ આચાર્ય પાસે બારવ્રત ગ્રહણ કરી, પોતે આપેલા વચન પ્રમાણે તે પરમ શ્રાવક થયે. ત્યારથી તે બીજા ધર્મને ચિત્તમાં પણ ધારણ કરતો નહિ. એ પ્રમાણે પોતાના ભાઈને પ્રતિબંધ પમાડી શેભનાચાર્યે પોતાના ગુરૂ પાસે જવા વિહાર કર્યો.
હવે ધનપાળ પણ સંભાળ પૂર્વક સુખે કરીને શ્રાવકના આચાર વિચાર ભલી રીતે પાળવા લાગ્યા. એક વખત કોઈ દુષ્ટ બ્રાહ્મણે ભેજરાજાને કહ્યું કે “હે નૃપતિ ! તમારે પુરોહિત ધનપાળ જિન સિવાય બીજા કોઈ દેવને નમસ્કાર કરતો નથી.” રાજાએ કહ્યું કે “જે એમ હશે તે હું તેની પરીક્ષા કરીશ.” એક વાર રાજા મહાકાળને મંદિરે પરિવાર સહિત દર્શન કરવા ગયે. બધાએ તે દેવને નમસ્કાર કર્યો, પણ ધનપાળે તેમ ન કરતાં પોતાની વીંટીમાં રહેલા જિનબિંબને જ નમસ્કાર કર્યો. આ વાત ભેજરાજાએ જાણી એટલે પિતાને રાજમહેલે આવીને પુષ્પ તથા ધૂપ વગેરે પૂજાની સામગ્રી મંગાવે; અને ધનપાળને હુકમ કર્યો કે
૧ (લાલ રંગવાળે) પિથી રસ

Page #19

ધનપાળ અને શોભનાચાર્ય હે ધનપાળ ! દેવપૂજા કરીને શીધ્ર પાછો આવ.” ધનપાળ તરતજ ઉભે થયે અને પૂજા સામગ્રી ગ્રહણ કરીને દેવપૂજા કરવા ચાલ્યો.
ધનપાળે પૂજા સામગ્રી સાથે ભવાનીના મંદિરમાં પ્રવેશ કર્યો. પેસતાં જ તે ચકિત થયે અને પૂજા કર્યા સિવાય બહાર નિકળ્યો. પછી રૂદ્ર (શંકર) ના મંદિરમાં ગયે. ત્યાં પણ આમ તેમ જોઈને તરતજ બહાર નિકળી વિષ્ણુના મંદિરમાં પેઠે, ત્યાં કોઈ લૂગડાને પડદે કરી તરત જ બહાર નિકળે. અને પછી શ્રીત્રાષભદેવ ભગવંતના જિનાલયને વિષે જઈને પ્રશાંત ચિત્તવડે પૂજા કરી રાજદ્વારે આવ્યું. રાજાએ તેની પાછળ એક છુપી તપાસ રાખનાર માણસને મેક હતું. તેના મુખથી પ્રથમજ સર્વ હકીકત જાણ હતી એટલે ધનપાળને પૂછ્યું કે “ તે દેવપૂજા કરી ? ” ધન પાળે ઉત્તર આપે, “હા, મહારાજ ! સારી રીતે કરી.” રાજાએ પૂછ્યું, “તું ભવાનીની પૂજા કર્યા સિવાય ભયભીત થઈને તેના મંદિરમાંથી કેમ બહાર નિકળે?” તેણે કહ્યું, તે દેવીના હાથમાં લેહીથી ખરડાયેલું હથીયાર હતું, લલાટે ભ્રકુટી ચડાવેલી હતી અને પાડાને કચરવાની ક્રિયા કરી રહી હતી, એવી રીતે તેને જોઈને ભય પામવાથી અને હમણાં લડાઈને વખત છે, પૂજાને વખત નથી એમ જાણુને પૂજા કર્યા સિવાય હું તરતજ બહાર નિકળે.
ફરીથી રાજાએ પૂછયું, “તેં રૂદ્રની પૂજા કેમ ન કરી?” ધનપાળ બે –
જેને કંઠ નથી તેના કંઠને વિષે પુષ્પમાળ કેમ હોય ? જેને નાસિકા નથી તેને ગંધ અને ધુપ શામાટે હોય? જેને કાન નથી તેના કાનમાં ગીતનો નાદ કેવી રીતે હોય ? અને ચરણ નથી તેના ચરણમાં હું પ્રણામ કેમ કરૂં ? ”
રાજાએ ફરીને પૂછ્યું, “વિષ્ણુની પૂજા કર્યા સિવાય તેમની સન્મુખ વસ્ત્રને પડદો કરીને જદી કેમ તેના મંદિરમાંથી બહાર નિકળ્યો ? ' ધનપાળ બે વિઘણુ પિતાની સ્ત્રીને ખોળામાં રાખીને બેઠા હતા, તેથી મેં વિચાર્યું કે હમણાં વિષણુ અંત:પુરમાં બેઠેલા જણાય છે માટે અત્યારે પૂજાને સમય નથી. કેમકે કેઈ સામાન્ય પુરૂષ પણ જ્યારે પોતાની સ્ત્રી પાસે એકાંતમાં હોય છે ત્યારે ડાહ્યા પુરૂષ તેની પાસે જતા નથી તે આ તે ત્રણ ખંડના સ્વામી છે માટે આમની પાસે તે એકાંતમાં જવાય જ કેમ? એમ વિચારીને દૂરથી જ પાછો વળે, અને રસ્તે જતા આવતા માણસોની દ્રષ્ટિ ન પડવા માટે તેમની આડે વસ્ત્રનો પડદે કર્યો.
વળી રાજાએ પૂછ્યું કે “તે મારી આજ્ઞા વિના ભાષભદેવની પૂજા કેમ કરી ? ” તેણે કહ્યું કે “તમે દેવ પૂજા કરવા માટે આજ્ઞા આપી હતી, તે દેવ તે મેં શ્રી ઋષભદેવ સ્વામીમાં જ જોયું અને તે કારણથી મેં તેમની પૂજા કરી, તેમનામાં મેં જે દેવપણું જોયું તેનું સ્વરૂપ આ પ્રમાણે છે.

Page #20

શ્રી આત્માનંદ પ્રકાશ.
માલીની છંદ. प्रशमरस निमग्नं दृष्टियुग्मं प्रसन्नं, वदनकमल मंकः कामिनी संगशून्यः; करयुगमपि यत्ते शस्त्र संबंध वंध्यं, तदंसि जगति देवो, वीतराग स्त्वमेव.
જેઓના શાંતરસમાં તરબોળ થયેલાં બે ચક્ષુઓ છે, મુખરૂપી કમળ પ્રસન્ન છે. ખેળો સ્ત્રીના સંગથી રહિત છે અને હથીયારના સંબંધ વગરના બે હાથ છે, તેથી આ જગતમાં વીતરાગ દેવ તમે જ છો.” વળી ધનપાળે કહ્યું, હે રાજન ! જે દેવમાં રાગદ્વેષ છે તેઓ અદેવ છે કારણ કે તેમાં દેવપણું નથી અને તે સંસા. રથી તારનાર નથી. તારનાર છે જેમાં દેવપણાના ગુણ છે તેઓ જ છે અને તેવા તો આ લોકમાં એક જિનેશ્વર જ દેવ છે. તેથી પંડિત પુરૂએ મુકિત મેળવવાને માટે તેવા દેવની જ સેવા કરવી જોઈએ.” આ પ્રમાણેનાં દલીલવાળાં ધનપાળનાં વચન સાંભળીને તે ભેજરાજા તેની પ્રશંસા કરવા લાગ્યો.
સારધ-દુનીયામાં લેખાતા ડાહ્યા-ડમરા માણસે પણ દેવ ગુરૂને ધર્મની ખરી પરીક્ષા કરતાં ભૂલ ખાય છે. ને બધા સંપ્રદાય મોહમાંજ તણાય છે. જે દેવ ગુરૂ ધર્મની સેવા-ઉપાસનાથી ભવસાગર તરી શકાય તે શુદ્ધ હોય તેજ. તેથી જ જિન-પ્રવચનમાં કહેલું છે કે સુજ્ઞજનેએ શુદ્ધ દેવ તે સર્વથા રાગદ્વેષ અને મોહાદિક દેષરહિતને જ, શુદ્ધ ગુરૂ મેહ-મમતા રહિત નિગ્રંથ સાધુનેજ તથા શુદ્ધ ધર્મ રાગ છેષાદિક વિકારને વારનાર સર્વજ્ઞ–વીતરાગ ભાબિતનેજ દ્રઢ ટેકથી માનવા-સહવા જોઈએ. રોગીને ધનંતરી વૈદ્યની આજ્ઞા કરતાં તેમની આજ્ઞા ભવ્યાત્માએ અધિક આદરથી પાળવી જોઈએ. એથી નક્કી ભવભ્રમણને કહે કે સર્વ દુ:ખને અતિ આવશે.
ઈતિશમ્
માતપિતાદિકના ઉપકારનો બદલો કેમ વાળી શકાય?
કૃતજ્ઞ જેનેએ પોતાનાં માતાપિતાને પ્રભાતમાં ઉડીને નમસ્કાર કરી ઉત્તમ પ્રકારનાં તેલે કરી મર્દન કરવું, સુગંધિત દ્રવ્ય કરી ઉવટાણું કરવું સુગધી પાણી, ઉડું પાણી તથા ટાઢું પાણી, એવાં ત્રણ પ્રકારનાં પાણીથી ન્હવરાવવાં; પછી વસ્ત્ર, આભરણાદિકે ર કરી વિભૂષા કરવી; મનગમતાં મધુરાં ભેજન કરાવવાં, જીંદગી પર્યત આ૫ણું પીઠ ઉપર ખાધે રહડાવી ફેરવવાં; ખરા અંતઃકરણપૂર્વક તેમની આજ્ઞા પ્રમાણે ચાલવું અને બીજા પણ સેવા કરવાના જે જે ઉત્તમ ઉપાય છે, તે સર્વ ઉપાયે કરીને તેમની ભકિત (ભાવ સહિત સેવાચાકરી ) કરવી; આટલું કરીએ છતાં પણ આપણે તેમના ગુણના ઓશીંગણ થઈ શકી એ નહિ ( તેમના ઉપ કારનો બદલો વાળી શકીએ નહિ, પરંતુ જે પિતાનાં માતાપિતાને કેવળી પ્રભુત
૧ અંગે ચાળવું. ૨ ઘરેણાં. ૩ શરીર શેભા. ૪ સમજાવેલ.

Page #21

આત્મ-બલની આવશ્યકતા.
ધર્મ સમજાવી ધર્મ પમાડીએ-ધર્મમાં તેમને શ્રદ્ધા ભકિત ચોંટે અને તેઓ ધમ બને તેમ કરીએ તો આપણે તેમના ગુણના શીંગણ થઈએ. સુપુત્ર સંતાનની એ ભારે પવિત્ર ફરજ લેખાય.
કઈ એક મહેટી અદ્ધિવાળા પુરૂષ કેઈ દરિદ્રી પુરૂષની ઉપર ઉપકાર બુદ્ધિ આણી તેને લક્ષ્મીવાળે કરે; પછી કાળાંતરે કદાપિ અશુભ કર્મના ઉદયથી તે ઉપકાર કરનાર પુરૂષ દરિદ્ર અવરથા પામે, ત્યારે જેને પ્રથમ ઉપકાર કરી ઋદ્ધિવાળો બનાવ્યો છે તે પુરૂષ પિતાના સ્વામીને દારિદ્રય આવ્યું જાણી જે પિતાની સમસ્ત લક્ષમી આપી દે તે પણ તે તેના ગુણને એશીંગણ ન થાય; પરંતુ જો તેને કેવલી પ્રણીત ધર્મ પમાડે તે એશીંગણ થાય. સુજ્ઞ ધર્મરૂચિ સજજનેનું એ પવિત્ર કર્તવ્ય લેખાય.
આત્મ-બલની આવશ્યકતા.
લેખક-અમૃતલાલ માવજી–કલકત્તા. બીકણુ–નીર્બલ મનના મનુષ્યો સત્ય મૃત્યુ આવ્યા પહેલાં અનેકવાર મોતનો અનુભવ કરે છે. જ્યારે આત્મબલીઈ–બહાદુરો માત્ર એક જ વખત મૃત્યુને પ્રાપ્ત કરે છે. કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે જીવન-સંસ્કૃતિને પાયે માત્ર આત્મશાર્યમાં અંકિત થએલે છે, માટે આપણી પ્રગતિની-સ્વવિકાસની આપણને સંપૂર્ણ ઈચ્છા હોય અને આપણને એમ ચોક્કસ ખાત્રી હોય કે આપણે આર્થિક તેમજ સામાજીક સ્થિતિમાં અપૂર્ણ-ચા-અસંતોષકારક છીએ તો પછી આગળ વધવાને અર્થે સ્વઉન્નતિ સાધવાને અર્થે આપણે પ્રારબ્ધ ઉપરજ માત્ર ભરોસે રાખી બેસી રહેવાનું નથી. આપણે જીવનના સુધારા માટે અખંડ પ્રયાસ આદર જોઈએ. માત્ર ગુપચુપ-શાંતપણે બેસી રહેવાથી અને કર્મમાં હશે તેમજ થશે, યાતો આપણે પુણ્યોદય જાગશે અને સમય આપણને મદદ કરશે. આવા વિચાર કરી નિવૃત્ત રહેવાથી કદીપણ ઉદ્ધાર થવાનો સંભવ નથીજ. માત્ર ફાંફાં છે. કોઈપણ જ્ઞાતિ-ધર્મ વગેરે સર્વની ઉન્નતિ થઈ હોય તો તે માત્ર મહાન પ્રયાસ અને આત્મભોગ વડેજ થએલી છે. એ આપણને ઈતિહાસ સાક્ષી આપે છે. માટે દરેક જીવન નીચેના પદ્યને કંઠસ્થ કરી આગળ વધે એ ઈચ્છનીય છે.
પ્રથમ જીવન સુત્ર પ્રયાસ વિના પ્રગતી નથી.
બીજું જીવન સુત્ર એકયતા વિના ઉન્નતિ નથી. જીવન વિકાસના આ ઉપરોક્ત બે સુત્રોની આત્મ-શૌર્યવાન વ્યક્તિઓ નિરંતર સાધના કરે છે. દ્રઢ નિશ્ચયથી કરેલી સાધના અવશ્ય ફલદાયી નીવડે છે. માટે અનેક સંકલ્પ વિકલ્પોને એક બાજુએ રાખી આત્મશક્તિ-આત્મવીર્યના ક્રણ કરો.

Page #22

૧૦૦
શ્રી આત્માનંદ પ્રકારા. જે સ્થિતિમાં પડ્યા છીએ તેમાંજ પડ્યા રહેવા દે.-વાતે, બાપદાદાને આવેલે માર્ગ પકડી રહેવા દે, યા અડધું મળતાં આખાને માટે દોડધામ કરે નહીં. આવી સંકુચિત ભાવનાને મહાન પ્રબળ વાયુ જ્યાં ચાલતું હોય ત્યાં અવનતિના સ્વપ્ન સિવાય બીજું શું નીરખી શકાય ?
પરંતુ કોઈપણ જાતના સુધારાની ચાહના હાય, આપણું જીવનને ઉચ્ચકોટીની ગણનામાં મૂકવા ઈચ્છા હોય તે આત્મબલવડે–ચાલી આવતી રૂઢીરૂપ પ્રણાલીને તોડી, પ્રચલિત અંધભાવનાને તીલાંજલી આપી–જીવનની નવી ઈમારતને પાયે ચણવા મહાન પ્રયાસ ઉઠાવવાની જરૂર છે. જીવનને વિકાસ- જીવન નની સભ્યતા આદિ માત્ર નિડરતામાં સમાએલાં છે. મનુષ્ય એ જીવન-કાર્યને કડી છે. નેપલીઅને અશક્ય શબ્દને-શબ્દકેશમાંથી પણ બાતલ કરેલ હતું. આને હેતુ એજ કે મનુષ્યને માટે કશુ પણ અશકય કે અપ્રાપ્ય નથી. હિંદિરમાં એક કથન છે કે
એ કેનસા ઉકદા હે, જે વે હે નહીં સકતા?
હિંમત કરે ઈન્સાન તે, ક્યા હે નહીં સકતા? મનુષ્યની નીર્બળતા તેજ જીંદગીમાં આગળ વધવાની આડ છે. મનુષ્ય જીવનને મરદ બનાવવામાં શ્રેણ, શિક્ષકરૂપે માત્ર એક આત્મબલક છે. આડખીલી રૂપે ઉત્પન્ન થતા નબળા વિચારોને તેડવા માટે નીડર–અખંડ ઉદ્યોગ એ એક હાડા તુલ્ય છે.
આપણી આધુનિક સ્થિતિને જીવનમંત્ર સ્પષ્ટ રીતે જોતાં સ્વતંત્રતા, સમાનતા અને ભ્રાતૃભાવ છે. તે પ્રાપ્ત કરવા અમેરીકનની જેમ અડગ શ્રદ્ધા–અને અખંડ ઉદ્યોગવડે ખંતથી મંડ્યા રહેવાની જ જરૂર છે. નાસી પાસ થવાના અનેક પ્રસંગે ઉભા થાય તે પણ કાર્યની સિદ્ધિને ખાતર પાછી પાની તે કરવી જ જોઈએ નહીં.
શરમને એક બાજુએ મૂકી–ગમે તેટલી મુશ્કેલીઓ ઉભી થાય, ગમે તેટલાં સંકટો સહન કરવી પડે, તે પણ તે સર્વેની સામે નીડરતાથી અને આત્મબળની પ્રત્યક્ષતાથી પુરૂષાર્થ સાધવામાં પ્રયત્નશીલ થવું અત્યંત આવશ્ય છે. પ્રવૃત્તિ માર્ગને વળગી રહી અનન્ય ભાવનાવડે જનસમૂહને પ્રીતિરૂપ થઈ, સ્વાર્થ રહીત કાર્યો બજાવાય તે સાર્વભેંમ શીખર ઉપર બીરાજમાન થવાનું માન અવશ્ય સંભવીત છે. ત્યારે જ આપણા મનુષ્ય દેહની કિંમત અંકાશે. ગુલામી હાલથી છુટા થવાશે. અનેક નવનવું અનુભવાશે અને આપણું આર્યોની ગુમ થએલી જાહેર જલાલી હાથ લાગશે. સર્વ પરહિત પરાયણ બને એજ શુભેચ્છા.

Page #23

વર્તમાન સમાચાર–સમાલોચના.
પ્રકી ” બેંઘણવદર ગામમાં ઉપાશ્રય માટે અગવડ. આ ગામમાં ઉપાશ્રયની ખાસ જરૂર છે. કારણ કે છરી પાળતા શ્રી શત્રુંજય સંઘ લઈ ત્યાં જતાં મુકામ થતાં તેમજ સાધુ મુનિરાજના વિહારને પણ આ રસ્તો હેવાથી ત્યાં સ્થિરતા કરતાં ઉપાશ્રયની પણ જરૂર છે તેથી તે માટે મદદ કરવા સર્વ જેન બંધુઓને નમ્ર સુચનો કરીયે છીયે કે જેથી તે માટેની અગવડતા દૂર થાય.
વર્તમાન સમાચાર.
હિંદુસ્તાનની જેન સમાજમાં આદર્શ ભૂત થતી જતી જૈન સંસ્થા શ્રી મહાવીર જૈન વિદ્યાલય મુંબઇનું નવું મકાન સર પ્રભાશંકર પટ્ટણીના પ્રમુખપણ નીચે દબદબા સાથે ખુલ્લું મુકવામાં આવ્યું હતું. અનેક સંભાવિત અને કેળવણીના પ્રેમી ગૃહસ્થની હાજરી વચ્ચે આ ક્રિયા કરવામાં આવી હતી. આ સંસ્થાના સેક્રેટરી કાપડીયા મોતીચંદ ગિરધરલાલે તેનો દુકામાં મુદાસર હેવાલ રજુ કર્યો હતો. પ્રાથમીક કેળવણી લઇ સાધનના અભાવે અટકી જતાં જેને યુવકને ઉચ્ચ કેળવણી પ્રાપ્ત કરવા, તેમજ તેઓની શક્તિ સામર્થ્ય વગેરે ખીલવવાની પ્રબળ સાધન રૂપ આ સંસ્થા અને તેની કાર્યવાહી છે. એમ તેમાંથી ઉચ્ચ કેળવણી લઈ નીકળેલા યુવકે એજ તેનો ચોકસ પુરાવો છે. એક મહા પુરૂષ જૈનાચાર્ય શ્રીમદ્ વિજયવલ્લભ સૂરીશ્વરના ઉપદેશથી જન્મ પામેલ આ સંસ્થા ભવિષ્યમાં વધારે પ્રગતીમાન થાય કે સંપૂર્ણ અંશે શ્રી મહાવીર વિદ્યાલય કે શ્રી મહાવીર જેન કેલેજ બને તે સ્વાભાવિક છે. પરમાત્માની પ્રાર્થના કરીયે છીયે કે તે વખત જૈન સમાજને જલદી પ્રાપ્ત થાય.
ઉપધાન તપ, વડોદરા શહેરમાં બિરાજમાન મુનિરાજ શ્રી હંસવિજયજી મહારાજ તથા પંન્યાસ શ્રી સંતવિજયજી મહારાજના ઉપદેશથી શ્રી સંઘે ઉપધાન તપની ક્રિયા આશો શુદ ૧૫ થી શરૂ કરેલ છે. બહાર ગામથી આવી લાભ લેનારા માટે પુરત બંદોબસ્ત કરેલ છે. તેની આમંત્રણ પત્રિકા ગાંધી અમથાલાલ નાનાભાઈના નામની સર્વ સ્થળે મોકલવામાં આવેલ છે.
(મળેલું )
શ્રી જૈન શ્વેતાંબર ધર્મશાળા. અમદાવાદમાં પાંચ કુવા દરવાજા બહાર સ્ત્રીઓની હોસ્પીટલ પાસે મરહુમ શેઠ માણેકલાલે ફુલચંદે એક સારી રકમ ખર્ચો ધર્મશાળા બંધાવી છે જે તા. ૨૮-૮-૨૫ ના રોજ રઠ પ્રાણસુખભાઈ મફતલાલના હસ્તે ખુલ્લી મુકાવી છે; આ ધર્મશાળામાં વાસણ બીછાના તેમજ રહેવાની સારી સગવડ થઈ છે. સ્ટેશન પણ નજીક છે. દરેક જેન યાત્રાળુ બંધુઓને તેને લાભ લેવાની સુચના કરીયે છીય.

Page #24

૧૦ર
શ્રી આત્માનંદ પ્રકાશ.
ગ્રંથાવલોકન.
શ્રી ગીત સંગ્રહ-કર્તા સ્વર્ગસ્થ મુનિરાજ શ્રી કપૂરાવજયજી પ્રકટ કર્તા શ્રી હંસવિજયજી જેન લાઈબ્રેરી અમદાવાદ-શાંત મૂર્તિ મુનિરાજ શ્રી હંસવિજયજી મહારાજ સ્વર્ગવાસી ઉપરોકત શિષ્યના બનાવેલ ગીતોનો આ સંગ્રહ છે. જો કે તેઓશ્રીની હૈયાતિ નથી છતાં તેઓનું આ
સ્મરણ (આ ગીત રચના) બહુજ ઉત્તમ અને કહાગ્રહ કરવા જેવી બનેલી છે. કિંમત બે આના પ્રકાશકને ત્યાંથી મળશે.
ચિત્ય પરિપાટિ યાત્રા-પ્રકાશક શ્રીમદ્દ હંસવિજયજી જેન લાઈબ્રેરી અમદાવાદ. આ લધુ બુકમાં અમદાવાદ, ખંભાત, પાટણ વડોદરા શહેરમાં આવેલા મુખ્ય જિન મંદિરો અને ઘર દેરાસરનું વર્ણન આપવામાં આવેલ છે. સાથે ચોવીશ જીનના લાંછન, જૈન પર્વો, અને ૧૨૦ કલ્યાણકે કયા કયા માસમાં કયાં પ્રભુના આવે છે તે તેમજ મુનિરાજ શ્રી હંસાવજયજી મહારાજના બનાવેલ સ્તવનો, સ્તુતિઓ વગેરે આ બુકમાં દાખલ કરી આ બુક ઉપયોગી બનાવેલ છે. કિંમત માત્ર પ્રચાર કરવાના હેતુથી એક આનો રાખેલ છે પ્રકાશકને ત્યાંથી મળશે. - મુંબઇ જેન સ્વયંસેવક મંડળનો ચેથા તથા પાંચમા (સંવત ૧૯૭૯-૮૦-૮૧. ની કાર્યવાહી)-રીપોર્ટ અમોને મળ્યો છે. કાર્તકી તથા ચૈત્રી પૂર્ણમા ઉપરના શ્રી શત્રુંજય તીર્થના મેળામાંની તેઓની સેવા જાણીતી છે છતાં આ રીપોર્ટમાં જણાવેલ માંદાની માવજત અને મુંબઈમાં શાસનના અનેક કાર્યો પ્રસંગે તેમણે કરેલી સંઘની સેવાથી તેનું કાર્ય ધન્યવાદને પાત્ર છે. સેવા કરનારને ઘણું જ સહન કરવાનું હોય છે કે જે તેની કસોટી છે તેવી કસોટી ઉપર આ મંડલની સેવા અમુક અંશે ચડતી જતી જોઈ તેમાં વધતે જતો ઉત્સાહ આ રીપોર્ટ બતાવે છે. આ મંડલમાં પિટ્ટન, લાઈફ મેમ્બર, સહાયક સભાસદ કે બીજી રીતે જૈન સમાજે આર્થિક મદદ કરી તેમને ઉત્સાહ વધારવાની જરૂર છે. ભારતીય સ્વયંસેવક પરિષ ભરવાને આ મંડલનો ઈરાદો પ્રશંસાપાત્ર છે છતાં હજી પણ આ મંડલ વધુ સ્થિતિસ્થાપક ( પૂરે પુરા પગ ભર ) થયા પછી ઉપરોકત વિચાર વધારે ઉપયોગી થશે. બે વર્ષની ઉપજ ખર્ચનો હિસાબ ચોખવટવાળા અને યોગ્ય છે. આ મંડળને દરેક પ્રકારની આર્થિક સહાય આપવાની જૈન સમાજને સુચના કરવા સાથે ભવિષ્યમાં વધારે પ્રગતિ અને આબાદી ઈરછીયે છીયે.
શ્રી જીન આશાતના યંત્ર–મુનિરાજ શ્રી માનસાગરની છબી સાથે જિન મંદિરમાં તજવાની ચોરાસી આશાતનાને યંત્ર અમને મળેલ છે. તે સમજી વિચારી ઉપયોગ રાખી તે આશાતનાએ તજવાનો ખપ કરો.
- secret 1 ericines - પ્રક
મુનિરાજ શ્રી દેવમુનિજીનો સ્વર્ગવાસ. સ્વર્ગવાસી શ્રીમાન મોહનલાલજી મહારાજના શિષ્ય મુનિરાજ શ્રી દેવમુનિજી શીરપુર જીલ્લા ખાનદેશમાં ગઈ આ યુદ ૧૦ ના રોજ થોડા વખતની બીમારી ભેગવી બત્રીશ વર્ષ સંયમ પાળી સમાધિપૂર્વક સ્વર્ગવાસ પામ્યા છે. તેઓ સ્વભાવે સરલ શાંત અને ચારિત્રપાત્ર હતા. ઘણા વખતથી દરરોજ એકાસણું તથા તિથી એ છેવટ સુધી આયંબીલ કરતા હતા. તેઓશ્રીને નિર્વાણ મહોત્સવ ત્યાંના સંઘે ભક્તિપૂર્વક કર્યો હતે. તેઓશ્રીના પવિત્ર આત્માને શાંતિ પ્રાપ્ત થાઓ તેમ ઈચ્છીએ છીયે.

Page #25

ભાઈ હીરાલાલ બકોરદાસના સ્વર્ગવાસ. અત્રે અને રાંધનપુરના જૈન સમુદાયના અગ્રગણ્ય, મુ બઈના મુખ્ય વેપારી ભાઈ હીરાલાલ બકેરભાઈ માત્ર ચાર પાંચ દિવસની સામાન્ય માંદગી ભોગવી ગઈ આસો વદ ૬ ના રોજ સ્વર્ગવાસ પામતાં તેની નોંધ લેતાં આ સભાને અત્યંત ખેદ થાય છે. ભાઈ હીરાલાલ વભાવે સરલ-મીલનસાર, શાંત, ધમનરાગી, ઉદાર તથા પોતે જાતીગળે સારી લગી પ્રાપ્ત કર્યા છતાં સાદા અને ગંભીર હતા. પોતાના હાથે કેળવણી, દેવભક્તિ અને સાધમી વાત્સલ્યમાં લક્ષમીનો સારી રીતે વ્યય કર્યો હતો. તેમના સ્વર્ગવાસથી જૈન સમાજને એક નર૨તનની અને આ સભા ઉપર. તેઓને પૂર્ણ પ્રેમ હાઈ લ.ઇફ મેમર થયેલા હતા તેથી સભાને એક લાયક સભાસદની ખાટ પડી છે. તેઓના કુટુંબને દિલાસે દેવા સાથે તેના લઘુ બધુ મણિલાલભાઈને તેમના પગલે ચાલવાની સુચના કરતાં તે સ્વર્ગ ના સી હીરાલાલભાઈના આમાને શાંતિ પ્રાપ્ત થાએ એમ પ્રાથના કરીયે છીયે.
અપૂર્વ ભેટ - 9 સરસ'દરી કથા-૮૦ ૦ કાપી ભેટ ગઈ છે માટે ટપાલ ખર્ચ” મેલનારને મોકલવામાં આવે છે, જીજ ના બાકી છે. | સંવેદ્ય છત્રીશી અને કાવ્યકિરણાવલીના થાડી નકલે બાકી છે. આઠ આના પોસ્ટેજની ટીકીટ મોકલનારને તે ૫શુ ભેટ મોકલવામાં આવશે,
લખાઃ-સુરિશ્રી અજીતસાગરે શાસ્ત્ર સંગ્રહની વતી
શા. શામલદાસ તુલજારામ-પ્રાંતીજ (ગુજરાત) જલદી મંગાવો ! નહીં તે તક ખરો ! જલદી મંગાવો ! શ્રી સુપાર્શ્વનાથ ચરિત્ર (ભાષાંતર).
ભાગ ૧ લો તથા ભાગ ૨ જે. (અનુવાઢક: આચાર્ય મહારાજ શ્રી અજીતસાગરજી.) પ્રભુના કલ્યાણુકે અને દેવાએ તે વખતે કરેલ અપૂર્વ ભકિતનું વિસ્તારપૂર્વક વર્ણન શ્રીસુપાર્શ્વનાથ પ્રભુને કેવળજ્ઞાન ઉત્પન્ન થયા પછી અનેક સ્થળે વિચરી ભવ્યજીવોને માપેલ ઉપદેશ, અનેક કથાઓ અને શ્રાવક જનોને પાળવા લાયક વ્રતો અને તેના અતિચારો વગેરેનું વર્ણન ઘણુ જ વિશાળ રીતે આપેલ છે. આ કથાના ગ્રંથમાં બુદ્ધિનો મહિમા-સ્વભાવનું’ વિવેચન, અદ્દભૂત તત્વવાદનું વર્ણન, લૌકિક આચાર, વ્યવહાર, સામાજીક પ્રવૃત્તિ, રાજકીય પરિસ્થિતિ, ધાર્મિક પ્રભાવ તથા નૈતિક જી વન વગેરે તત્તનનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવેલ છે. એકંદર આ ગ્રંથ માનવજીવનના માર્ગદર્શક, જૈન દર્શનના આચાર વિચારનું ભાન કરાવનાર એ પ્રબળ સાધનરૂપ છે. ના ઉંચા રેશમી કપડાના પાકા બાઈ-હીંગના એક હજાર પાનાના આ બે ગ્રંથની કિંમત ૩. ૪-૮-૭ પોસ્ટ ખચ જુદા.

Page #26
** એકમાર્ગી થશે નહિ.” " એક માર્ગી થશો નહિ.” આ ચેતવણી ધણી જ જરૂરી છે. દરેકને માટે તેની પ્રકૃતિ પ્રમાણે જુદા જુદા માર્ગ અનુકુળ પડે છે. એમ ઘણી વાર બને છે કે સાધક પોતાના માર્ગ" પ્રગતિ કરે છે, પણ બીજા માંગ વિષે કહ્યું. તે જાણતા નથી, પરિણામે તે સાંકડા વિચારને, એક દેશીય અને ધર્માન્ય બની જાય છે. પોતાને માર્ગે પ્રગતિ કરતાં કરતો સત્ય તરફ જવાના બીજા માર્ગ તરફ પણ નજર નાખતા રહેવું; અને કાઈ ઠેકાણે - કાંઈ ગ્રહણ કરવા જેવું મળી આવે તો તે સ્વીકારી લેવું. પણ જે પોતાને ન રૂચે તેને વખેડવું તો નહિ જ; કેમકે સત્ય એક જ છે, પણ તેને બાજુએ અનેક હાય છે. આ સત્ર અત્યંત મહત્વનું છે. અને અમારી ભલાણ છે કે તેનું એક વાર નહિ પણ વારંવાર વાંચન કરતાં રહેવું. પહેલી વારના વાંચનથી જે રહસ્ય નહિ સમજાયુ હોય તે બીજી, ત્રીજી કે ચોથીવાર વાંચતાં સમજાઈ જશે. આ ઉપદેશ વાકયનું તાત્પર્ય એ છે કે જીદગીને એક ગી બનાવી ન દેવી; તેની અંદર વિવિધ રંગની ભાત ભલે ચીતરાય.. તમે એકાંતમાં તમારા આંતરિક જીવનના આનંદ ભલે ચાખ્યો કરા-પણ દુનિયાથી ભડકીને ભાગી જતા નહિ, તેમાંથી પણ તમારે ઘણું શીખવાનું છે. વળી દુનિયાને પણ તમારી જરૂર છે; માટે તમને દુનિયાના કામને જે હીસ્સો મળ્યો હોય તેને પૂર્ણ કરતા રહો. તમારી વર્તમાન સ્થિતિ ઉપર પગ દઈને જ તમે વધારે ઉંચી હાલત પ્રાપ્ત કરી શકશે. તમે જગતના ચક્કરના એક દાંતાને ઠેકાણે છે. ચક્કરના એક દાંતા ખાંડા હાય તે યંત્ર બરાબર કામ ન કરી શકે; માટે તમારે માથે આવેલું કામ એકનિષ્ઠાથી પૂર્ણ કરવું એ તમારો ધર્મ છે. જે તમારા સ્વભાવમાં રહેલા તમામ ગુણોનો વિવેકથી ઉપયોગ કરવો.” વેપાર ધંધે, નેકરી અથવા વ્યવહારને લગતા કોઈ પણ કાર્યક્ષેત્રમાં જો તમે તમારા આત્મિક અનુભવનો ઉપયોગ ન કરી શકે તે નક્કી જાણજો કે તમારા સ્વભાવમાં, બેમાંથી એકમાં કાંઈક દોષ છે. તમારા જીવનનો મર્મ જગત સમજી જાય એવી આશા કદિ રાખતા જ નહિ. બીજાના મન ઉપર તમારા વિચાર ઠસાવવાનો આગ્રહ કદિ રાખતા જ નહિ. બચ્ચાંને માટે તે દુધ જ હોય. તમારી આસપાસના ઘણા ખરા માણસે અધ્યાત્મિક રીતે જમ્યાં જ નથી અને કેટલાંક તો તરતનાં અવતરેલાં બાળક જેવાં છે. જ્યાં ત્યાં તમારી ધાર્મિક જાગૃતિની જાહેરખબર વાંચતા ફરતા નહિ. જગતના વ્યવહારને બાળકના ખેલ જેવો તમે ભલે મનથી સમજપણુ તેમાં રસ પડતો હોય એમ તેની અંદર ભળી જજો.” 68 ચોગાન માં થી ! For Private And Personal Use Only