Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ AtmA Ananda dhana svarUpa hai ratanalAla kAMTheDa yaha dRzyamAna jagata ANavika rAsAyanika jar3a padArthoM kA piNDa hai| aura vaha cetanA vihIna hai, jaina darzana ne use para-sattArUpa kahA hai, Atma-caitanya svadravya, kAla, kSetra aura bhAva se sattArUpa hai tathA para-dravya, kSetra, kAla aura bhAva se asattArUpa hai arthAt syAdvAda (sApekSa) rUpa jaina anekAMta zailI se AtmA svasattA se nitya hai tathA para-sattA se anitya hai| yahI janma-maraNa kA bhedabhAva hai| para-padArthoM meM apanatva kA Aropa karane vAlA jIva bahirAtmA hai tathA svasattA meM pariNamana karane vAlA antarAtmA jIva mahAtmA mAnA gayA hai| anya darzanakAroM ne sAMsArika jar3a padArthoM ko mAyA, bhrAnti, abuddhi Adi kahakara inheM tyAgane kA upadeza diyA hai, yoM donoM kA Azaya eka hai / ataH zabda bheda hai, kintu saba kA Azaya bheda dRSTi se ajJAna ko haTAkara jJAnamArga meM jIva ko praveza karanA hai| kyoMki karmabaMdha ke siddhAnta se, para-padArthoM kI Asakti hI karmabaMdha aura saMsAra meM kAraNa hai, vahI gati-agati kI mUla hai| yadyapi jIvadhAriyoM kI kAyA bhI paMcabhUta jar3a tatvoM se banI huI hai, kintu ukta siddhAnta se spaSTa hai ki isa nirjIva saMracanA meM aisA kucha bhI nahIM hai jo cetanA ko kisI prakAra kI bhAvAtmaka anubhUti karAtA ho| saradI, garamI Adi prabhAva indriya pratIti meM anAdi vibhAva-pariNAmoM kI AsaktivazAta hI Ate haiN| vastutaH cetanA kA ullAsa aura saMtoSa bhAvAtmaka hai| bhAva kA udbhava vastuoM se saMbhava nahIM, padArtha eka kSetrAvagAha rUpa se rahate huve bhI caitanya tatva se bhinna svabhAvI hai| ve nazvara aura sar3ana galanamaya tathA skandhAdirUpa haiN| jabaki AtmA arUpI va ajarAmara, avinAzI va dhrauvya hai tathA svasattArUpa hai / eka sattA kA dUsarI sattA meM milana asaMbhava hai, yaha siddhAnta sthAnAbhUta nahIM hote| yadi vaisA hotA to caitanya jar3a bana jAtA va jar3a caitanya bana jAtA aisA nahIM hotA hai| spaSTa hai ki jar3a kI pariNati jar3a meM hI hotI hai| AtmA bhAvoM kA kartA hai, pariNAmoM ke zuddha-azuddha adhyavasAya se hI pApa, puNya, zubha, azubha aura kartA-bhoktA ke bheda par3ate haiN| ___ ataH cetanA kI vAstavika tRpti aura tuSTi dene vAlI sarasatA usake nija ke antara-ramaNa meM praveza pAne para pariSkRta ho uThatI hai / pariSkRta aMtaHcetanA manuSya jIvana kI sabase bar3I upalabdhi hai| usake parikAra se AtmA ke ananta pradezoM meM abhUtapUrva rasAnubhUti hone lagatI hai| bAhya indriyAdi kI viSaya vAsanAoM se virakta mAnava samyagjJAna dRSTi ke puruSArtha bala se apanI antarAtmA meM apUrva ullAsa aura Ananda kA anubhava karatA hai| ___antara magnatA meM jyoM-jyoM mAnava vRddhi karatA hai tyoM-tyoM samajhanA cAhiye ki vaha paramAtma pada kI upalabdhi ke nikaTa bar3hatA jA rahA hai| sAmAnyatayA jIva para, bAhya padArthoM meM Asaktivaza mAna, moha, krodha, lobha, yaza-apayaza, parigraha, mamatvAdi aneka vibhAva guNa chAye rahate haiM / vaha mAtra zarIrAdhyAsI banA rahatA hai / paMca-tatvoM se banI kAyA meM ramaNatAvaza vaha apane Apako nazvara zarIrI hI mAnatA hai tathA usake sukhoM aura duHkhoM ko apanA sukha-dukha samajhatA hai| padArthoM kI lAbha-hAni hI use apanI lAbha-hAni dikhatI hai tathA zarIra ke saMbaMdhI hI apane svajana lagate haiN| padArtha nazvara hai isaliye vaha apane ko bhI tadanurUpa maraNa svabhAvI mAna letA hai / kintu adhyAtmajJAna hI apane zuddha svabhAva kI pahicAna karAtA hai, ataH mithyAtva kA nAza hone para tathA sva-para bhedajJAna hone para ukta sthiti kA anta ho jAtA hai| taba zarIra kI nazvaratA va AtmA kI akhaNDatA kI zraddhA dRr3ha hotI hai| isa prakAra kI sthiti banane para yaha jJAyaka svabhAvI AtmA arthAt jJAtA, jJeya padArthoM ko jJAna ke dvArA unako heya, jJeya va upAdeya ke bheda se dekhatA, jAnatA aura tyAgatA hai tathA apanI zuddha AtmA kA bI.ni. saM. 2503 Jain Education Intemational
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ upayoga lagAtA hai / jaina darzanakAroM ne AtmA kA lakSaNa "upayoge AtmA" kahA hai jo ukta AdhyAtmika bhitti para AdhArita hai| AtmA kA dUsare prakAra se tAtvika nirUpaNa hetu "dhrauvya-utpAdavyaya-yuktam AtmA"--AtmA kA lakSaNa kahA hai, jo dravya' guNa aura paryAya ke bhedoM se Atma svarUpa kA spaSTa darzana karA detA hai / tAtvika vizleSaNa vistAra kI apekSA rakhatA hai ataH saMkSepa meM udAharaNa se yoM samajhA jA sakatA hai ki ghaTa ke nirmANa meM miTTI upAdAna hai, AkAra meM pariNamana utpAda hai va phor3a dene para bikharane rUpa paryAya hai, para miTTI sabhI avasthAoM meM dhrauvya rUpa meM vidyamAna hai| isa prakAra anekoM udAharaNa diye jA sakate haiN| AtmA dhrauvya hone se zAzvat sattArUpa upAdAna tatva hai / nimitta-naimittikAdi meM saMyoga-viyoga dikhAI detA hai tathApi sattA kA hrAsa kadApi kAla nahIM hotaa| isa prakAra samyagdRSTi sthApita hone para AtmA ko para-vastuoM meM lAbha-hAni kI kalpanA nahIM rahatI / vaisI pariNati hone para Atma-adhyavasAya antara kI ora mur3a jAte haiN| taba bAhya se virakta huvA dravya-mana upazAMta hotA huvA apane hita-ahita ko Atma-kalyANa meM-Atma saMtoSa meM vRddhi pAtA hai / jitane aMzoM meM jIva isa ora bar3hatA hai utane aMzoM meM vaha guNasthAna lAMghatA Upara car3hatA hai| ataH usa Ananda kI prApti kA AraMbha isa avasthA meM honA zurU huvA athavA mokSa mArga rUpa AnaMda bhavana ke praveza hetu usane samatA ke sopAnoM kI ora caraNa bar3hAe arthAt Ananda kI sukhAnubhUti kA nirAlA svAda isa sthiti meM usa jIva ko nizcita rUpa meM Ane lagatA hai| IzvarIya sattA kA dUsarA agalA pahalU hai citta kI ekAgratA / Izvara byakti nahIM, cetana zakti kA nAma hI Izvara hai aura cetanA kI jitanI-jitanI bhAvAdhyAsoM meM dRr3hatA hotI hai, utanA utanA Izvaratva kI prApti kA puruSArtha huvA kahA jA sakatA hai| vicAroM evaM bhAvoM kI utkRSTatA meM, pavitratA meM, AtmasattA jyotirmaya hotI hai| saundarya vastuoM se palaTa kara bhAvoM meM dikhane lagatA hai, rasa indriyoM ke mAdhyama se nahIM, indriyAtIta bhAva saMvedanAoM ke rUpa meM milane lagatA hai| ciMtana ke kSetra meM AdarzavAdI utkRSTatA hI chAI rahatI hai| lobha aura bhaya ke kAraNa tathA duSkarmoM ke baMdha, saMvara (samatA) meM praveza hone se nirjarita hone lagate haiN| nae karma arthAt punarbandha dagdha-bIja ke tulya kAraNa ke naSTa hone kI sthiti meM kArya nahIM karate / para ko nijarUpa na mAnane tathA nija Atma ko para-rUpa na mAnane kI sthiti meM yaha jJAnamaya AtmA karma kA aisA akAraka banatA hai| isa prakAra ke bhAva kI ramaNatA jisa jIva kI hone lage samajhanA cAhiye ki vaha Izvaratva kI samIpatA kA adhikArI banakara viziSTa AnandAnubhava kI pratIti karatA hai| bAhya duHkha-sukha ko vaha sukhAbhAsa mAtra jAnakara vaisA samyagjJAna kA jJAyaka jIva sAtA-asAtA kA vedana nahIM karatA / vaha nizcita hI usa Ananda meM magnatA pAtA hai jise anupameya, adbhuta hI kaha sakate haiM athavA to vaha anyathA vacanAtIta hai| anta meM, Ananda, viziSTa Ananda ke pazcAt Ananda ke samUha rUpa paramAnaMda-rUpa, avasthA prApta hotI hai / isa avasthA meM AtmajJAnI mahAtmA antara meM nirantara santuSTa, prasanna, dhyAnastha athavA lalitarUpa samabhAva meM praviSTa hotA hai| usa divya-citana, divya prApti kA asAdhAraNa svarUpa hai jahAM vaha isI bhava meM, isI deha meM apane ko mukta siddha buddha avasthA meM svayaM dekhatA hai| bhale hI usakA mokSa phira do tIna bhava meM kabhI bhI ho, usakI use koI icchA nahIM rhtii| isa avasthA ko bahuta Upara ke guNasthAnoM meM svIkAra kiyA jAtA hai jo paramapuruSArtha ke Atmabala se hI prApya hai| aise virale mahApuruSa udAharaNa ke rUpa meM vizva meM pAe jAte haiN| sAtaveM guNasthAna kI prApti isa kAla meM bhI mAnya hai, jahAM apramattabhAva meM mokSa jhAMkI kA darzana hotA hai| AcArya pravara zrImad rAjendra sUrIzvarajI zvetAmbara samAja ke saMta-mahAtmAoM meM isI prakAra kI sthiti ke mahApuruSa ho cuke haiM, jinhoMne mahAna AdhyAtmika granthoM ko likhakara jagata ke prANiyoM ke hitArtha karuNArdra hokara racanA kI vaha itihAsa kI amaranidhi rUpa hai| jaina saMta kA maryAdita jIvana va darzana-jJAna caritra kI sAdhanA karate huve jJAna-dAna kA kArya karanA virala AtmAe~ hI kara pAtI haiM / apanA Atma-kalyANa aura jJAna-dAna ina donoM pravRtiyoM meM saphalatA pAnA prAyaH asAdhAraNa mahAtmA hI kara pAte haiM jo "tinANaMtAriyANaM" kA udAharaNa prastuta karate haiN| aise mahApuruSa kA jIvana va sAhitya yuga-yugAntara ke liye amara ho jAtA hai / isa saMdarbha meM sUrIzvarajI ne amaratva prApta kiyA jo prakAza kI bhAMti spaSTa hai| bhU-tala para mAnava jIvana kI kathA meM sabase bar3I ghaTanA usakI Adhi-bhautika saphalatAeM athavA usake dvArA banAye aura bigAr3e hue sAmrAjya nahIM pratyuta saccAI aura bhalAI kI khoja' meM usakI AtmA kI, kI huI yuga-yuga kI pragati hai| jo vyakti AtmA kI isa khoja ke prayatnoM meM bhAga lete haiM, unheM mAnavIya sabhyatA ke itihAsa meM sthAI sthAna prApta ho jAtA hai| samaya, mahAvIroM ko aneka anya vastuoM kI bhAMti bhulA cukA hai, parantu saMtoM kI smRti kAyama rahatI hai| ___apanA nAma amara karane ke liye bar3e-bar3e samrATAdi huve, unhoMne apane nAma para bar3e-bar3e nagara, muhalle, stupa, bhavanAdi banAe para unakA Aja nAmoM-nizAna nahIM rahA / samaya aura prakRti ke eka dhakke ne unheM mUla se ukhAr3a diyA / itihAsa isa tathya kA sAkSI hai, kintu adhyAtma jagata kI pratyeka vastu sthAI hai, Adhi-bhautika AkramaNa yahAM asara nahIM karate / / etadartha sArAMza yaha hai ki jo puruSa AdhyAtmika jagata kA sAmrAjya prApta karake, Atmika vibhUtiyoM kA svAmI bana jAtA hai aura Atma-vikAsa kA ujjvala Adarza jagata ke sAmane prastuta kara detA hai, kAla usakA dAsa bana jAtA hai, vaha yuga-yuga kA preraNA srota bana jAtA hai aura sabase pare nirlipta, anAsakta karuNA vaha AtmA adhyAtmajJAnI ajara-amara rUpa isa satcita Ananda dhana AtmA ke avyAbAdha anaMta sukha ko prApta kara usa paramamokSa pada ko prApta kara letA hai jisake liye devatAgaNa bhI tarasate haiM para ve isa mAnava deha kI durlabha prApti kara sulabha banA jAte haiN| aise mahApuruSoM ke mArga kA anukaraNa kara pratyeka jIvAtmA Anandadhana rUpa paramAtma pada ko prApta kara sakatI hai| 90 rAjendra-jyoti