Atmanand Prakash Pustak 004 Ank 09

Author(s): Motichand Oghavji Shah
Publisher: Jain Atmanand Sabha Bhavnagar
Catalog link: https://jainqq.org/explore/531045/1

Page #1

મન મકાશ છે
શ્રી આત્માને
દેહરો. આત્મવૃત્તિ નિર્મલ કરે, આપે તત્વ વિકાશ; આત્માને આરામ દે, આમાનદ પ્રકાશ.
પુસ્તક ૪ ચિત્ર, વિક્રમ સંવત્ ૧૬૩.
અંક ૯ મે,
ચૈત્રવર્ષારંભે માંગલ્ય સ્તુતિ.
(શાર્દૂલવિક્રીડિત). જે 'માસે પ્રગટ્યા પ્રભુ જગતમાં ઉઘાતકારી અતિ, પ્રીતે પંચ મહાવ્રતી વલિ થયા જે માસમાં આ સન્મતિ; તાર્યા ભારત ભવ્યજીવ જનને આ વિશ્વ * વિદ્યા રચી, તે પામ જય ચિત્ર વર્ષ જગમાં આનંદ ૫ ઓઘ મચી. ૧
સ્ત્ર ધરા. વર્ષભે નવીને જિનમત જગમાં પૂર્ણ તેજે પ્રકાશે, વેગેથી જૈન સંઘે સમકિત ગુણની સર્વ શોભા વિકાશે; ધર્મી ' સર્વે ધરામાં ૮ ધનિક ધન થકી ક્ષેત્ર સાતે સુધારે, આત્માનન્દ પ્રકાશી પ્રગટ ઉદયથી પૂર્ણ વિદ્યા પ્રસારે. ૨
૧ ચૈત્ર વદ આઠમે આદીશ્વર પ્રભુ જમ્યા હતા. ૨ ચૈત્ર વદી ખાઇએ આદીશ્વર પ્રભુએ દીક્ષા લીધી હતી. ૩ સારી મતિવાલા. ૪ આ સૃષ્ટિની વિધ રચી હતી ૫ આન દના સમૂહથી મગ્ન થઈ, ૬ તેજને પ્રકાશ કરો. ૭ ધર્મવાલા, ૮ પૃવીમાં, ૪ ધનવાલેકે ૧૦ સાત ક્ષેત્રોમાં, ૧૧ ફેલાવો.

Page #2

નૈર
આત્મા પ્રકાશ.
સાંકેત.
( અનુસવાન કાર્તિક માસના 'કથી ) सम्यक्दर्शन ज्ञान चारित्राणि मोक्षमार्गः श्रीमद् उमास्वातिः પ્રિય વાંચનાર, સમકિત એટલે સમ્યક દર્શન જેવા ગાઢ વિષયપર શાસ્રકારે અત્યન્ત મહેતુ. વિવેચન અને સરલ વૃત્તિ કે ટીકા લખી ગયા છે, તેમાંથી આપણું મન કે હૃદય જેટલું ગૃહણ કરી, તે પર નિદધ્યાસ કરી શકે તેટલું કરવાની આવશ્યક્તા છે કારણ કે સર્વ છને આ સંસાર રૂપી અલ્પ પ્રકાશ અને ગાઢ અન્ધકારવાળા એરડામાંથી બહુાર નીકળી સૂર્યના દેદીપ્યમાન તેજથી આંજી નાંખે એવા ખુલા ચોગાનમાં આવવાની અતિ તીવ્ર ઇચ્છા સ્વાભાવિક રીતે થાય છે. આ રેક્રિષ્યમાન તેજવાળું મેદાન તેજ મુક્તિ કે મેક્ષ કહેવાય છે; અને સમ્યક્ દર્શન, સમ્યક્ જ્ઞાન અને સમ્યક્ ચારિત્ર એ ત્રણે સાથે સમસ્ત પણે મેક્ષનાં સાધન છે. તે મુક્તિ કે મેક્ષ સાધવાવાળા અર્થાત્ મુમુક્ષુ જીવાને સમ્યક દર્શન પ્રાપ્ત કરવાની ખાસ આવશ્યક્તા છે.
આ વિષયને અત્યાર સુધીમાં કઇક પ્રસ્તાવનાથી, અને તે પછી જરા આગળ તેના લક્ષણ નિર્દેશથી યથાશક્તિ સમજાવવાના પ્રયત્ન કરવામાં આવ્યે છે.
હવે આ સમ્યક દર્શનની ચાર પ્રકારની શ્રદ્ધા કહેલી છે. (૧) પરમાર્થ સંસ્તવ શ્રદ્ધા. (૨) ગીતાર્થ સેવના શ્રદ્ધા. (૩) વ્યાપન્નદર્શનીસ’ગવર્જની શ્રદ્ધા. (૪) પાખડી પરિચય
વની શ્રદ્ધા.
(૧) પરમાર્થ સંસ્તવ નામની શ્રદ્ધાનું ખીજું નામ પમ રહસ્ય પરિચય છે. એનું સ્વરૂપ—
जीवाजीवाद तत्वानां सदादिसप्तभिः पदैः शश्वतश्विन्तनं चित्ते सा श्रद्धा प्रथमा भवेत् ॥

Page #3

સમકિત. અર્થ જીવ, અજીવ વગેરે (પુણ્ય, પાપ, આશ્રવ, સંવર, નિર્જરા, બન્ધ અને પક્ષ) (નવ) તનું સત્ આદિ સાત પદ ચાને ગાથી નિરતર ચિન્તવન કરવું.
(આ શ્રદ્ધાના અધિકારી તાત્વિક પુરૂષે જ હોય છે. જેઓ અભવિ હોય છે તેમાં આ શ્રદ્ધા હતી નથી.)
સત્ આદિ સાત ભાંગાઃ એટલે
પદાર્થ સ્વરૂપને દર્શાવવાના સાત માર્ગ અથવા પ્રકાર. કઈ પદાર્થનું અસ્તિત્વ જ કહેવું હોય, કેઈનું નાસ્તિત્વ જ કહેવું હોય, કેઈનું અસ્તિત્વનાસ્તિત્વ કહેવું હોય, કેઈનું અવાસ્થત્વ કહેવું
હાય, કેઈનું અસ્તિત્વ અને અવ્યક્તવ્ય કહેવું હોય, કેઈનું નાસ્તિત્વ અવ્યક્તવ્યત્વ કહેવું હેય, કોઈનું અસ્તિત્વનાસ્તિત્વ અને અવાચ્યત્વ કહેવું હોય. આ સાત પ્રકાર કરતાં આઠ પ્રકાર બનતું નથી.
આ સાત માર્ગને સપ્તભંગ (ભાંગા) કહે છે. અને એ પરથી આપણે જૈન માર્ગ સમગીનય કહેવાય છે.
આ પર અભયકુમાર મંત્રીશ્વરનું સુપ્રસિદ્ધ દષ્ટાન્ત છે. ૨ ગીતાર્થ સેવના રૂપ માં જ શ્રદ્ધા. गीतार्थाः संयधुका स्त्रिया तेषां च सेवनम् । द्वितीया सा भवेत् श्रद्धा या बोधे पुष्टिकारिणी ॥
અર્થ–સૂત્રાર્થના જ્ઞાનવાળા સંયમ ધારી પુરૂષનું (મુનિ એનું) મન, વચન અને કાયાએ કરીને સેવન કરવું એ બીજી શ્રદ્ધા. આ શ્રદ્ધા (વસ્તુન) બોધ થવામાં સહાયક થાય છે.
આ પર, આવાં વર્તનવાળા, મહા સાધ્વી પુપચુલા, જેઓ સર્વ કને ક્ષય કરી કેવળજ્ઞાન પામ્યાં હતાં તેમનું દૃષ્ટાન્ત સુપ્રસિદ્ધ છે.
- પુણ્યકેતુ રાજાને ત્યાં પુષ્પાવતી રાણીથી પુષ્પલ અને પુપચુલા નામનાં પુત્રપુત્રીને જેડલે જન્મ થયે. એમને એ નેહ હતો કે એક બીજા વિના એક ક્ષણવાર પણ રહી શકે

Page #4

૨૦૦
ખાત્માન-૬ પ્રકાર. નહીં. એવું જે પિતાએ એ વિવાહ યોગ્ય થયાં ત્યારે એ ભાઈ બહેનને પરણાવી દીધાં. કારણ કે એણે વિચાર્યું કે એ વિના એએને મરણ જેવું દુઃખ થઈ પડશે અને વળી સર્વ પ્રજાને હું માલિક છું, માટે મારી આડું કેઈ આવી શકશે પણ નહી.
આ વાત રાણી પુષ્પાવતીને ગમી નહી. તેથી એણે દીક્ષા લીધી. ત્યાં તીવ્ર તપશ્ચર્ય પ્રમુખથી સ્વર્ગમાં દેવપણે ઉત્પન્ન થઈ. રાજા પણ કેટલાએક વખતે મૃત્યુ પામ્યા એટલે પુષ્પલ રાજા થયે. તે પિતાની બહેન સાથે સંસાર વહેવાર ભેગવવા લાગે.
પુષ્પાવતી રાણીને જીવ સ્વર્ગમાં દેવપણે ઉત્પન્ન થયે હતું, તેણે અવધિજ્ઞાનથી આવું દુષ્કૃત્ય થતું જોઈ, પુષ્પચૂલાને એક દિવસ સ્વપ્નમાં નરકનાં દુઃખ દેખાડય; ને બીજી વખત સ્વપ્નમાં સ્વર્ગનાં સુખ બતાવ્યાં. દુઃખ સુખના કારણને બોધ પ્રાપ્ત કરીને, સુખી થવાની ઇચ્છાએ તેણીએ પિતાના પતિ પાસે દીક્ષા ગ્રહણ કરવાની આજ્ઞા માગી ને તે ગ્રહણ કરી. કેટલાએક કાળ વીત્યા બાદ ત્યાં દુષ્કાળ પડવાથી આચાર્ય મહારાજેએ સર્વ શિબેને અપર સ્થાને વિહાર કરાવ્યું. પોતે અહિં રહ્યા. પુપચલા પણ, પતિએ પિતાને ઘેર હમેશાં ભિક્ષાઅર્થે આવવાનું વચન લઈને પછીજ દીક્ષા લેવાની આજ્ઞા આપી હતી તેથી, અહિ રહીં આચાર્ય મહારાજને આહાર પાણી વિગેરે લાવી આપી, શુશ્રષા અને વૈયાવચ્ચ કરવામાં તત્પર રહી. એ પ્રમાણે કેટલાએક કાળ અગ્લાનપણે ગુરૂ સેવા કરવાથી એ મહાસતીને કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત થયું. પ્રાન્ત ઘણા ભવ્ય જનેને પ્રતિબંધ પમાડી એઓ મેલે ગયાં છે.
(૩) હવે ત્રીજી શ્રદ્ધા વિષે. व्यापनं दर्शन येषां निन्हवानाम सदाहैः । तेषां सगो न कर्तव्यस्तत् श्रद्धानं तृतीयकम् ॥ અકદાગ્રહ કરીને જે નિન્હ (જિન ભચનને લોપ
પડવાથી ચહણ કાતિ પાસે માસ

Page #5

સમકિત.
ર૦૧ કરનારાઓ) પિતાના સમ્યકત્વને ગુમાવી દે છે એવાઓને સંગ ન કરવો.
આ વિષય પર શ્રી મહાવીર ભગવંતના હેનના પુત્ર જન્માત્રિ ને દ્રકાન્ત છે.
એકદા વીરભગવાનના સમવસરણમાં એમને ઉપદેશ સાંભળી ઘેર આવી માત પિતાની રજા લઈ પ્રભુ પાસે જઈ દીક્ષા ગૃહણ કદી, જમાલી મુનિ જુદો વિહાર કરવાની આજ્ઞા માગી, અન્ય સાધુઓ સાથે જુદો વિહાર કરવા લાગ્યા. એકદા વિહાર માં શરીરની સ્થિતિ એ એક મંદ થઈ જવાથી શિષ્યોને આજ્ઞા કરી કે જલદી સંથારે પાથરો. શિષ્યોએ અર્ધ પાથર્યો ને પાથરતાં પાથરતાં કહ્યું કે “પધારે, સંથારે પાથર્યો છે.” જમાલિ મુનિ જૂએ છે તે સંથારે હજુ પુરો પાથર્યો નથી, છતાં પાથર્યો કા માટે કે છે ધમધમ્યા. પરંતુ શિખ્યાએ શાંત પમાડીને કહ્યું કે સિદ્ધાન્તનું વાકય છે કે–ાને રે કરવા માંડયું તે કર્યુંજ, વીર ભગવાનનું આ વાકય બરાબર છે, પણ મિથ્યાત્વને ઉદય થવાથી જાલિ મુનિએ એ ભગવંતના વાયે અસત્ય છે એમ કહ્યું, એમ સમજાવીને કે જ્યાં સુધી એ કરવા માંડેલા કાર્યો પૂર્ણ થાય નહીં ત્યાં સુધી એ થયો કહેવાય નહીં. આ પ્રમાણે પ્રભુનાં વચને નહીં માનનાર જમાલિ મુનિએ બીજા પણ કેટલાંક ઉત્સુત્રની પ્રરૂપણ કરી. (એ વિષે વિશેષ હકીકત ભગવતી સૂત્રમાં છે.) એવા ઉત્સુત્ર પ્રરૂપણું કરનારાઓને સંગ સર્વદા વર્જ.
૪ હવે ચેાથી શ્રદ્ધા જે પાખંડીઓનો સંગ ત્યજવારૂપ છે તેને માટે કહ્યું છે કે –
शाक्यादीनां कुणीनां बौद्धानां कूवादिनाम् । वर्जनं क्रिपते भव्यः माश्रद्धा स्यात्तुरीयकी।
માંસ ભક્ષણ, મદ્યપાન, સ્ત્રી સેવન ઈત્યાદિ લેકપ્રવૃત્તિ છે માટે-તે તે કાર્ય દોષયુક્ત નહિ પણ મહા ફલદાયકજ છે – એ ઉપદેશ કરનારા એકાન્ત પક્ષ માનનારા ઉન્માર્ગગામી

Page #6

૨૦૨
માત્માનનું પ્રકારી.
શાકય મુનિ આદિ મિથ્યાત્વીએના સગ સર્વથા ત્યજી દેવા. વળી મિથ્યા ભાષણ કરનારા નાસ્તિક આર્દ્રાના સંગ પણ શુદ્ધ બુદ્ધિવાળા પુરૂષોએ નિરન્તર વર્જવા. પૂર્વના પરિચય હોય તે પણ ત્યજી દેવા. આ જે શ્રદ્ધા તે ચેાથી શ્રદ્ધા છે.
નરદમ
ખાવુ, પીવુ'; કારણ કે ચૈાવન ગયું તે પુનઃ આવવાનુ નથી. આ શરીર માત્ર ઘેડા કાળને માટે છે—આ સંસાર વધારનારા અસત્ય ઉપદેશ કરનારા એ એકાન્ત પક્ષના માન્ય કરનારા મિથ્યાષ્ટિઓ છે. એનુ ખંડન આપણા ન્યાયપુરસર સ્યાદ્વાદ મતને આધારે શ્રીમદ્ હરિભદ્રાચાર્યે અતિ સૂક્ષ્મ અને મનન કરવા યાગ્ય વિસ્તારે કરેલું છે. વળી આ આપણા સિદ્ધાન્તને વધારે દૃઢ કરવાને શ્રી ગતમ ગણધરને દ્રષ્ટાન્ત જે કેવળ ખાધદાયક છે તે મરણુ કરવાની આવશ્યક્તા છે કારણ કે વર્ધમાન સ્વામી જેવા ગુરૂને પ્રાપ્ત કરીને પણ જ્યારે એમણે કુસંગને! ત્યાગ કર્યા ત્યારેજ એએ સન્માર્ગના ઉપદેશક થયા છે. ખાવું, પીવું ઇત્યાદિના ઉપદેશ કરી ઇન્દ્રિયારૂપી અશ્વાને સ્વતંત્ર ખેલાવનારા કદિ પણ મેક્ષગામી થયા કે થવાના નથી. મેક્ષ પ્રાપ્તિ તે આત્માને કુમાર્ગે જતા અટકાવનારા, કૃષ્યાકૃત્યના વિવેકરૂપીજીવિતવાળા અને પુણ્યરૂપી વૃક્ષના વન સમાન એવા ઇઇંદ્રિયનિગ્ર ુથીજ છે. માટે પ્રતિષ્ઠાને વધારનાર, ન્યાયને ઘટ કરનારે, વિવેકના ઉલ્લાસ કરાવનારા એવા જે ઇન્દ્રિયવિજયરૂપી ખડ્ગ તેનું ગ્રહણ કરીને કુસ`ગતિરૂપી શત્રુની સેનાનેા પરાજય કરી, મેાક્ષરૂપી રાજ્યધાનીમાં પ્રવેશ કરવા.
આ પ્રમાણે શાસ્રકારે સમ્યક્ત્વની ચાર પ્રકારની શ્રદ્ધા હી છે. હવે એનાં પાંચ ભૂષણુ કહ્યાં છે તે કયા તે વિચારીએ.
પ્રથમ સમક્તિનાં વળી ભૂષણ શું એમ કાઈ પ્રશ્ન કરે તેને ઉત્તર એકે “ જેમ શરીર જેનાથી શેાભે છે તે શરીરનાં ભૂષણ યા આભૂષણુ કહેવાય છે, તેમ સમકિત જેનાથી શેત્રે છે તે સમિતિનાં ભૂષણુ કહેવાય છે.

Page #7

સમકિત.
.૦૩
(૧) ધૈર્ય, (૨) પ્રભાવના, (૩) આવશ્યક આદિ ક્રિયામાં કુશળપશુ, (૪) અરિંત ભગવાનૂ પર યથાયેાગ્ય અન્તર‘ગસક્તિ, અને (૫) તીર્થની નિર'તર સેવા અને મેાક્ષાભિલાષી પુરૂષોના સમાગમ; આ પાંચ સમકિતનાં ભૂષણુ કહેવાય છે.
(૧) સ્વૈર્ય કે સ્થિરતા-ધર્મને વિષે સ્થિર બુદ્ધિ કે જેવી સુલસા શ્રાવિકાને હતી, તેવીજ રાખવી. સાધુના રૂપ કરી આવેલા દેવતાને સહસ્રપાક તેલ વડેારાવવા જતાં સીસાના સીસા જમીન પર પડી જવાથી ઢોળાઇ જવા છતાં, જેને ભાવ-ભક્તિ જેવીને તેવીજ રહી હતી એવી સત્વધારી કલ્યાણી સુલસાની શ્રી વીરપ્રભુએ સુદ્ધાં મ્હાટી પ્રશંસા કરી હતી. પચ્ચીશમે તીર્થંકર ખની આવેલા પરિવ્રાજકને આખુ ગામને ગામ ભક્તિથી વાદન કરવા ગયું. ચેસ ઇન્દ્ર, આઠ પ્રાતિાર્યા અને ચેત્રિશ અતિશય પણ એ પરિવ્રાજકે ઇન્દ્રતળથી લેકને પતાવ્યાં. પરન્તુ સ્થિર સ્વભાવવાળી સુલસા ચલાયમાન થઇ નહિ
એવુ સુલસા સતીના સમાન ધૈર્ય રાખવુ.
(૨) પ્રભાવના એટલે અનેક ધર્મ કાર્યો કરી જૈનશાસનની ઉન્નતિમાં વૃદ્ધિ કરવી. એ સમિકિતનુ બીજી ભૂષણ,
વનની અંદર ઢાર ચારતાં, એક લેખડમાંથી નીકળેલા શ્રી ઋષભસ્વામીના મખની નિરંતર સેવા કરતા દેવપાળ નામના કઠીઆરાને પ્રભુ પૂજાના નિત્ય નિયમમાં ટેકવાળા રહેવાથી રાજ્ય મળ્યું હતુ. તેણે પછી એ જિનેશ્વરનાં મિત્રને જિનાલય રચાવી એમાં પ્રતિષ્ટિત કરાવી હતી. અને એ પ્રમાણે જૈનશાસનની મ્હાટી ઉન્નતિ કરી હતી. આમ જિનરાજની ભક્તિમાં એકાગ્ર ચિત્ત રાખનાર દેવપાળે તીર્થંકરનામકર્મ ઉપાર્જન કીધું હતુ. માટે એ દેવપાળની પેઠે જૈનશાસનની પ્રભાવના કે ઉન્નતિ
ફરાવવી.
(૩) આવશ્યક આદિ ધર્મ ક્રિયા સારી પેઠે જાણવી જોઇએ. એ સમકિતનુ ત્રીજી ભૂષણ છે.

Page #8

૨૦૪ .
આભાનજ પ્રકારા, રાજગૃહી નગરીની ગાદી પર કેણિક રાજાની પછી તેને પુત્ર ઉદાધિ થયે. અત્યંત અભિમાની કેણિક સર્વ રાજાઓને જીતી પિતાને તેરમો (!) ચકવર્તી કહેવરાવવા લાગે અને તેટલા માટે કૃત્રિમ ચાદરને એકઠા કરી વૈતાઢય પર્વતની તમિસા ગુફાના દરવાજા આગળ ગયે ત્યાં જ ત્યાંના અધિષ્ઠાયક દેવતાએ તેને બાળી ભસ્મ કરી નાંખ્યું હતું. એની ગાદીએ ન્હાના બાળ વયના ઉદાયિ પુત્રને સ્થાપવામાં આવ્યું. તે ધર્મને વિષે અત્યંત રાગવાન થયે. સદગુરૂની ઉપાસના કરી બાર વ્રત અંગ્રકાર કર્યો. નિરન્તર દેવગુરૂ વંદનછ આવશ્યક, પિષધ આદિ ધર્મ કાર્યો કરવા લાગે. રાજય કાર્યની વ્યગ્રતા છતાં નિત્ય પ્રતિક્રમણ પિષધ આદિ પિતે પિતાની મેળે ઉચ્ચારતે. એવી એવી શુદ્ધ કિયાનો જ્ઞાની એ હતો,
માટે સમક્તિના ત્રીજા ભૂષણથી વિભૂષિત થવાની ઈચ્છા રાખનારાઓ ઉપર કહેલી ધર્મક્રિયા સારી પેઠે જાણવો જોઈએ.
(૪) અરિહંત ભગવાન પર અંતરંગ ભક્તિ એ સમતિનું ચોથું ભૂષણ કહેવાય છે.
વિદ્યાબળવડે અનેક સ્ત્રીઓને મોહ પમાડી હરણ કરનાર એક પરિવ્રાજકના રાજાને હાથે થયેલા શિરચ્છેદના ખબર સાંભળતાંજ, પિતાને છતે પતિએ એવા યોગીપર અતરગ રાગથી મેહેલી એક સ્ત્રી, એ ગીની પાછળ બલી મરવા તૈયાર થઈ (1) લોકોએ અને એના પતિએ પણ આવી રીતે બળવા જતી અટકાવવા ઘણુ પ્રયત્ન કર્યો પરંતુ વૃથા.
શાસ્ત્રકાર કહે છે કે જેવી રીતે આ સ્ત્રીએ એ પરિવ્રાજકાર, તીવ્ર રાગ રાખ્યો હતે તેજ તીવ્ર રાગ જે પ્રાણી તીર્થંકર પ્રણીત ધર્મપર રાખે તે મિક્ષ સુખને જોક્તા થાય છે.

Page #9

સિદ્ધસરિ પ્રબંધ.
૨૦૫ સિદ્ધસૂરિ પ્રબંધ.
(ગત અક ૮ માના પૃષ્ટ ૧૫૪ થી.) સિદ્ધ જેમ જેમ તરૂણ થતું ગયે, તેમ તેમ તેનામાં દુર્બસને પ્રગટ થવાં લાગ્યાં. તેમાં જુગારના દુર્વ્યસનમાં તે વિશેષ આસક્ત થયે હતો. જુગારની દુઃખદાયક વ્યસન જાલમાં તેને આત્મા મલિનતાને ધારણ કરતો હતો. રાત્રિ દિવસ તે જુગાર રમી પોતાના આત્માને આનંદ આપતા હતા. આથી અનેક જુગારી લેકે તેના મિત્ર થયા
હતા.
ઘુત એ ઉન્નતિના શિખરને તેડવામાં વજા સમાન છે. નીતિરૂપ કેપલતાને ઊમૂલન કરવાનું મહા સાધન છે, ધર્મ રૂપ ચંદ્રને ગ્રાસકરવામાં રાહુમુખ છે અને સદ્બોધ રૂપ સરવરને સુકવવામાં ગ્રીમ ઋતુ છે. એટલું જ નહીં પણ તે ધૂત અનીતિને આમંત્રણ કરે છે, બલવાન વ્યભિચારને બોલાવે છે, ભયંકર ચેરીને માન આપે છે અને છલ, કપટ, જઠ, દંભ, કામ, ક્રોધ, અહંકાર અને મદ વગેરે દુર્ગની એ પરમ પાઠશાલા છે.
આવા ધૂતના દુર્ગુણમાં પડી સિદ્ધની તરૂણાવસ્થા કલકિત થઈ ગઈ. જુગારની ભ્રમણામાં તે રાત્રિ દિવસ ભટકવા લાગ્યું. માત્ર તે ભજન કરવા ઘેર આવતે અને રાત્રે મધ્ય રાત્રિ પછી અથવા તો કઈ વાર પ્રભાતે તે શયન કરવાને આવતા હતા. આથી તેની સ્ત્રી સુધા ઘણી જ મુંઝાતી હતી. તે શયનગૃહમાં પિતાના પતિની રાહ જોઈ થાકી જતી, કારણ કે, તે વિદુષી શ્રાવિકા સ્ત્રીધર્મને જાણતી હતી, તેથી પતિની પહેલા ઉઠવું અને પતિની પછી સવું, એ ધર્મરીતિ પ્રમાણે ચાલતી હતી. આથી તે બાળાને ઘણું રાત્રિ સુધી જાગવું પડતું અને તેથી તે કંટાળી જતી હતી. એક વખતે સિદ્ધની માતા લક્ષ્મી પિતાની પુત્રવધૂને કૃશ થઈ ગયેલી અને ચિંતાતુર જોઈ વિચારમાં પડી કે, સુધા સદ્ગુણી વધુ છે, અને સિદ્ધ દુર્ગુણી છે, આથી તે બીચારીને. સિદ્ધના તરફથી દુઃખ થતું હશે; માટે મારે તેની સંભાળ લેવાની

Page #10

૨૦૬
આત્માનંદ પ્રા. જરૂર છે. જે હું વધુ તરફ ઊપેક્ષા રાખીશ તે એ બાલા ઘણી જ દુઃખી થશે અને વખતે આમવાત પણ કરી બેસશે.
આવું વિચારી લક્ષ્મીએ સુબોધાને કહ્યું, હે સદ્ગુણ વધુ, તમારું શરીર કૃશ થયેલું છે. તેમજ તમારું સોંદર્ય અને હદય ચિંતાથી દગ્ધ થયેલું દેખાય છે. વસે, તારે જે દુઃખ હોય તે મારી આગળ જણાવ.
પોતાની સાસૂનાં આવાં વચન સાંભળી સુધા અધૂમુખે ઉભી રહી અને તેણીના નેત્રમાંથી અશ્રુની ધારાઓ ચાલવા લાગી. તે જેઈ લક્ષ્મીને વધારે દયા આવી. તે પિતાની વધુને હૃદય સાથે ચાંપીને બેલી બેટા, શેક કર નહીં. ઘેર્યને ધારણ કરી તારા હદય દુઃખને પ્રગટ કર. આ પ્રમાણે તેણુએ ઘણે આગ્રહ કરી કહેવા માંડ્યું, એટલે સુબધા લજજા ધરી વિનય પૂર્વક બેલી પૂજા સાસુ, પતિને અવર્ણ વાદ બેલ એ સતી સ્ત્રીને ધર્મ નથી. ઈષ્ટદેવ અને પતિની નિદા કરવી એ સરખું છે, તથાપિ પતિના હિતની ખાતર મારે તમારી આગલ કહેવું પડે છે, તમારા પુત્ર હંમેસા રાત્રે મોડા આવે છે. કેઈ વારતે કુકડાના નાદ સાથે જ તેમને ગૃહપ્રવેશ થાય છે, આથી મારે નિરંતર દુઃખ ભોગવવું પડે છે. વળી રાત્રે વિલંબ થવાનું કારણ પણ વિપરીત દેખાય છે, તેઓ જુગારના દુર્બસનમાં મગ્ન થઈ ગયા છે અને તેથી તેમની ઉપર વિપત્તિનું વાદળ છવાઈ રહેલું છે. એથી મારા હૃદયમાં ચિંતાની મહા જવાલા પ્રજવલિત થયા કરે છે. માતા, મને એ ચિંતામાંથી મુક્ત કરવાના ઉપાય કરે અને દુર્ગુણોના ભય કર મહાસાગરમાં મગ્ન થઈ ગયેલા તમારા પુત્રને ઉદ્ધાર કરે.
સુબધાના આવાં વચન સાંભળી લક્ષ્મીએ કહ્યું, શાણી વધુ, તારા પતિને અને ઘણીવાર સમજાવ્યું છે, તે છતાં તે સમજ નથી, હવે તે અમે તેનાથી કંટાળી ગયાં છીએ. માટે તારે તેવા મૂર્ખ પતિની પાછલ દુઃખી થવું નહીં, આજ રાત્રે સિદ્ધ મોડે આવે ત્યારે તારે ઘરનું દ્વાર ઉઘાડવું નહીં, અને તે વખતે હું તેને શીખા મણ આપીશ.

Page #11

સિદ્ધસૂરિ પ્રબંધ.
૨૦૭ સુબેધા હૃદયમાં અસંતોષ પામતી બલી-પૂજ્ય સાસુ, એ મારાથી કેમ બને ? પતિ પિાર કરે અને હું તે સાંભળી તેની આજ્ઞા માનું નહી એ કેવું અનુચિત કહેવાય?
લક્ષ્મી બેલી...બેટા પુત્રવધુ, તે વિષે એવી શંકા રાખીશ નહીં. કારણ કે, તેમ કરવાથી તારો પતિ સિદ્ધ સુધરી જશે, અને તેથી તેનું પૂરે પૂરું હિત થશે. પિતાના પતિનું જે તે પ્રકારે હિત કરવું, એ સતી સ્ત્રીને ધર્મ છે, માટે તેને પતિના વચનને ભંગ કરવાને દેષ લાગશે નહીં, વલી હું તને આજ્ઞા આપું છું, તેથી એ દેશનું પાત્ર તું થવાની નથી.
લક્ષ્મી સ્વરૂપ પૂજ્ય સાસુ લક્ષ્મીનાં આવાં વચન સાંભળી સુબોધાએ પિતાની શંકા દૂર કરી અને પિતાના પતિના હિતની ખાતર તેમ કરવાને તૈયાર થઈ ગઈ.
તેજ દિવસે રાત્રિના સમય થયે. વૃતના દુર્વ્યસનમાં આશક બનેલો સિદ્ધ બીજા જુગારીઓની સાથે નગરમાં ભમવા ગયે. જ્યારે રાત્રિના બે પહોર ગયા એટલે સિદ્ધ પિતાને ઘેર આવ્યું. તેણે દ્વાર ઉઘાડવાને બૂમ પાડી, સુબેધાએ પતિને સ્વર સાંભળે અને એ વિનીત વનિતા દ્વાર ઉઘાડવા જવાને વિચાર કરતી હતી, તેવામાં સિધે ઉપરા ઉપર બુમ પાડવાથી તેની માતા લક્ષમી જાગ્રત થઈ ગઈ. તેણે કૃત્રિમ કેપ કરી ઉચે સ્વરે કહ્યું, અરે સિદ્ધ, તું શા માટે બુમ પાડે છે? તારે સિધે રસ્તે ચાલ્યા જા. હમેશાં આમ મેડે આવે છે, તેથી અત્યારે ઘરનું દ્વાર ઉઘાડવામાં નહીં આવે. આ સમયે જે ઘરનાં દ્વાર ખુલ્લાં હોય ત્યાં તું જા.
માતાનાં આવાં સકેપ વચન સાંભળી જુગારી સિદ્ધ બે નહિ પણ તે ચિંતાતુર થઈ ત્યાથી ચાલી નીકળે. સિધ્ધ પિતાના મનમાં ચિતવ્યું કે, હવે આટલી મોડી રાત્રે કયાં જઈને સુવું? આ વખતે કોના ઘરના દ્વાર ખુલ્લાં હોય? આમ ચિંતવત સિદ્ધ આમ તેમ ભમતું હતું, ત્યાં એક ખુલ્લાં દ્વારવાલું સ્થાન તેના જોવામાં આવ્યું. સિદ્ધ તે સ્થાનમાં ગમે ત્યાં કેટલાએક પુરૂષના

Page #12

૨૦૮
ખાત્માનંદ પ્રકાશ.
મુખને ધ્વનિ તેના સાંભળવામાં આણ્યે. એ સ્થાન જૈન મુનિઆના ઉપાશ્રય હતા. પવિત્ર ધર્મ ધ્યાન કરનારા મુનિએ તે સમયે વિવિધ પ્રકારના સ્વાધ્યાયાના પાઠ પઢતા હતા. તેમના સ્વાધ્યાયને સ્વર સાંભળી સિદ્ધ તેમની નજીક આવી ઊભેા રહયા.
સુકૃતના ચમત્કાર અદ્દભુત છે. સુકૃતના પ્રભાવિક પ્રકાશથી ગમે તેવું ઘેર અંધકાર હેાય, તે પણ દૂર થઇ જાય છે. એ સુકૃત જ્યારે ઉદય આવવાને ઉન્મુખ થાય છે, ત્યારે અકસ્માત માટે ફ઼ારફેર થઇ જાય છે. સુકૃતના દિવ્ય પ્રભાવ આગળ કેઇ પણ વસ્તુ અગમ્ય કે અસાધ્ય નથી.
આ પ્રમાણે સિદ્ધના સુતો સફળ થવાને ઉન્મુખ થયાં. તેના પરમ પ્રભાવથી મુનિઓના મુખથી સ્વાધ્યાયનું શ્રવણ કરતાં સિદ્ધના મૂલ સ્વભાવ તદન ખદલાઇ ગયા. તેના હૃદયના ઉંડા પ્રદેશમાંથી ભવ્ય ભાવના અચાનક પ્રગટ થઇ આવી. વિપરીત પ્રકૃતિ વિકૃતિ પામી ગઇ, ભવિષ્યના આર્હુત શાસનના ઉગ્ર તેજને પ્રગટ કરી ભારત ઉપર પ્રકાશિત કરનાર અને સુરિપદ સ’પાદન કરી ભારતની પ્રજાને મેાહિત કરનાર એ સિદ્ધના હૃદયમાં જુદીજ ભાવના થઈ આવી. તેની હૃદયવૃત્તિ તદ્દન બદલાઈ ગઈ. મલિનતાને નાશ થઇ ગયા અને પવિત્રતા પ્રસરી ગઈ. પૂર્વના કૃત્યને માટે તેને ઘણાજ પશ્ચાત્તાપ પ્રગટ થઇ આવ્યે.
પછી સિદ્ધ જૈન મુનિએની પાસે આવ્યે અને તેણે પ્રેમથી મુનિ ચરણમાં પ્રણામ કર્યા. દયાલુ મુનિએએ તેને ધર્મ લાભની આશીષ આપી. અને પુછ્યું કે, ભદ્ર, તમે કણ છે? આ રાત્રિને સમયે આ ઉપાશ્રયમાં ક્યાંથી આવેછે? સિદ્ધ ખેલ્યે! મહાનુભાવ, આ શ્રીમાલ નગરના મ`ત્રિપુત્ર શુભંકરના સિદ્ધ નામે હું પુત્ર છું, પૂર્વના પાપથી મારામાં જુગારનું દુર્વ્યસન પ્રાપ્ત થયું છે, તેથી હું પ્રતિદિન રાત્રે એ વ્યસનમાં આસક્ત થઈ ભમનારા છુ.. આજે એ દુર્વ્યસનથી મારી માતાએ મને ઘરમાંથી કહાડી મુકયા છે. હવે તે આજથી આપતુ જ મને શ ણુ છે. મહા ભયંકર સ`સારને વધાર

Page #13

સાર -૧,
૨૦૯ નારા એ મારા ઘરમાં મારે ફરીવાર જાવાનું નથી. મારૂ ઘર તે હવે આ ઉપાશ્રયજ છે. કૃપાળુ મુનિરાજ, મારા મલિન આત્માને ઉદ્ધાર કરે અને મને સુખદાયક શરણ આપો.
સિદ્ધના આવા વચન સાંભળી જૈન આચાર્ય શ્રતો પગ આપી જોયું એટલે તેમના જાણવામાં આવ્યું કે, આ પુરૂષનું મનોબળ ઘણું છે. તેથી જે તેને ચારિત્ર આપવામાં આવે, તે તેનાથી આહુત શાસનની ઘણી જ ઉન્નતિ થશે. આ ભાગ્યશાળી નર સુરિપદને સંપાદન કરી વીર ધમની જયશેષ ગજાવશે અને જન શાસનની ચંદ્રના જેવી ઉજવલ કાતિ આખા ભારત વર્ષ ઉપર પ્રસરાવશે.
આ માણે જાણી લઈ તે રિવર બોલ્યા, ભદ્ર, જે તમારે અમારે શરણે રહેવું હોય તે અમારા જે વેશ અંગીકાર કરે અને પછી સુખેથી અહિં રહે. સિઝે તે વાત અંગીકાર કરી એટલે આચાર્યજીએ સિદ્ધને જૈનમુનિઓને સર્વ આચાર કહી સંભળાવ્યો. એમ કરતાં પ્રાતઃકાલ થયે ત્યારે સિદ્ધ મુનિવેષ લેવાની માગણી કરી એટલે આચાર્ય જણાવ્યું કે, તમારા પિતાની આજ્ઞા લઈ તમને દીક્ષા આપીશું. માતાપિતાની આજ્ઞા વિના દીક્ષા આપવી, એ જૈન શાસ્ત્રની વિરૂદ્ધ છે.
પ્રાતઃકાલે શુભંકર શેઠ જાગ્રત થયા, તેની સ્ત્રી લક્ષ્મીએ રાત્રિની સિદ્ધની વાત પોતાના પતિને જણાવી, તે જાણી શુભંકર શેઠે લક્ષ્મીને પકે આ. પ્રિયા, તે સાહસ કર્યું છે. વ્યસની માણસને એમ ઉતાવળથી શીખામણ લાગતી નથી, તેને તે રફતે રફતે સમજાવે જોઈએ. સાયંકર રાત્રે આપણું સિદ્ધ પુત્રને તે ઘરમાં આવવા દીધું નહીં, તે ઘણું જ વિપરીત કર્યું છે. વખતે આપણે સિદ્ધ મેટી વિપત્તમાં આવી પડી હશે. ભદ્ર, તે મેટું સાહસ કર્યું છે.
જ્યારે હવે હું સિદ્ધનું મુખ જોઈશ ત્યારે મને શાંતિ વધશે. જોકે સિદ્ધ વ્યસની અને દુર્ગણી છે, પણ આપણા વંશને વધારનારે એક પુત્ર છે, તેથી મને તેની ઉપર અતિ પ્રેમ ઉપજે છે. પ્રિયા, તમે આ કામ અવિચારથી કર્યું છે. હવે જે થયું તેને પ્રતીકાર કરવો જોઈએ.

Page #14

માત્માનંદ પ્રકાશ, ' પછી પ્રાતઃકાલે શુભંકરે સિદ્ધનો શોધ કરવા માંડશે. શ્રી માલપુરની પ્રત્યેક શેરીએ સિદ્ધના શેધને માટે માણસે મેકલવામાં આવ્યાં. શુભંકર પિોતે પણ પુત્રની તપાસ કરવાને સામિલ થઈ ફરવા લાગે. એક પહેરસુધી તેણે અટન કર્યું તો પણ સિદ્ધને પત્તા લાગે નહીં. એટલે શુભંકર નિરાશ થઈ પિતાને ઘેર આવ્યું. નિરાશ થઈ શેક કરતા એવા શુભંકરને તેને એક વફાદાર માણસે ખબર આપ્યા કે, સિદ્ધ એક જૈન મુનિના ઉપાશ્રયે જઈને બેઠે છે. તે ખબર જાણી તેના હૃદયમાં હર્ષ ઉન્ન થયા અને તે સત્વર જન ઉપાશ્રયની પવિત્ર ભૂમિમાં આવ્યું. ત્યાં સાધુઓના છંદમાં બેઠેલ અને ધાર્મિક વૃત્તિથી ઉત્તમ ભાવના ભાવતે સિદ્ધ શુભંકરના જોવામાં આવ્યું. શુભંકર ગુરૂ મહારાજને વંદના કરી પાસે બેઠે અને તેણે આચાર્યજીને વિનયથી જણાવ્યું, મહાનુભાવ, આપે મારા પુત્ર ઉપર માટે ઉપકાર કર્યો છે. દુર્બસનમાં આસક્ત થયેલા મારા પુત્ર સિદ્ધને આપે શરણ આપી ખરેખર કૃતાર્થ કર્યો છે. તેના માલિન
જીવનને પુણ્ય માર્ગનું અવલંબન આપી હવે તેને ધાર્મિકવૃત્તિવળ કરી મારે ઘેર પાછો મોકલે. મારા દુરાચારી પુત્રને સદાચારી કરી શ્રાવકના ગૃહસ્થ ધર્મને પૂર્ણ અધિકારી બનાવે, એજ મારી આપને પ્રાર્થના છે.
આર્ચ. (અનુસધાન અંક ૭ના પૃષ્ઠ ૧રથી) જેમ તેલને એક બિંદુ જલના એક દેશમાં પડે તે પણ બધા જળમાં પ્રસરી જાય છે, તેમ સમ્યકત્વવાળો આત્મા છવવિગેરે. ના કેઈ એક પદને લઈને જીવાદિ અનેક પદોમાં પ્રસરી જાય છે, તેવી રીતે તત્વના એક દેશમાં જેની રૂચિ ઉત્પન્ન થઈ હોય, તે તેવી જાતના પશમ ભાવથી બીજા તમાં પણ રૂચિવાળા થાય તે બીજરૂચિ નામે પાંચમાં દર્શનાર્ય કહેવાય છે.

Page #15

આર્ય.
૨૧૧
આચાર વગેરે અગીયાર ...., ઉત્તરાધ્યયન વિગેરે પ્રકીર્ણ, ખારમું અંગ દૃષ્ટિવાદ, અને ઊપાંગરૂપ શ્રુતજ્ઞાન એ બધા અર્થથી જોયા હોય અને તેથી કરી તત્વ રૂચિ પ્રાપ્ત કરી હોય, તે અધિગમચિ નામે છડા દર્શનાર્ય કહેવાય છે.
જેઆએ ધર્માસ્તિકાય વિગેરે સર્વ દ્રવ્યેના પર્યાયાને યથા યેગ્ય પ્રત્યક્ષાદિ પ્રમાણેાથી અને નાગમ વિગેરે નયના ભેદથી જાણેલા હોય તે વિસ્તારરૂચિ નામે સાતમા દર્શનાર્ય કહેવાય છે. તેઓની રૂચિ સર્વ વસ્તુઓના પાયાને પ્રપ ચ—વિસ્તારથી જાણવાની હોવાથી તે અતિ નિર્મળ ગણાય છે..
જ્ઞાન, દર્શન, ચારિત્ર, તપ, ત્રિનય અને ઇર્યાદિક સર્વ સમિતિને વિશે તથા મનેગ્રુતિ વગેરે સર્વ રુસિઆને વિશે જે ક્રિયા ભાવચિ એટલે ભાવથી જ્ઞાનાદિ ખાચારાતુ આચરણ કરવાની રૂચિ થાય, તે ક્રિયારૂચિ નામે આઠમા દર્શનાર્ય કહેવાય છે. જેમણે કુદૃષ્ટિ--મિથ્યામત ગ્રતુણુ કરેલ ન હોય, તેમ જેએએ જિનપ્રલયનમાં કુશળતા મેળવી ન હાય, તે સક્ષેપરિયે નામે નવમા દર્શનાર્ય કહેવાય છે.
જે ધમાસ્તિકાય વિગેરે ધર્મ, ગતિને ઉપષ્ટ કરનાર સ્વભાવ અને શ્રી જિનેન્દ્ર ભગવાને કહેલ શ્રુત ધર્મ તથા ચારિત્ર ધર્મની ઉપર શ્રદ્ધા રાખે તે ધર્મરૂચિ નામે દશમા દર્શનાર્ય કહેવાય છે. આ દશ પ્રકારના દર્શનાર્યમાં જે શુદ્ધ દર્શનાર્ય છે, તે બધા ભેદમાં મુખ્ય છે અને તેને જૈનદર્શનની સાથે પવિત્ર સખપ રહેલા છે.
એ સમ્યગ દર્શન ઉપન્ન થવાના કયા ચિન્હ છે ? તે પ અવશ્ય અહિં જાણવાં જેઇએ. તેમાં મુખ્ય કરીને એ ચિન્હા કહેલાંછે તે એ ચિન્હા ઊપરથી સમ્યગ દર્શન ઊત્પન્ન થવાના નિશ્ચય થાય છે. તે એ ચિન્હા આ પ્રમાણે છે-જીવાદ્વિપદાર્થને જાણવાને માટે મહ માન પર્વક અભ્યાસ કરવા, જીવાદિ પદ્માાના સ્વરૂપને જાણનારા વિજ્ઞાનાની યથાશક્તિ વૈયાવૃત્ય કરવી, એ પ્રથમ ચિન્હ છે. જેએ

Page #16

२१२
આસાન ઃ પ્રા. જિદ્રના માર્ગથી ભ્રષ્ટ થયેલા નિન્જવ વિગેરે છે, અને જેઓ કુદ શની મિથ્યા શ્રદ્ધાવાલા પુરૂષે છે, તેમને સંગ-પરિચય ન કર, એ બીજું ચિન્હ છે.
વળી એ દર્શનના : આઠ આચાર છે. ૧ નિઃશકિત, ૨ નિઃકાંક્ષિત, ૩ વિચિકિત્સા, ૪ અમૂઢ દષ્ટિ, પ ઉપવૃંહણા, ૬ સ્થિરીકરણ, છ વાત્સલ્યતા, અને ૮ પ્રભાવના-એવા તે આઠ આચારોના નામ છે. જે આ આઠ આચાર સહિત સમ્યગ દર્શનથી યુક્ત હોય તે શુદ્ધ દર્શનાર્ય કહેવાય છે. •
નવમા ચારિત્રાર્થ કહેવાય છે. શ્રી પ્રજ્ઞાપના સૂત્રમાં તેઓના અનેક પ્રકાર કહેલા છે; પરંતુ સામાન્યપણે ૧ અહિંસા, ૨ અમૃત, ૩ અસ્તેય, ૪ બ્રહ્મચર્ય, ૫ અકિંચ –એ પાંચ મહાવ્રતના પાલક તે પાંચ પ્રકારના ચારિત્રાર્થ મુખ્ય રીતે કહેલા છે.
આ દશા પ્રકારનાં આર્યાના નિવાસથી આ ભારતખંડ આને વર્ત કહેવાય છે. જૈન શાસ્ત્રમાં આર્ય શબ્દને માટે સારું માન દર્શાવેલ છે. આર્ય શબ્દને ઉચ્ચાર જન સૂત્રમાં ઘણે સ્થળે ક. રેલે છે. “ મન અમે મઝા ગામ ' ઇત્યાદિ અ-. નેક સ્થળે આર્ય શબ્દની યોજના કરેલી જોવામાં આવે છે. કલ્પાધ્યયનમાં સેકડે ઠેકાણે આર્ય શ દનો ઉપયોગ કરે છે. જેના ચારિત્ર ધારિણી સાધ્વીઓ પણ આર્યાના નામથી ઓળખાય છે. તેથી આર્ય એ સખ્ત શ્રેષતા વાચક સિદ્ધ થાય છે. તેવા આર્યવને માટે જેનોએ પણ પૂર્ણ અભિમાન રાખવું જોઈએ. સનાતન જન માર્ગમાં જે આર્યત્વ દૃશ્યમાન છે, તેવું બીજા કલ્પિત માર્ગમાં દશ્યમાન થતું નથી, એ વાત લક્ષમાં રાખી જૈનોએ પિતાના આર્યત્વનું તન, મન, ધનથી રક્ષણ કરવું જોઈએ.
૧ આ આઠ આચારોના અર્થ બીજા ગ્રંથોથી જાણ લેવા.

Page #17

જેનસેળ સંસ્કાર.
જેન સોળ સંસ્કાર.
અન્નપ્રાશન સંસ્કારનામ કરણ સંસ્કાર થયા પછી નવ અન્ન પ્રાશન સંસ્કાર કરવામાં આવે છે. આ સંસ્કારમાં માતાનું સ્તનપાન કરી રહેનારા શ્રાવક શિશુને બીજે અબ્રાદિકનો ખોરાક લેવરાવવાને આરંભ થાય છે. તે સંસકાર છોકરાને છઠે માસે અને કરીને પાંચમે માસે કરવામાં આવે છે.
જે દિવસે આ સંસ્કાર કરવાનું હોય તે દિવસે રવિ, ચંદ્ર, બુધ, શુક ને ગુરૂવાર લેવાને તે સ્થળે કહેલું છે. તે સાથે રેવતી, શ્રવણ, હસ્ત, મૃગશીર્ષ, પુનર્વસુ, અનુરાધા, અશ્વિની, ચિત્રા, રોહિણી, ત્રણ ઉત્તરા, ધનિષ્ઠા, પુષ્ય એ નિર્દોષ નક્ષત્રે લેવાનાં છે. કુતિથિ અને કુયોગનો ત્યાગ કરી શુભ દિવસે એ અન્નપ્રાશન સંસ્કારને આરંભ કરવામાં આવે છે. આ સરકારને માટે જતિષના ગ્રંથમાં સારી રીતે લખેલું છે. ઉપર કહેલા નક્ષત્ર અને વારોમાં શુભ ગ્રહો પણ જોવાના છે. તે પ્રસંગે લગ્ન અને ગ્રહ કુંડલીનું નિરીક્ષણ કરતાં શુભાશુભ ફળ દર્શાવેલ છે. તે સંસ્કાર કરવાને સમયે જે લગ્નમાં સૂર્ય હોય તે તે બાલક ભવિષ્યમાં કોઢીયે થાય છે, મંગલ હોય તે પિત્તરોગી થાય છે, શનિ હોય તો વાયુ રોગી થાય છે. જે ચંદ્ર ક્ષીણ હોય તે ભીખારી, બુધ હોય તે જ્ઞાની, શુક હોય તે ભોગી, વૃહ સ્પતિ હોય તે દીર્ઘ આયુષ્ય વાળો અને પૂર્ણચંદ્ર હોય તે ઘણે દાની થાય છે.
આ પવિત્ર સંસકાર કરતી વખતે ચંદ્રનું બળ જોવાની જરૂર છે. જ્યારે આ સંસ્કારનો આરંભ કરે હોય ત્યારે પવિત્ર ગૃહસ્થ ગુરૂને આમંત્રણ કરી બોલાવવા. ગુરૂ આવીને સર્વ પ્રકારના પ્રાસુક નિર્દોષ અને એકત્ર કરે છે. જે અન્ન જે દેશમાં થતાં હોય તે મેળવવાં. અથવા બીજા નગરમાં મળતા હોય તેવા ફળ, મેવા

Page #18

૨૧૪
úાત્માન એક કે
વિગેરે પણ પાશક્તિ માલવા.તેમાં છ વિકૃતિને! ત્યાગ કરવાને છે. ધી, તેલ, શેરડીનો રસ, ગેસ, ∞ ઇ િકન્ન કરેલા ઘણા પદાર્થ! ઝુરા વડા કરી રાખવા. અર્જુનની પ્રતિમાના બૃહત્સનાત્રની વિધિ પ્રમાણે કરેલા પંચામૃત્ર કરી જુદા જુદા યાત્રામાં ગેાઠવવા. તે પાક વિગેરે અર્હત કેમ્પમાં કહેલા નૈવેદ્યમ'ત્રથી પ્રતિમાની આગળ ધરવા. તે પછી બાળકને અર્જુનાગના જલનું પાન કરાવવું. પછી જિન પ્રતિમાની નૈવેદ્ય થી ઉદ્ધતિ સર્વ વસ્તુ સૂરિમંત્રના મધ્યમાં રહેલ અમૃતાશ્રવ મંત્રથી શ્રી ગાતમની પ્રતિમાની આગળ ધરવી. તેમાંથી ઉદ્ભરિત એવી વસ્તુએ કુલદેવતાના મંત્ર વડે ગેાત્રદેવીની પ્રતિમાની આગળ નિવેદન કરવી. તે પછી ગેાત્રદેવીના નૈવેદ્યમાંથી ચાગ્ય આહાર લઈ માતાએ પેાતાના શિશુના મુખમાં આપવા. તે વખતે મગલ ગીતના ધ્વનિ કરવાને કહેલું છે. જ્યારે માતા પેાતાના પુત્રના મુખમાં એ પવિત્ર આતુાર આપે ત્યારે ગુરૂએ નીચને મંત્ર ત્રણવાર ખેલવે.
“ ॐ अँहँ भगवान र्द्दन् त्रिलोकनाथ त्रिलोकपूजितः सुधधार धारित शरीरोऽपि कावलिकाहारमा हारितवान् । तपस्यन्नपि पारणाविद्या विक्षुरस परमान्नमोजनात् परमानंदा दाप केवलं तद्वेहिसौदारिक शरीरमाप्त स्त्वमप्याहारय भाहारं तत्ते दीर्घमायुरारोग्यमस्तु ॐ ॐ ॥
આમત્ર ત્રણવાર ખેલ્યા પછી સાધુઓને ષટ વિકૃતિ અને ષટર્સ સિહત આહાર આપવામાં આવે છે. પછી યતિગુરૂની સમીપ મડલી પટ્ટ ઉપર પરમાન્નથી . પૂરેલું સુવર્ણપત્ર ધરવામાં આવે છે, અને ગૃહસ્થ ગુરૂને એક Àણુ પ્રમાણે સર્વ જાતના અન્ન નાં દાન કરવામાં આવે છે. તે સાથે એ તેાલા ધી, તેલ, ગોળ, ને લવણુ, સર્વ જાતના એકસો આઠ ફળ, તાંબાના ચરૂ, કાંશાને થાળ અને બે વચ્ચે ગૃહસ્થ ગુરૂને અર્પણ કરવામાં આવે છે, તે પછી આ અન્નપ્રાશન સંસ્કારની સમાપ્તિ થાય છે.

Page #19

જન સેળ સંસ્કાર. આ પવિત્ર સંસ્કારમાં જૈન આર્ય વેદનો જે મંત્ર છે, તેને અર્થ ઘણે ગંભીર અને તે સંસ્કારના પ્રભાવને દર્શાવનાર છે. તે મંત્રમાં પ્રથમ અન્નને પ્રાશન કરનારા શ્રાવક શિશને આશીષ આપવાની સાથે શ્રી અહંત પ્રભુના પવિત્ર આહાર વિધિની ઉત્તમ સૂચના દર્શાવેલી છે. તેમાં કહ્યું છે કે, “ત્રણ લેકના પતિ, અને ત્રણ લેકે પૂજેલા, ભગવાન અહંત પ્રભુ કે જેઓનું શરીર અમૃતના આહાર ઉપર ધારણ કરી રહેલું, તે પણ તેઓએ કળીયા રુપે અને આહાર ગ્રહણ કરે છે, તેમજ જેઓ તપસ્યા કરી રહ્યા છે, તે છતાં પારણુવિધિમાં ઇફ્ફરસ (શેલડીને રસ) અને પરમાર (દૂધપાક)નું ભેજન કરી પરમ આનંદથી કેવળ જ્ઞાનને પામેલા છે, તેથી છે પ્રાણ, તું પણ દારિક શરીર ને પ્રાપ્ત થયેલ છું, માટે આહારનું ગ્રહણ કર. તેથી તું દીર્ઘાયુ રહે અને શરીરે આરોગ્ય રહે.”
- આ મંત્રના અર્થ ઉપરથી ઘણે ભાવાર્થ જાણવાનો છે. દરેક પ્રાણને આહારની આવશ્યક્તા છે. તે આહાર શુદ્ધ, નિર્દોષ અને પવિત્ર બુદ્ધિ આપનાર હો જોઈએ. તેવા આકારને પ્રથમ ગ્રહણ કરવાને આ પવિત્ર સરકાર દારિક શરીરવાળા પ્રાણ ઉપર ભવિષ્યમાં સારી અસર કરે છે. શરીરના પુદ્ગલેની વૃદ્ધિ આહારથી થાય છે અને તે આહારનો આરંભ તે સંસ્કારના પવિત્ર વિધિથી કરવામાં આજે હય, તે યાજજીવિત આહાર કરનાર મનુષ્ય પ્રાણી તે કારના મંત્ર બળથી પિતાના જીવનમાં ધાર્મિક વૃત્તિ, સદાચાર અને સત્યવૃત્તિ વિગેરે સારા ગુણે સંપાદન કરી શકે છે, તેથી દરેક શ્રાવક બંધુને આ પવિત્ર સંસ્કાર કરવાની આવશ્યકતા છે.
આ આહાર સંસ્કારના પ્રભાવથી સર્વોત્તમ કિયાશક્તિવાળું શરીર અને સર્વોત્તમ જ્ઞાનશક્તિવાળું મન પ્રાપ્ત કરી શકાય છે અને તેવા પવિત્ર આહારથી હંમેશા આનંદ સહિત અપાર ઉત્સાહ પ્રાપ્ત રહે એ સ્વાભાવિક જ છે.

Page #20

ર૧૬
આત્માનંદ પ્રકાશ.
બ્રહ્મચર્ય પ્રભાવ.
નર્મદા સુંદરી (ગત અંકના પૃષ્ટ ૧૮૮ થી શરૂ.)
પ્રયાણ એક વખતે મહેશ્વરદત્તના મનમાં વિચાર આવ્યું કે, ઉગી અને શક્તિવાલા પુરૂષે દેશાટન કરવું જોઈએ. દેશાટન કરવાથી પુરૂષાર્થની પૂરે પૂરી સિદ્ધિ થાય છે. જે પુરૂષ હીન સત્વ અને પ્રમાદી હોય, તેઓ સ્વદેશના અલ્પ પ્રદેશમાં રહીનેજ વિચ્છિન્ન થઈ જાય છે. તેવા પુરૂનું જીવન કુવા માંહેલા દે ડકાની જેમ પરિમિત પ્રદેશમાં જ વિરામ પામી જાય છે. તેવા પુરૂષો પોતાના માનવ જીવનને ઉંચા શિખર ઉપર લાવી શકતા નથી.
- આ પ્રમાણે વિચાર કરી મહેશ્વરદત્તે પિતાની પ્રિયા નર્મદાસુંદરીને જણાવ્યું, પ્રિયા, અમારો વિચાર વિદેશમાં જવાનું થયું છે. વિદેશના વિશાળ ક્ષેત્રમાં જઈ વ્યાપાર લક્ષ્મીના વિલાસને વિસ્તાર કરવાની મારી ધારણા છે. અમુક સમયે મારું કાર્ય સિદ્ધ કરી હું પાછો સત્વર ચાલ્યો આવીશ. તમારા વિયેગની પીડા ચિરકાળ સહન કરવાની મારી શક્તિ નથી. તેથી પાછા પર આવી તમારા મુખચંદ્રને ચકોર થઈશ. પ્રાણેશ્વરી, તમે પતિગૃહમાં સુખે કાલ નિર્ગમન કરશે. તમારા જેવી શુદ્ધ શાવિકાને બીજું કાંઈ કહેવાનું નથી. તમે પરમ પવિત્ર શ્રાવિકા છે, શ્રાવકના ગૃહસંસારના મૃગારરૂપ છે. તમારા જેવી સતી શ્રાવિકાઓથી જ આ વિશ્વમાં સતીધર્મને પ્રભાવ જાગ્રત છે. તથાપિ જેમ તમારા પિતૃકુલની અને શ્વસુરકુળની શેભા વધે, તેવી રીતે વર્તન કરજે. સર્વદા ધર્મપરાયણ રહી આત્મસાધન કરવામાં તત્પર રહેજે. તમારા જેવી સુશિક્ષિત સ્ત્રીને વધારે શિક્ષા આપવાની જરૂર નથી. હવે હું આજેજ પ્રયાણ કરું છું. હું તમને શુભ સંદેશાના પત્ર મેકલાવીશ. તમે પણ શુભ સમાચાર મોકલાવજે,

Page #21

૨૧૭
પતિનાં આવાં વચન સાંભળી નર્મદા સુંદરી વિગના ભયથી કંપિત થઈ દલી–પ્રાણેશ, તમારા વિના એક ક્ષણ માત્ર પણ રહેવાને મારામાં શક્તિ નથી. આ સહચારિણી શ્રાવિકા પાતના સહવાસમાં જ રહેવાને આતુર છે. ગૃહ-સંસારની શોભા પતિના સહવાસમાંજ રહેલી છે. ગૃહિણું ગૃહપતિના પ્રભાવથી પણ કૃતાર્થ છે. અને તેનું ગૃહિણી નામ સાર્થક થાય છે. સ્વામી, તમે વિદેશ જાઓ છે, એ તમારી વ્યાપારકલાની વૃદ્ધિનો મુખ્ય ઉપાય હેવાથી હું તેને અટકાવ કરવા ઈચ્છતી નથી, પણ તમારા તે કાર્યમાં સહુચારિણી થવાની ઈચ્છા રાખું છું.
માં પતિ ત્યાં પત્ની ” એ આર્ય ધર્મની નીતિને અનુસરવા મારી પ્રવૃત્તિ છે. એ પ્રવૃત્તિ ભારત વર્ષની પ્રાચીન સતીઓએ કરી બતાવી છે. તેથી આ શુદ્ધ ભાવનાવાળી શ્રાવિકાને વિયાગની પીડાનો કડવે અનુભવ કરાવશે નહીં. આજ સુધી તેણીએ એ મહાન પીડાનો અનુભવ લીધે નથી. વિગ અને વિરહ એ બંને શબ્દ માત્ર સાહિત્યમાંજ વાચેલા છે. તે શબ્દોના અર્થને અનુભવ અદ્યાપિ થયો નથી. હવે તેનો અનુભવ કરવા ન પડે એ ઉપાય આપના હાથમાં છે. સ્વામી, આપને જ્યાં જવું હોય, ત્યાં સુખે જાઓ. પણ આ સહધમિણુંને સાથે લઈને જ જજે. તમારા વિના હું ક્ષણવાર પણ રહેવાની નથી.
નર્મદા સુંદરીનાં આવાં વચન સાંભળી મહેશ્વરદત્ત વિચાર કરી બ-પ્રિયા, મારી સાથે આવવાને ખાર રાખશો નહીં. મારે સમુદ્ર પ્રયાણ કરવાનું છે. મહાસાગરનું ઉલ્લંઘન કરી યવન દીપ નામના ટાપુમાં જવાનું છે. જ ના ઘણા વિકટ છે. તે પ્રદેશમાં કેમલ પ્રતિવાળી કામિએ કામ નથી. ત્યાં તે હીંમતવાન યુરૂજ જાય છે. પ્રિયા, એ આગ્રહ રાખી આ મારા પ્રયાણમાં ચિંતા ઊપન્ન કરશે નહી. કારણ કે, સ્ત્રી એક રક્ષણીય પદાર્થ છે. સ્ત્રીરૂપ પદાર્થની સાથે રહેલે પુરૂષને તેના રક્ષણને માટે ભારે ચિંતા રહ્યા કરે છે. જ્યાં આત્મરક્ષણ કરવા

Page #22

૨૧૮
ભાન પ્રકાશ,
માં પશુ વિશેષ સાવધાની રાખવી પડે છે, તેવા પ્રદેશમાં પુરૂષને સ્રીની રક્ષા કરવી તે વિશેષ ચિંતાનું કારણુ થઈ પડે છે; માટે હે ચતુરા, તમારે મારી સાથે આવવાના આગ્રહ રાખવા નહીં. હુ અલ્પ સમયમાં પાછે આવી તમારા વિયેાગને શાંત કરીશ. મહેશ્વદત્તે આમ ઘણું સમજાવ્યું, તે પણ નર્મદાસુંદરીએ તે માન્યું નહી. અને તેણીએ સાથે આવવા ઘણુંાજ તાન્યે. છેવટે મહેશ્વરદત્તે નર્મદાસુંદરીને સાથે લઇ જવા વિચાર કર્યેા.
આગ્રહ
શુભ દિવસે મહેશ્ર્વરદત્ત અને નર્મદાસુ દરી પેાતાના વડીલ જનની રજા લઇને દેશાંતર જવાને નીકળ્યા. ગૃહદ્વારમાંથી નીકળ તાંજ તેમને અપશુકન થયાં. દુર્નિમિત્ત થવાથી દુ:ખી થયેલા મહેશ્વરદત્તે પોતાની સ્ત્રીને જણાવ્યું કે, પ્રિયા, તમે આગ્રહ કરી સાથે આવા છે, પણુ અપશુકન થાય છે. આપણને વિદેશમાં કાંઇપણ વિા આવશે. માટે હજી પણ તમે પાછાં ફરી તે વધારે સારૂં છે. પતિનાં આવાં વચન સાંભળી નર્મદાસુંદરી ખાલી પ્રાણેશ, અપશુકનની શ'કા લાવી મારે પાછું ફરવુ, તે મારા સતી ધર્મની વિરૂદ્ધ છે. કારણ કે, આ થયેલા અપશુકનના મારે અને તમારે તેને અશુભ છે, તેમાંથી હું એકલી ભય પામી મારા કલ્યાણને માટે પાછી ફરૂં. અને તમે એકલાએ અપશુકા કઃ
લને અનુભવ કરે, એ કેમ બને? શુભ અને અશુભ ફલ સ્ત્રી અને પુરૂષે સાથેજ ભોગવવાનાં છે. વિંગ દ્રુપતી પરસ્પર સુખ દુ:ખના ભાગી છે. વિપત્તિના વિશાળ ક્ષેત્રમાં સધર્મ દંપતી સાથે ફરનારા અને સાથેજ રહેનારાં હાવા જોઇએ. તેવી રીતે સ પત્તીના શિખર ઉપર પણ તેમણે તેવી રીતેજ રહેવાનુ છે.
નર્મદાનાં આવાં પ્રેમ ભરિત વચન સાંભળી સચંદ્દત્ત વિશેષ પ્રસન્ન થયા. અને તેણે હાસ્યપુર્વક જણાવ્યું કે, પ્રિયા, તમારાં પ્રેમી વચનેાએ મારા હૃદયમાં અસમાન શીતલતા આપી છે. હવે મારે તમને કાંઇપણ કહેવાનુ` નથી. માત્ર આ અપશુ

Page #23

બ્રહ્મચર્ય પ્રભાવ. કનને માટે જે હૃદયમાં શંકા રહે છે, તેનો પ્રતિકાર શી રીતે કરે ? એ વિશે મારું મન આંદલિત થયા કરે છે. નર્મદા સુંદરીએ હિમત હાસ્ય કરી પતિને પ્રત્યુત્તર આપે. પ્રાણાધીશ, અપશુકનની શંકા કરશે નહી. તમે શ્રાવક ધર્મના જ્ઞાતા છે. શ્રી જૈન શાસનના ઉપાસક છે, અને સમ્યકત્વથી એ સાબિત છે. આ થયેલા અપશુકનને પ્રતીકાર બીજો કાંઈજ નથી, પણ પંચપરમેષ્ટીનું સ્મરણ કરવું તે છે. પંચપરમેષ્ટીનાં પવિત્ર સ્મરણથી સર્વ જાતના અંતરાય નાશ પામી જાય છે. અંતરાયરૂપ અંધકારને વિનાશ કરવામાં એ પ્રભાવિક મંત્ર સર્યરૂપ છે. વિઘરૂપ વૃક્ષને વિદારવામાં એ સમર્થ અને મદોન્મત્ત ગજેદ્રરૂપ છે, માટે સ્વામી, પંચપરમેષ્ટીનું સ્મરણ કરી વિદેશ જવાને પ્રિયાણ કરો. - નર્મદાદરીનાં વચન ઉપરથી મહેશ્વરદત્તે નવકાર મંત્ર ભણું પ્રયાણ કર્યું. યવનદ્વીપમાં જવાને તેમણે સમુદ્રને ભયંકર માર્ગ ગ્રહણ કર્યો. બંને દંપતી નકામાં બેસી સમુદ્રના તરંગની માલાને અવલોકી આનંદ પામતા આગળ ચાલ્યા. - યવનપને જલમાર્ગ વિકટ હતે. એ દ્વીપમાં વ્યાપાર કલા વિશેષ હેરાથી ભારત વર્ષના અસંખ્ય વેપારીઓ તે માર્ગે પ્રયાણ કરતા હતા. નિર્ધનને સધન કરનારા યવનદ્વીપમાં વ્યાપાર, લકમી પિતાની પુર્ણ કલાથી રહેતી હતી. લક્ષ્મીના વિલાસેથી એ મહાદ્વીપ ભરપુર હતા. આવા સુંદર અને લક્ષમીના સ્થાનરૂપ દ્વીપમાં જવાને મહેશ્વરદત્ત અને નર્મદા સુંદરી અતિ ઉમંગ ધારણ કરી ચાલતા હતા. જલમાર્ગમાં જે કાંઈ કેતુકે જોવામાં આવતા, તેને મહેશ્વર પિતાની સ્ત્રી નર્મદાસુંદરીને દેખાડતે હતે.. બને શ્રાવક પતિ વિદેશના કેતુક જોવામાં ઇતેજાર થતા અને ભવિષ્યની આશાળતાને પલ્લવિત કરતાં યવનદ્વીપના મહામાર્ગમાં ચાલતાં હતાં.
આ પર્ણ

Page #24
220 માન, મહાન. ભાવનગર શ્રી જૈન આમાનંદ સભા મેળાવડે સભાને માટે એક સુંદર મકાન. સંવત 1963 ના પહેલા ચિતર વદ ૪ને વાર મંગળવારના રોજ રાત્રીના સાડાસાત કલાકે મુનિ મહારાજ શ્રી આત્મારામજી જન લાઈબ્રેરીવાળા મકાનમાં શા. મગનલાલ ઓધવજીના પ્રસુખપણ નીચે અત્રેના જન કોમના પ્રતિષ્ઠિત ગૃહસ્થ અને અમારી સભાના એક આગેવાન સભાસદ વોરા હઠીસંગ ઝવેરચંદે આ સભાને માટે એક ભવ્ય અને વિશાળ મકાન જે અત્રે લેઢી છેશાળના નામથી ઓળખાય છે તે ખરીદ કરાવવામાં જે પિતાની જાત મહેનતથી મદદ કરી છે તેને માટે ખુશાલી બતાવવા સભાની મીટીંગ બોલાવવામાં આવી હતી. જે વખતે પ્રમુખ ઉપરાંત સભાના તમામ સભાસદેએ હાજરી આપી હતી સભાના સેક્રેટરી શા. દામોદરદાસ હરજીવનદાસ તથા ગાંધી વિઠ્ઠલદાસ ત્રિભવનદાસ સાથે વેર હઠીસંગ ઝવેરચંદ પધાર્યા હતા, પ્રથમ મીટીંગ મેળવવાને હેતુ કહી બતાવતાં શ્રી વલ્લભદાસ ત્રિભોવનદાસે જણાવ્યું કે અત્યારે હું જે વિષય માટે બોલવા માગું છું તે બાબત તમોએ મહેણી ખુશીની સાથે સાંભળી છે, જે આપણી સભાએ એક જ્ઞાન મંદિર બનાવવા માટે રૂ. 8551 ના ખરચે એક સુંદર મકાન ખરીદ કર્યું છે. આને અંગે આપણા ધર્મ બંધુ હઠીસંગભાઈએ પોતાના તન, મનથી મદદ કરી છે, અને જેમાં આપણા પર અનેક જાતની મુશ્કેલીઓ આવવાને સંભવ હતું તે કામમાં આપણું એક દેરનાર તરીકે રહી આપણું કાર્ય ફતેહમંદીથી પાર ઉતાર્યું છે તે માટે આપણે સર્વે ભાઈએ હુર્ષ સાથે તેમને ઉપકાર માનવામાં સામેલ થશે. For Private And Personal Use Only